सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

५९६ बृहत्संहिता
जामित्रगः स्त्रीवसनान्नपानसौमुख्यसुस्फीतकलाध्वकर्ता।
जीवोऽष्टमस्थो वधभङ्गबन्धव्याधिश्रमानर्थविवादकारी।।
करोति जीवो नवमे सुतस्त्रीभूस्थानमानार्थसमृद्धिमग्र्याम्।
मेषूरणस्थोऽक्षिरुगिष्टहानिश्लेष्माययाससुतान्तकारी ।।
एकादशे भूभवनात्मजस्त्रीहिरण्यधान्याम्बरवाहनानाम्।
दाता गुरुर्द्वादशगोऽथ चन्द्राद्विदेशचर्याश्रमशोककारी।। इति।।३१।।
अथ शुक्रस्य गोचरः। तत्रादावेवास्य जन्मगतस्य फलं विलासिन्याऽऽह—
प्रथमगृहोपगो भृगुसुतः स्मरोपकरणैः
सुरभिमनोज्ञगन्धकुसुमाम्बरैरुपचयम् ।
शयनगृहासनाशनयुतस्य चानुकुरुते
समद्विलासिनीमुखसरोजषट्चरणताम् ।।३२।।
जन्मराशि में स्थित शुक्र कामदेव के उपकरणों ( शयन, भूषण, आच्छादन,
अनुलेपन, गीत, वाद्य और नृत्यों ), चित्ताह्लादक, सुगन्ध द्रव्य, पुष्प और वस्त्र से लाभ
कराता है तथा शय्या, गृह, आसन और भोजनों से युत पुरुष को मद्यपान से मतवाली
विलासिनी स्त्री के मुखकमल पर भ्रमरत्व का अनुभव कराता है। यह विलासिनी छन्द
है।।३२।।
भृगुसुतः शुक्रः। प्रथमगृहोपगो जन्मराशिगः। स्मरोपकरणैः कामोपकरणैः। शयन-
भूषणाच्छादनानुलेपनैर्गीतवाद्यनृत्यैः। तथा सुरभिभिः सुगन्धैः, मनोज्ञैश्चित्ताह्लादकैः। गन्धै-
र्गन्धद्रव्यैः। कुसुमैः पुष्पैः। अम्बरैर्वस्त्रैश्च उपचयं लाभं करोति। शयनेनास्तरणेन। गृहेण
वेश्मनाऽऽसनेन पर्यङ्केणाशनेन भोजनेन च युतो भवति। एवंविधस्य शयनगृहासनाशनयुतस्य
पुंसः समद्विलासिनीमुखसरोजषट्चरणतामनुकुरुते। समदा या विलासिनी मद्यपानेन समदा
प्रमत्ता। तस्या मुखसरोजे वदनारविन्दे षट्चरणतां भ्रमरत्वमनुकुरुते विदधाति। परिचुम्बना-
दिकमनुददातीत्यर्थः। वृत्तमेतद्विलासिनी। तल्लक्षणम्—
भवति विलासिनी यदि नजौ भजौ भलगुरू।
नस्त्रिलघुः। जो मध्यगुरुः। भ आदिगुरुः। पुनर्जकारः। पुनर्भकारः। अन्ते लघु-
गुरू।।३२।।
न्यासः— न ज भ ज भ ल गु
।।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ। ऽ।। । ऽ
अथ द्वितीयस्थस्य शुक्रस्य फलं वसन्ततिलकेनाह—
शुक्रे द्वितीयगृहगे प्रसवार्थधान्य-
भूपालसन्न्रतकुटुम्बहितान्यवाप्य ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहगोचराध्यायः ५९७
संसेवते कुसुमरत्नविभूषितश्च
कामं वसन्ततिलकद्युतिमूर्धजोऽपि ॥३३॥
यदि द्वितीय राशि में शुक्र हो तो सन्तान, धन, धान्य, राजप्रियता और बन्धुओं से
हित कार्यों को प्राप्त करके पुष्प और रत्नों से विभूषित होकर वसन्ततिलका वृक्ष के
पुष्पसमान अति श्वेत बाल होने पर भी कामदेव की सेवा करता है। यह वसन्ततिलका
छन्द है॥३३॥
शुक्रे द्वितीयगृहगे द्वितीयस्थानस्थे। प्रसवोऽपत्यम्। अर्थो धनम्। धान्यं शालयः।
भूपालसन्नतः। भूपालो राजा सन्नतः सम्यग् नतः प्रह्वो भवति। राजवाल्लभ्यम्। कुटुम्बेभ्यो
हितम्। एतान्यवाप्य प्राप्य। कुसुमैः पुष्पैः। रत्नैर्मणिभिश्च। विभूषितोऽलङ्कृतः। कामं
मैथुनं संसेवते। कीदृशः? वसन्ततिलकद्युतिमूर्धजोऽपि, वसन्ततिलको वृक्षस्तस्य पुष्पमतीव
श्वेतवर्णं भवति। वसन्ततिलकसदृशी द्युतिः कान्तिर्मूर्धजेषु यस्य। अनभिप्रेतकामोऽपि
कामं संसेवते। जरादितोऽपि स्त्रीष्वनुरतो भवतीत्यर्थः। वृत्तमेतद्वसन्ततिलकम्। तल्लक्षणम्—
न्द्वौ जौ वसन्ततिलकं गुरुद्वयं चेत्।
तोऽन्तलघुः। भ आदिगुरुः। जो गुरुमध्यः। जकारद्वयम्। अन्ते गुरुद्वयम्॥३३॥
न्यासः— त भ ज ज गु
ऽऽ। ऽ।। ।ऽ। ।ऽ। ऽऽ
अथ तृतीयचतुर्थस्थस्य शुक्रस्य फलमिन्द्रवज्रयाऽऽह—
आज्ञार्थमानास्पदभूतिवस्त्रशत्रुक्षयान् दैत्यगुरुस्तृतीये।
दत्ते चतुर्थश्च सुहृत्समाजं रुद्रेन्द्रवज्रप्रतिमाञ्च शक्तिम् ॥३४॥
तृतीय राशिगत शुक्र प्रभुत्व, धन, मान, स्थान, समृद्धि, वस्त्र और शत्रु का नाश
करता है। चतुर्थ राशिगत शुक्र मित्रों के साथ समागम तथा शिव, इन्द्र और वज्र की
तरह शक्ति करता है। यह इन्द्रवज्रा छन्द है॥३४॥
दैत्यगुरुः शुक्रः। तृतीये स्थाने आज्ञां प्रभुत्वम्। अर्थं धनम्। मानं पूजाम्। आस्पदं
स्थानम्। भूतिं समृद्धिम्। वस्त्रमम्बरम्। शत्रुक्षयं रिपुविनाशम्। दत्ते ददाति। चतुर्थश्चतुर्थ-
स्थानस्थश्च। सुहृद्भिर्मित्रैः समाजं संयोगम्। तथा रुद्रप्रतिमां महेश्वरतुल्यामिन्द्रप्रतिमां शक्र-
तुल्यां वज्रप्रतिमां कुलिशप्रतिमां शक्तिं सामर्थ्यं च ददाति। वृत्तमेतदिन्द्रवज्रा। तल्लक्षणम्—
तौ जौ गुरू चेद्भवतीन्द्रवज्रा।
तोऽन्तलघुः। द्वौ तकारौ। जो गुरुमध्यः। अन्ते गुरुद्वयम्॥३४॥
न्यासः— त त ज गु
ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

५९८ बृहत्संहिता
अथ पञ्चमस्थस्य शुक्रस्यानवसितयाऽऽह—
जनयति शुक्रः पञ्चमसंस्थो गुरुपरितोषं बन्धुजनाप्तिम् ।
सुतधनलब्धिं मित्रसहायाननवसितत्वं चारिबलेषु ॥३५॥
पञ्चम राशिगत शुक्र अधिक सन्तोष, बन्धुओं की प्राप्ति, पुत्र और धन का लाभ
तथा शत्रु के सैन्यों में अनवस्थिति करता है। यह अनवसिता छन्द है।।३५।।
शुक्रः पञ्चमसंस्थः पञ्चमस्थानसंस्थो गुरुपरितोषं जनयति उत्पादयति। गुरवः परितुष्टा
भवन्तीत्यर्थः। बन्धुजनाप्तिं बन्धुजनप्राप्तिम्। सुतानां पुत्राणां धनानां वित्तानां लब्धिं प्राप्तिम्।
मित्राणि सहायान् सार्थिनश्च लभते। अरिबलेषु शत्रुसैन्येषु अनवसितत्वमनवस्थितिं च
जनयत्युत्पादयति। शत्रूणामभावो भवतीत्यर्थः। अनवसितावृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्—
अनवसिता न्यौ भगौ च यदि स्यात्।
नस्त्रिलघुः। य आदि लघुः। भ आदिगुरुः। अन्ते गुरुद्वयम्।।३५।।
न्यासः— न य भ गु
।।। ।ऽऽ ऽ।। ऽऽ
अथ षष्ठसप्तमाष्टमस्थस्य शुक्रस्य फलं लक्ष्म्याऽऽह—
षष्ठो भृगुः परिभवरोगतापदः स्त्रीहेतुकं जनयति सप्तमोऽशुभम् ।
यातोऽष्टमं भवनपरिच्छदप्रदो लक्ष्मीवतीमुपनयति स्त्रियं च सः ॥३६॥
षष्ठ राशिगत शुक्र अनादर, रोग और सन्ताप करता है। सप्तम राशिगत शुक्र स्त्री के
सम्बन्ध को लेकर अनिष्ट करता है। अष्टम राशिगत शुक्र गृह और वस्त्र देने वाला तथा
लक्ष्मीवती स्त्री का लाभ कराने वाला होता है। यह लक्ष्मी छन्द है।।३६।।
भृगुः शुक्रः। षष्ठः षष्ठस्थानस्थः। परिभवोऽसम्मानम्। रोगो गदः। तापः सन्तापः।
एतान् ददाति। सप्तमः स्त्रीहेतुकं योषित्निमित्तमशुभमनिष्टं जनयत्युत्पादयति। अष्टमं यातः
प्राप्तो भवनपरिच्छदप्रदः, भवनं गृहम्, परिच्छदः परिवार एतौ प्रददाति। लक्ष्मीः श्रीर्विद्यते
यस्याः सा लक्ष्मीवती। स पुरुषो लक्ष्मीवतीं स्त्रियमुपनयति प्राप्नोति। वृत्तमेतल्लक्ष्मीः।
तल्लक्षणम्—
लक्ष्मीरियं तभसजगैरुदाहृता।
तोऽन्तलघुः। भ आदिगुरुः। सोऽन्तगुरुः। जो गुरमध्यः। अन्ते गुरुः। एतैरूदा-
हृता।।३६।।
न्यासः— त भ स ज गु
ऽऽ। ऽ।। ।।ऽ ।ऽ। ऽ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहगोचराध्यायः ५९९
अथ नवमदशमस्थस्य शुक्रस्य फलं प्रमिताक्षरयाऽऽह—
नवमे तु धर्मवनितासुखभाग् भृगुजेऽर्थवस्त्रनिचयश्च भवेत्।
दशमेऽवमानकलहान् नियमात् प्रमिताक्षराण्यपि वदन् लभते ॥३७॥
जिसके नवम राशि में शुक्र स्थित हो वह धर्म, स्त्री और सुख भोगने वाला तथा
धन और वस्त्रों से युत होता है। जिसके दशम राशिगत शुक्र हो, वह मनुष्य परिमित
भाषण करने पर भी अपमान और कलह का लाभ करता है। यह प्रमिताक्षरा छन्द
है॥३७॥
नवमे नवमस्थानगते भृगुजे शुक्रे। धर्मस्य वनितानां स्त्रीणां सुखस्य च भागी भवति।
तथार्थनिचयो धनसमूहो वस्त्रनिचयोऽम्बरसमूहश्च भवेत्। दशमे शुक्रे अवमानं पराभवः।
कलहा विरोधाः। एतान् नियमान्निश्चयाल्लभते। स पुरुषो वदन्नपि जल्पन्नपि अर्थितया
प्रमितानि स्वल्पानि अक्षराणि वर्णान् लभते, न बहुवक्तृतां लभत इत्यर्थः। वृत्तमेतत्
प्रमिताक्षरा। तल्लक्षणम्—
प्रमिताक्षरा सजयुतावथ सौ।
सोऽन्तगुरुः। जो गुरुमध्यः। ताभ्यां युक्तौ द्वौ सकारौ॥३७॥
न्यासः— स ज स स
। । ऽ । ऽ । । । ऽ । । ऽ
अथैकादशद्वादशस्थस्य शुक्रस्य फलं स्थिरेणाह—
उपान्त्यगो भृगोः सुतः सुहृद्धनान्नगन्धदः।
धनाम्बरागमोऽन्त्यगः स्थिरस्तु नाम्बरागमः ॥३८॥
एकादश राशिगत शुक्र मित्र, धन, अन्न और सुगन्ध द्रव्य देने वाला होता है।
द्वादश राशिगत शुक्र धन और वस्त्रों का लाभ कराने वाला होता है; किन्तु वस्त्र का लाभ
स्थिर नहीं रखता। यह स्थिर छन्द है॥३८॥
भृगोः सुतः शुक्रः। उपान्त्यगः। अन्त्यस्य समीपमुपान्त्यमेकादशम्। तत्र यदा गतः।
सुहृन्मित्रम्। धनं वित्तम्। अन्नमशनम्। गन्धाः सुगन्धद्रव्याणि। एतान् ददाति। अन्त्यगा
द्वादशस्थानगतः। धनाम्बरागमः। धनं वित्तम्। अम्बरं वस्त्रम्। एतयोरागमो लाभः। अम्बरा-
गमः स्थिरो न भवति। अम्बरमपहियत इति। वृत्तमेतत् स्थिरम्। तल्लक्षणम्—
लगौ स्थिरः प्रकीर्तितः।
लगौ लघुगुरुर्लघुगुरुरिति यत्र क्रमेण संस्थितम्।
न्यासः— ल गु ल गु ल गु ल गु
। ऽ । ऽ । ऽ । ऽ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

? Actually, it is a horizontal line spanning the first two strokes: ¯over।।, and then a bar over ऽ? It is just the traditional notation for ganas, where an arc or bar is placed over the syllables. Let's see: Under न्यासः— स स स सThere is: ¯¯¯\ ¯¯¯\ ¯¯¯\ ¯¯¯`
।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ
Wait, look at the characters:
IIऽ IIऽ IIऽ IIऽ or ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ
Wait, they are Roman I or Devanagari danda? They look like ।। or II.
Let's provide it cleanly as:
⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ –
or with the dandas and S:
।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ

अथ द्वितीयस्थस्य सौरस्य फलं वंशपत्रपतितेनाह—
चारवशाद् द्वितीयगृहगे दिनकरतनये
रूपसुखापवर्जिततनुर्विगतमदबलः ।
CC-0. JK Sanskrit Academy,

ग्रहगोचराध्यायः ६०१
अन्यगुणैः कृतं वसुचयं तदपि खलु भव-
त्यम्ब्विव वंशपत्रपतितं न बहु न च चिरम् ॥४०॥
जिस मनुष्य के चारवश जन्मराशि से द्वितीय राशि में शनि हो, वह रूप तथा सुख
से रहित शरीर वाला, अहंकाररहित और निर्बल होता है। अन्य विद्या आदि गुणों से धन
को इकट्ठा करने पर भी वंशपत्र पर पतित जलबिन्दु की तरह वह पर्याप्त नहीं होता और
चिरकाल तक नहीं ठहरता। यह वंशपत्रपतित छन्द है॥४०॥
दिनकरतनये शनैश्चरे। चारवशाच्चारक्रमेण। द्वितीयगृहे द्वितीयस्थानगते। रूपसुखा-
पवर्जिततनुः, रूपेण सुवेषेण सुखेन चापवर्जिता तनुः शरीरं यस्य सः। तथा विगतमदबलः,
विगतं नष्टं मदो दर्प बलं वीर्यं च यस्य। अन्यगुणैरपरैर्विद्यादिकैर्गुणैः कृतमर्जितं वसुचयं
धनसमूहो यदि भवति तदपि खलु न बहु प्रभूतं पर्याप्तम् न च चिरं चिरकालं भवति।
खलुशब्दः समुच्चये

६०२ बृहत्संहिता
तल्लक्षणम्—
स्याद्भरना रनौ च गुरु नाम सात्र ललिता।
भ आदिगुरुः। रलमध्यः। नस्त्रिलघुः। पुना रेफनकारौ। अन्ते गुरुः। सा वृत्तजातिः।
अत्रास्मिन् छन्दसि ललिता नाम स्याद् भवेत्॥४१॥
न्यासः— भ र न र न गु
⌒ ⌒ ⌒ ⌒ ⌒ ⌒
ऽ।। ऽ।ऽ ।।। ऽ।ऽ ।।। ऽ
अथ चतुर्थस्य सौरस्य फलं भुजङ्गप्रयातेनाह—
चतुर्थं गृहं सूर्यपुत्रेऽभ्युपेते सुहृद्वित्तभार्यादिभिर्विप्रयुक्तः।
भवत्यस्य सर्वत्र चासाधु दुष्टं भुजङ्गप्रयातानुकारञ्च चित्तम्॥४२॥
जिसके चतुर्थ गृह में शनि हो, वह मित्र, धन, स्त्री आदि (पुत्र और बन्धु) से
रहित होता है तथा उसका चित्त सर्वत्र असाधु, दुष्ट और भुजङ्ग (सर्प) के प्रयात
(गमन) का अनुकरण करने वाला (अति कुटिल) होता है। यह भुजङ्गप्रयात छन्द
है॥४२॥
सूर्यपुत्रे सौरे चतुर्थगृहं वेदस्थानमभ्युपेते प्राप्ते। सुहृद्भिर्मित्रैः। वित्तेन धनेन। भार्यया
स्त्रिया। आदिग्रहणात् पुत्रैर्बन्धुभिश्च। एतैर्विप्रयुक्तो रहितो भवति। अस्य नरस्य चित्तं मनः।
सर्वत्र सर्वस्मिन्नेव। असाध्वशोभनम्। दुष्टं पापादिष्वनुरतम्। भुजङ्गप्रयातानुकारं च भवति।
भुजङ्गस्य सर्पस्य प्रयातं गमनमनुकरोति। अतिकुटिलचित्तो भवतीत्यर्थः। वृत्तमेतद् भुजङ्ग-
प्रयातम्। तल्लक्षणम्—
भुजङ्गप्रयातं चतुर्भिर्यकारैः।
य आदिलघुः। चतुर्भिर्यकारैर्भुजङ्गप्रयातं भवति॥४२॥
न्यासः— य य य य
⌒ ⌒ ⌒ ⌒
।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ
अथ पञ्चमषष्ठस्थस्य सौरस्य फलं पुटयाऽऽह—
सुतधनपरिहीणः पञ्चमस्थे प्रचुरकलहयुक्तश्चार्कपुत्रे।
विनिहतरिपुरोगः षष्ठयाते पिबति च वनितास्यं श्रीपुटोष्ठम्॥४३॥
जिसके पञ्चम राशिगत शनि हो वह पुत्र तथा धनों से रहित और कलहों से युत
होता है। षष्ठ राशिगत शनि हो तो शत्रुरहित, नीरोग और सुन्दर ओठों से युत स्त्री के मुख
का पान करने वाला होता है। यह पुटा छन्द है॥४३॥
अर्कपुत्रे शनैश्चरे। पञ्चमस्थे सुतस्थानप्राप्ते। सुतैः पुत्रैः। धनैर्वित्तैश्च परिहीणो रहितः।
प्रचुरेण प्रभूतेन कलहेन विरोधेन च युक्तः। षष्ठयाते षष्ठस्थानस्थे विनिहतरिपुरोगः, विनिहता
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

नष्टा रिपवः शत्रवो रोगा गदाश्च यस्य। तथाभूतो वनितास्यं स्त्रीमुखं पिबत्यास्वादयति।
कीदृशम्? श्रीपुटोष्ठम्, श्रीर्लक्ष्मीः पुटा संश्लिष्टा लग्ना ओष्ठयोर्दन्तच्छदयोर्यस्मिन् मुखे
तच्छ्रीपुटोष्ठम्। वृत्तमेतत् पुटा। तल्लक्षणम्—
वसुजलधिविरामौ नौ पुटा म्यौ।
नस्त्रिलघुः। द्वौ नकारौ। मस्त्रिगुरुः। यश्चादिलघुः। वसवोऽष्टौ। जलधयश्चत्वारः।
एतैर्विरामौ॥४३॥
न्यासः— न न म य
।।। ।।। ऽऽऽ ।ऽऽ
अथ सप्तमाष्टमनवस्थस्य सौरस्य फलं वैश्वदेव्याऽऽह—
गच्छत्यध्वानं सप्तमे चाष्टमे च हीनः स्त्रीपुत्रैः सूर्यजे दीनचेष्टः।
तद्वद्धर्मस्थे वैरहृद्रोगबन्धैर्धर्मोऽप्युच्छिद्येद् वैश्वदेवीक्रियाद्यः॥४४॥
जिसके जन्मराशि से सप्तम या अष्टम गृहगत शनि हो, वह मार्ग में गमन करता है
तथा स्त्री, पुत्र से हीन और दीन चेष्टा से युत होता है। नवम राशिगत शनि हो तो पूर्ववत्
फल होता है तथा द्वेष और हृदय के रोग से उसका वैश्वदेवी क्रिया आदि धर्म नष्ट होता
है। यह वैश्वदेवी छन्द है॥४४॥
सप्तमस्थानस्थे शनैश्चरे। अध्वानं गच्छति पथि व्रजति। अष्टमे शनैश्चरे चशब्दादध्वानमेव
गच्छति। हीनो वर्जितः। स्त्रीपुत्रैर्भार्यासुतैः। दीनचेष्टश्च भवति। दीना चेष्टा क्रिया यस्य।
धर्मस्थे नवमस्थानस्थे। तद्वत् तेनैव प्रकारेण। गच्छत्यध्वानं हीनः स्त्रीपुत्रैर्दीनचेष्टश्च भवति।
वैरैर्द्वेषैः। हृद्रोगैर्जठरगदैः। बन्धैर्बन्धनैश्च। वैश्वदेवीक्रियाद्यः, वैश्वदेवी क्रिया आद्या प्रथमा
यस्मिन् तथाभूतो धर्मोऽप्युच्छिद्येतन्नश्यति। वैश्वदेवी वृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्—
मौ यौ पञ्चाश्वैर्वैश्वदेवीति नाम्ना।
मस्त्रिगुरुः। द्वौ मकारौ। य आदिलघुः। द्वौ यकारौ। पञ्चभिः। अश्वैश्च सप्तभिः। एतैर्वि-
रामौ भवतः॥४४॥
न्यासः— म म य य
ऽऽऽ ऽऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ
अथ दशमैकादशद्वादशस्थस्य सौरस्य फलमूर्म्मिमालयाऽऽह—
कर्मप्राप्तिर्दशमेऽर्थक्षयश्च विद्याकीर्त्योः परिहानिश्च सौरे।
तैक्ष्ण्यं लाभे परयोषार्थलाभश्चान्त्ये प्राप्नोत्यपि शोकोर्मिमालाम्॥४५॥
दशम राशिगत शनि हो तो कर्म का लाभ तथा धन, विद्या और कीर्ति का नाश
होता है। एकादश राशि में शनि हो तो कठोर स्वभाव तथा दूसरे की स्त्री और धन का

६०४ बृहत्संहिता
लाभ होता है। द्वादश राशि में शनि हो तो शोक की ऊर्मि ( तरंगों ) की माला
( समुदाय ) की प्राप्ति होती है। यह ऊर्मिमाला छन्द है।।४५।।
दशमे दशमस्थानस्थे सौरे शनैश्चरे। कर्मणां प्राप्तिः सिद्धिः। अर्थस्य धनस्य च
क्षयो विनाशो भवति। विद्या शास्त्रम्। कीर्तिर्यशः। एतयोः परिहानिश्च भवति। लाभे एकादशे
तैक्ष्ण्यमुग्रस्वभावता। परयोषार्थलाभः परेषामन्येषां सम्बन्धिन्यो या योषाः स्त्रियः। तासाम्;
परार्थानां परधनानां च लाभः प्राप्तिर्भवति। अन्त्ये द्वादशस्थे सौरे। शोकोर्मिमालां प्राप्नोति।
शोकानां दुःखानार्मूर्मयः कल्लोलास्तेषां या माला निचयंस्तां प्राप्नोति। ऊर्मिमाला वृत्तमेतत्।
तल्लक्षणम्—
म्भौ तो गौ चेत् कथिता सोर्मिमाला।
मस्त्रिगुरुः। भ आदिगुरुः। तोऽन्तलघुः। अन्ते गुरुद्वयम्।
न्यासः— म भ त गु
ऽऽऽ ऽ।। ऽऽ। ऽऽ
तथा च यवनेश्वरः—
बन्धाध्वशस्त्रानिलरुग्विषार्तिं विडम्बनास्त्रीसुतवित्तनाशम्।
स्थाने विधत्ते शशिनोऽर्कपुत्रस्ततो व्ययायासकरो द्वितीये।।
तृतीयगोऽरिक्षयमानहर्षसौभाग्यबहागमदोऽर्कसूनुः।
चतुर्थगो बन्धुवधावमानच्छायाविधाताध्वभयार्तिकारी।।
स्थितिक्रियारम्भसुतार्थनाशस्वबन्धुविद्वेषविवादकारी ।
शनैश्चरः पञ्चमगोऽथ षष्ठे शत्रुक्षयामोदसुतार्थदाता।।
छायाविधातश्रमगुह्यरोगस्त्रीमित्रनाशाध्वकृदर्कसूनुः।
जामित्रसंस्थोऽष्टमगोऽथ शोकक्षुद्वन्धुभृत्यव्यसनार्तिकारी।।
व्याध्यध्ववैरश्रमवित्तनाशक्षुत्क्लेशदः स्यान्नवमर्क्षसंस्थः।
ऐश्वर्यचेष्टाफलसञ्चयघ्नो मेषूरणे व्याध्यपकीर्तिकृच्च।।
यशःपरस्त्रीधनभृत्यलाभक्रियासमृद्धिस्थितिमानदस्तु ।
एकादशे द्वादशगस्तु चेष्टानैपुण्यकीर्तिद्युतिमानहर्ताः।। इति।।४५।।
नन्वत्र यद्गोचरफलं ग्रहाणामुक्तं तत् कस्यचित् फलस्य निष्फलता यात्यत्र किमिति
विपर्ययो दृश्यत इत्येतदर्थं हेतूपन्यासं वितानेनाह—
अपि कालमपेक्ष्य च पात्रं शुभकृद्विदधात्यनुरूपम्।
न मधौ बहु कं कुडवे वा विसृजत्यपि मेघवितानः ॥४६॥
जिस तरह वसन्तकाल में मेघसमुदाय से बहुत जल की वृष्टि होने पर भी कुडव
( प्रस्थांघ्रितुल्य पात्र ) में बहुत जल नहीं होता है, उसी तरह शुभ करने वाला ग्रह
काल और पात्र के अनुरूप फल करता है। यह वितान छन्द है।।४६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहगोचराध्यायः ६०५
शुभकृच्छुभफलाप्रदो ग्रहः। कालं शुभदशाकालं वर्तमानमपेक्ष्य यत्र पुरुषं वाप्यपेक्ष्य
तदनुरूपं फलं विदधाति करोति। एतदुक्तं भवति—शोभना यस्य दशा वर्तते, तस्य ग्रह-
गोचरानुकूलाः शुभं फलं प्रयच्छन्ति। तथा च पुरुषस्य यत् फलं सम्भाव्यते तस्यैव शोभनं
फलं प्रयच्छति, नापात्रस्य। अत्र दृष्टान्तमाह—न मधौ बहु कमिति। मधौ वसन्ते मेघवि-
तानो घनसमूहः कं पयो विसृजत्युत्सृजत्यपि कुडवे भाण्डविशेषे पात्रे न बहु वर्षति।
वाशब्दोऽत्र इवार्थे। यथा न तत्र प्रभूतं वर्षति। यतो मधौ तत्कालं जलं कुडवमापने तन्न
पर्याप्तमिति। वृत्तमेतद्वितानम्। तल्लक्षणम्—
त्रिसगैरपि विद्धि वितानम्।
सोऽन्तगुरुः। सकारत्रयम्। अन्ते गुरुः। एतद्वितानं विद्धि जानीहि।।४६।।
न्यासः— स स स गु
।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ऽ
अथ गोचराशुभस्थानस्थितानां ग्रहाणां पूजनं भुजङ्गविजृम्भितेनाह—
रक्तैः पुष्पैर्गन्धैस्ताम्रैः कनक
कनकवृषभकुलकुसुमैर्दि

६०६ बृहत्संहिता
शुक्रश्च मदप्रदैर्मन्मथोद्दीपनैर्गन्धकुसुमधूपवलिभिश्च पूज्यः। चशब्दात् श्वेतैश्च। सौरिः शनैश्चरः।
कृष्णद्रव्यैः सर्वैर्गन्धकुसुमोपहारैः पूज्यः। सौम्यो बुधः। मणिभिः। रजतेन रौप्येण। तिलक-
कुसुमैस्तिलपुष्पैः पूज्यः। गुरवः परिपीतकैः पीतवर्णकुसुमगन्धोपहारैश्च। एतैर्ग्रहैः प्रीतैः
परितुष्टैः पीडा न स्यान्न भवेत्। येन पुरुषेण ग्रहाः पूजिताः स यद्युच्चादुन्नतादध एव पतति।
यदि वा भुजङ्गानां सर्पाणां विजृम्भितं विशति सर्पाणां क्रीडासक्तानां मध्ये प्रविशति
तथाऽपि तस्य पीडा न स्यात्। वृत्तमेतद् भुजङ्गविजृम्भितम्, तल्लक्षणम्—
मौतो ना रः सल्पाः प्राहुर्वसुमदनदहनमुनिभिर्भुजङ्गविजृम्भितम्।
मस्त्रिगुरुः। द्वौ म

ग्रहगोचराध्यायः ६०७
न्यासः— स ज स ल न स ज गु
⎴ ⎴ ⎴ - ⎴ ⎴ ⎴ ⎴
।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ । ।।। ।।ऽ ।ऽ। ऽ
भ न ज ल गु स ज स ज गु
⎴ ⎴ ⎴ - ⎴ ⎴ ⎴ ⎴ ⎴ ⎴
ऽ।। ।।। ।ऽ। । ऽ ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ।ऽ। ऽ
अधुना गोचरोक्तस्य फलस्य रविभौमयोः शशिसौर्योश्च प्रधानकालं गीत्युपगीतिलक्षणं
चाह—
रविभौमौ पूर्वार्धे शशिसौरौ कथयतोऽन्त्यगौ राशेः ।
सदसल्लक्षणमार्यागीत्युपगीत्योर्यथासङ्ख्यम् ॥४९॥
सूर्य, मंगल राशि के पूर्वार्ध में एवं चन्द्र और शनि

६०८ बृहत्संहिता
उपगीति की मात्राओं के गण की तरह या साधुओं के समागम की तरह बुध राशि
के आदि और अन्त में समान फल देता है। अर्थात् जैसे उपगीति छन्द में दोनों अर्ध
तुल्य लक्षण-लक्षित होते हैं तथा जैसे साधुओं का समागम सदा एक-सा रहता है,
उसी तरह बुध राशि के आदि और अन्त में तुल्य फल देता है। यह उपगीति छन्द
है।।५०।।
आदौ राशिप्रवेशकाले यादृक् शुभो वाऽशुभः सौम्यो बुधो भवति तादृशः पश्चाद्रा-
श्यन्तेऽपि। यत उक्तम्—
शशितनयः फलदस्तु सर्वकालम्। इति।
एवं राश्याद्यन्तयोस्तुल्यफलमुपगीतिमात्राणां गणवत्। उपगीतिरार्या। तस्या मात्राणां
ये गणाश्चतुर्भागास्तेषां यथाऽऽद्यन्तयोः समता तथा बुधस्य। अथवा यथा सत्सम्प्रयोगः
सतां साधूनां सम्प्रयोगः समागमः। यादृगादौ भवति तादृगन्ते न कदाचिद्विरूपता। उपगीति-
वृत्तमिदम्।
आर्याद्वितीयदलेत्याद्यस्या लक्षणम्। न्यासः प्रसिद्धः।।५०।।
अधुना जीवगोचरफलस्योपदेशनायार्यालक्षणमाह—
आर्याणामपि कुरुते विनाशमन्तर्गुरुर्विषमसंस्थः।
गण इव षष्ठे दृष्टः स सर्वलघुतां जनं नयति ।।५१।।
जिस तरह विषम गण में स्थित अन्तर्गुरु वाला ( मध्य गुरु वाला = जगण ) आर्या
छन्द का और विषम स्थित ( अप्रसन्न ) गण ( देवताविशेष ) उत्तम पुरुषों का भी नाश
करता है, उसी तरह विषम स्थित गुरु राशि के मध्य भाग में उत्तम पुरुषों का भी नाश
करता है तथा जैसे आर्या छन्द के षष्ठ गण में स्थित जगण सर्वलघुत्व ( चारो लघुता )
को प्राप्त होता है, उसी तरह षष्ठ राशिस्थ गुरु जन को सर्वलघुत्व ( लोगों में गौरवहीन )
करता है। यह आर्या छन्द है।।५१।।
आर्याणां साधूनामपि गुरुर्जीवो विषमसंस्थोऽन्तर्मध्ये मध्यमराशौ मध्यभागे प्राप्तो
विनाशं करोति, अशुभं फलं विदधाति। शुक्लोऽप्येवमेव वेदितव्यो गुरुग्रहणात्। यतः
सोऽपि राशेर्मध्ये फलं ददाति। उक्तं च—
'गुरुभृगुजौ भवनस्य मध्ययातौ' इति।
यथा गणो देवविशेषो यात्रायां गणयोगविधावुक्तः—'अनर्चितास्ते नृपतिं सवाहनं
विनाशयन्ति' इत्यादि। स गणो विषमस्थोऽप्रसन्नः। आर्याणामपि विनाशं करोति। तद्वदिति।
स एव गुरुः षष्ठे स्थाने गतो दृष्टः। जन्मराशेः षष्ठस्थानप्राप्तौ विलोकितश्च जनं पुरुषं
सर्वलघुतां सर्वत्राल्पतां नयति। स पुरुषः सर्वत्र गौरवरहितो भवतीत्यर्थः। अथ द्वितीयोऽर्थो
व्याख्यायते—आर्यावृत्तविशेषः। आर्याणामन्तर्गुरुर्जगणो दृष्टस्तत्र भवति। अथ तस्या
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहगोचराध्यायः ६०९
गणे षष्ठे जकारः विषमसंस्थः प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमस्थानानामन्यतमस्थानस्थो विनाशं
कुरुते। आर्या विनश्यति भज्यत इत्यर्थः। तदेतत् स्थानं सर्वलघुतां नयति। सर्वे तत्र चत्वार
एव लघवो भवन्तीत्यर्थः। वृत्तमेतदार्या। तल्लक्षणम्—'द्व्यन्तरान्तरादिगुरुभिः' इति
प्रागेव व्याख्यातम्।।५१।।
अथ शुभाशुभग्रहयोः परस्परदर्शनाद् गोचरफलस्य निष्फलत्वं नर्कुटकेनाह—
अशुभनिरीक्षितः शुभफलो बलिना बलवा-
नशुभफलप्रदश्च शुभदृग्विषयोपगतः ।
अशुभशुभावपि स्वफलयोर्व्रजतः समता-
मिदमपि गीतकं च खलु नर्कुटकं च यथा ।।५२।।
जैसे संस्कृत में नर्कुटक और प्राकृत में गीतक—ये दोनों छन्द समान प्रस्तार वाले
होते हैं, उसी तरह बली शुभ फल देने वाला ग्रह बली अशुभ फल देने वाले ग्रह से
और बली अशुभ फल देने वाला ग्रह बली शुभ फल देने वाले ग्रह से दृष्ट हो तो
अपने-अपने शुभ और अशुभ फलों की समता करते हैं, अर्थात् न शुभ न अशुभ;
अपितु मध्यम फल देते हैं। यह नर्कुटक छन्द है।।५२।।
अशुभं गोचरफलं ददातीत्यशुभफलदः। तत्र शुभफलो ग्रहो बलवान् वीर्ययुक्तः सन्
अशुभनिरीक्षतः। अशुभफलप्रदेन ग्रहेण बलिना वीर्ययुक्तेन निरीक्षितो दृष्टः। तथा च अशुभ-
फलप्रदो ग्रहो बलवान् शुभफलप्रदस्य बलिनो दृग्विषये दर्शनगोचरे उपगतः प्राप्तः।
तावशुभशुभप्रदावपि ग्रहौ स्वफलयोरात्मीयशुभाशुभफलयोः समतां तुल्यतां व्रजतो गच्छतः।
न शुभं नाप्यशुभं फलं कुरुतः। शुभदर्शनादशुभफलस्य दुष्टं फलं विनश्यति, अशुभ-
दर्शनाच्छुभस्य शोभनं फलं विनश्यति। यथा गीतकमिदं नर्कुटकं च छन्दसां समतां
तुल्यतां व्रजतो गच्छतः। गीतकं प्राकृते। नर्कुटकं संस्कृते। तौ च तुल्यप्रस्तारौ तुल्य-
विरामावेव भवतः। खलुशब्दः पादपूरणे प्रकारार्थे वा। वृत्तमेतन्नर्कुटकम्। तल्लक्षणम्—
नजभजजा लगौ च यदि नर्कुटकं तु तदा।
नस्त्रिलघुः। जो मध्यगुरुः। भ आदिगुरुः। पुनर्जकारद्वयम्। अन्ते लघुगुरू।
न्यासः— न ज भ ज ज ल गु
।।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ। ।ऽ। । ऽ
एतदेव प्राकृते गीतकं ज्ञेयम्। यथा—
महुरअसोअपणपणओज्जलसोहअआ
मणहरवाणिसद्दपरिपन्थिअकोइलआ ।
महुरसघुण्णमाणणअणद्धणिरिक्खणिआ
मइ सअणाण पुण्णरहिआण मुहेक्खणिआ।। इति।।५२।।
बृ० भ० द्वि०-३९
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

६१० बृहत्संहिता
अधुना विबलस्य ग्रहस्य शुभगोचरफले नैष्फल्यं विलासेनाह—
नीचेऽरिभेऽस्ते चारिदृष्टस्य सर्वं वृथा यत्परिकीर्तितम्।
पुरतोऽन्धस्येव कामिन्याः सविलासकटाक्षनिरीक्षणम् ॥५३॥
जिस तरह अन्धे के आगे कामयुक्ता स्त्री का विलास और कटाक्ष के साथ देखना
व्यर्थ होता है, उसी तरह नीच राशिगत, शत्रु राशिगत, अस्त और शत्रु ग्रह से दृष्ट ग्रह के
जो भी शुभ फल कहे गये हैं, वह सभी निष्फल होते हैं अर्थात् अशुभ फल की वृद्धि
होती है। यह विलास छन्द है।।५३।।
नीचे नीचराशौ स्थितस्य ग्रहस्य। अरिभे शत्रुक्षेत्रे वा स्थितस्य अस्ते सूर्यमण्डलेऽस्तं
गतस्य। तथा यत्र तत्रावस्थितस्यारिदृष्टस्य शत्रुणामवलोकितस्य। यत् फलं शुभं प्रकीर्तितमुक्तं
तत् सर्वं वृथा निष्फलं भवति। अर्थादेवाशुभं फलं तत्रातिपुष्टं भवति। तथा च यवनेश्वरः—
द्विद्वेश्मगा नीचगृहस्थिता वा दुर्मार्गगाः सूर्यमनुप्रविष्टाः।
उक्तानि निघ्नन्ति शुभानि चैते फलान्यनिष्टान्यभिवर्धयन्ति।।
अत्रैव दृष्टान्तमाह—पुरतोऽन्धस्येव कामिन्या।
यथा—कामिन्याः सञ्जातकामायाः स्त्रियाः। अन्धस्य नेत्र-हीनस्य पुरतोऽग्रतः सविला-
सकटाक्षनिरीक्षणं वृथा। विलासो लावण्यम्। कटाक्षो नयनविभ्रमः। सह विलासकटाक्षाभ्यां
यन्निरीक्षणमवलोकनं तत्। वृत्तमेतद्विलाससंज्ञम्। तल्लक्षणम्—
तो मो यगौ यस्याद्यपादे स्यात् तौ जगौ तथा यत्र च दृश्यते।
तदनु स्तौ मश्चतुर्थे स्यात् सससा ल्गु विलासमुदाहृतम्।।
यस्य प्रथमपादे तोऽन्तलघुः। मस्त्रिगुरुः। य आदिलघुः। अन्ते गुरुश्च। द्वितीये
तोऽन्तलघुः। द्वौ तकारौ। जो मध्यगुरुः। अन्ते गुरुश्च। तृतीये सोऽन्तगुरुः। तोऽन्तलघुः।
मस्त्रिगुरुः। चतुर्थे सकारत्रयमन्ते लघुगुरू।।५३।।
न्यासः— त म य गु त त ज गु
ऽऽ। ऽऽऽ ।ऽऽ ऽ ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ
स त म स स स ल गु
।।ऽ ऽऽ। ऽऽऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ । ऽ
अथार्कसौम्ययोः फलं साम्यं संयोगवशेन। स्कन्धकस्यार्यागीत्या साम्यं वैतालीयस्य
मागधिकया गाथाया आर्याया इत्येतदार्यागीत्याह—
सूर्यसुतोऽर्कफलसमश्चन्द्रसुतश्छन्दतः समनुयाति यथा।
स्कन्धकमार्यागीतिर्वैतालीयंच मागधी गाथाऽऽर्याम् ॥५४॥
सूर्य के समान शनि का फल देता है तथा जिस प्रकार संस्कृत में आर्या गीति,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

प्राकृत में स्कन्धक के, संस्कृत में वैतालीय, प्राकृत में मागधी के और संस्कृत में आर्या,
प्राकृत में गाथा के अनुगमन करती है, उसी प्रकार बुध छन्द ( परचित्त-ग्रहण ) से
फल देता है। अर्थात् शुभ ग्रह से युत शुभ और पाप से युत पाप फल देता है।।५४।।
सूर्यसुतः शनैश्चरः। अर्कफलसम आदित्यस्य गोचरफलेन सदृशः। येषु स्थानेषु
तृतीयषष्ठदशमैकादशेषु शुभः सूर्यस्तेष्वेव सौरः। चन्द्रसुतो बुधश्छन्दतः समनुयाति।
परचित्तग्रहणं लोके छन्द उच्यते। सौम्ययुक्तः सौम्यवत् पापयुक्तः पापवद्भवति। अथवा
यत्र राशिगो भवति तत्र यावत् तिष्ठति तावच्छुभफलं करोति। यत्राशुभस्तत्राशोभनमेव
फलं करोति। येन प्रकारेण स्कन्धकमार्यागीतिश्छन्दतः समनुयाति। संस्कृते याऽऽर्यागीतिः
स प्राकृते स्कन्धकः। एवं वैतालीयं मागधी छन्दतः समनुयाति। संस्कृते यद्वैतालीयं
सा प्राकृते मागधी। गाथाऽऽर्यां छन्दतः समनुयाति। संस्कृते याऽऽर्या सा प्राकृते गाथा।
आर्यागीतिनियमे तल्लक्षणम्—
गुर्वन्ताष्टमगणभागार्या पूर्वार्धसदृशशकलद्वितया।
आर्यैरार्यागीतिर्गीता सङ्गीतगीतिभिर्गीतविधौ।।
गुर्वन्तमष्टमं गणं भजते याऽऽर्या सा गुर्वन्ताष्टमगणभाक् तथोक्ता। पूर्वार्धेन प्रथमदलेन
सदृशं तुल्यं द्वितयं शकलमपरमर्धं यस्याः सा पूर्वार्धसदृशशकलद्वितया। ‘षष्ठो लोलात्
पदम्’ इत्यादि पूर्वस्मिन्नर्धे पथ्याया यदुक्तं तत् सर्वं यस्या आर्याया प्रथमेऽर्धे भवति।
त्रिषु गणेषु पादः। द्वितीयेऽप्यर्धे षष्ठो गणो लघुरेको न भवति, किं च चतुर्मात्र एव।
एवं भवति यस्यां साऽऽर्यैः पण्डितैरार्यागीतिरिति गीता कथिता। किम्भूतैः ? सङ्गीतगीतिभिः,
सङ्गीता सम्यक् कथिता गीतिर्यैस्ते सङ्गीतगीतयः पण्डितास्तैः। गीतिविधौ गीतिविधाने।
न्यासः प्रसिद्धः।
एतावदेव स्कन्धकलक्षणम्, यथा—
सअणविमद्दिअसिढिलं केसकलावं सुअन्धिअं अ वहमाणा।
ललणा कस्स ण हिअअं गिह्मसमअमलअपंक विइ हरइ तरुणि।।
वैतालीयलक्षणम्—
लाः षट् र्लगा नैधना अयुक्पादोऽष्टौ तु तथा समे च लाः।
न समोऽत्र परेण युज्यते नैते षट् च निरन्तरा युजोः।।
वैतालीयं नामेदं मात्रावृत्तमुच्यते। यस्य ला लघवः षट्। ते च किम्भूताः ? र्लगा
नैधनाः। रलमध्यः। लघुगुरू। एते र्लगा नैधनाः। निधने अन्ते भवाः। एषां षण्णां लघूना-
मन्ते। तथाभूतोऽयुक्पादः प्रथमस्तृतीयश्च। तथा युक्पादो द्वितीयश्चतुर्थश्च समस्तस्मिन्।
अष्टौ लाः। ते च र्लगा नैधना भवन्ति। न समोऽत्र परेण युज्यत इति। अत्रास्मिन् वैतालीये-
ऽयुक्पादे प्रथमेषु षट्सु लघुषु। तथा युक्पादे प्रथमेष्वेवाष्टसु लघुषु समो द्वितीयचतुर्थादिको
लघुः परेण तृतीयपञ्चमादिना सह न युज्यते न समस्यते न तन्निमित्ता गुरुता सम्पद्यते
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

६१२ बृहत्संहिता
इत्यर्थः। नैते षट् च निरन्तरा युजोः। एतेऽष्टौ लघवो युजोः पादयोर्द्वितीयचतुर्थयोरनियताः
सन्ति। तेषां मध्ये षट् लघवो निरन्तरा गुरुणाऽव्यवहिता न कर्तव्याः। सर्वे षट् लघव
एव न रचनीया इत्यर्थः। युजोः पादयोर्नियमोऽयुजोर्नियमः।
न्यासः— ल र ल गु
। । । । । । ऽ । ऽ । ऽ
ल र ल गु
। । । । । । ऽ । ऽ । ऽ
एतदेव मागधिकालक्षणम्। किन्त्वत्र विशेषोऽयम्। रेफलकारयोर्यथाक्रमं लकार-
रेफावादेशौ कार्याविति। यथा—
परमागहिआ सुहासिणी कण्णाडी पिअकोइलालवा।
सुणअणरमणी अ मैथिली कलहोरू उकली मुहोण्णता।।
एवं गाथार्या। आर्याया यल्लक्षणं तद्गाथायाः। गाथालक्षणं 'द्वयन्तान्तरादिगुरुभिः'
इत्युक्तम्। तदेव गाथार्या। यथा—
गाहाधिरूढकण्ठे मणहरसअणम्मि तुङ्गथोरथणी।
जणिण्हाअदि बाला सा णिद्दा मणसिता अवरा।। इति।।५४।।
अथास्तमितसौरस्यातिशयेनाशुभप्रतिपादनं फलं पथ्याऽऽर्ययाऽऽह—
सौरोऽर्करश्मियोगात् सविकारो लब्धवृद्धिरधिकतरम्।
पित्तवदाचरति नृणां पथ्यकृतां न तु तथाऽऽर्याणाम् ।।५५।।
जिस प्रकार सूर्य के किरण के संयोग से पित्त का प्रकोप बढ़ जाता है, उसी प्रकार
सूर्य की किरणों के योग से अस्तगत शनि विकारयुत होकर अशुभ फल देने में अधिक
बढ़ता है और मनुष्यों को तापित करता है; किन्तु पथ्य भोजन करने वाले आर्यों को उस
प्रकार अशुभ फल नहीं देता है। यह पथ्या छन्द है।।५५।।
सौरः शनैश्चरोऽर्कस्यादित्यस्य रश्मियोगात् किरणसङ्गतत्वादस्तमितत्वाद्धेतोः सविकारो
विकृतत्वं गतो भवति। सविकारो भूत्वा लब्धवृद्धिरशुभफलप्रदाने भवति। तदाधिकतरं
नृणां पुंसां पित्तवदाचरति शरीरमुपतापयति। यथाऽर्करश्मिसंयोगात् सूर्यकिरणसन्तापनात्
पित्तं धातुविशेषः सविकारो भवति। अधिकतरं प्रकोपमायाति। सविकारत्वाल्लब्धवृद्धि-
र्भूत्वाऽधिकतरं भवति। आर्याणां साधूनां पथ्यकृतां पथ्याशिनां तु न, तथापि पीडा भवति।
यतो मङ्गलाचारयुक्तानामित्यनेन ग्रहोपतापो न भवति, पथ्याशिनां तु प्रकोपो न भवति।
आर्येयं पथ्या। तल्लक्षणम्—
द्वयन्तान्तरादिगुरुभिरित्यनेनार्याद्वयेन प्रागेव प्रदर्शितम्।। इति।।५५।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहगोचराध्यायः ६१३
अथ ग्रहसंयोगाच्चन्द्रफलविशेषं वक्त्रेणाह—
यादृशेन ग्रहेणेन्दुर्युक्तस्तादृग्भवेत् सोऽपि।
मनोवृत्तिसमायोगाद्विकार इव वक्त्रस्य ॥५६॥
जिस तरह मनोवृत्ति के संयोग से मुख का विकार मनोवृत्ति के समान होता है,
अर्थात् प्रसन्न मन रहने से प्रसन्न मुख और दुःखित मन रहने से उदास मुख रहता है,
उसी तरह यादृश शुभाशुभ ग्रह से युक्त चन्द्र होता है, तादृश शुभाशुभ फल करता है।
अर्थात् शुभ ग्रह से युत चन्द्र शुभ फल और पापग्रह से युत चन्द्र पापफल करता है।
यह वक्त्र छन्द है॥५६॥
इन्दुश्चन्द्रमा यादृशेन ग्रहेण शुभेन वाऽशुभेन युक्तस्तादृशः सोऽपि भवति। पापयुतः
पापफलः, सौम्ययुतः शुभफल इत्यर्थः। मनोवृत्तिसमायोगाद्धेतोः। यतश्चन्द्रो मनः, उक्तं
च—‘मनस्तुहिनगुः’ इति। मनसो येन सह संयोगास्तादृगेव तदपि भवति। यथा मनोवृत्ति-
समायो

६१४ बृहत्संहिता
न्यासः— ल
ऽ।ऽ ।।ऽ ऽऽ
ल ल
ऽ।ऽ ।।ऽ ।ऽ
ल
ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽऽ
ल ल
।।ऽ ऽ।ऽ ।ऽ
अथ सुस्थितैर्ग्रहैः पुरुषस्य सुस्थितत्वमाह—
प्रकृत्यापि लघुर्र्यश्च वृत्तबाह्ये व्यवस्थितः ।
स याति गुरुतां लोके यदा स्युः सुस्थिता ग्रहाः ॥५८॥
जिस तरह स्वभाव से लघु अक्षर भी वृत्तबाह्य ( पादान्त ) में व्यवस्थित होने से
गुरु हो जाता है, उसी तरह जो पुरुष स्वभाव से लघु ( दूषित कुल में उत्पन्न ) और
वृत्तबाह्य ( बाह्येन्द्रिय ) में व्यवस्थित है अर्थात् दुःशील है, वह भी अनुकूल ग्रह आने
पर लोगों में पूजित होता है। यह अनुष्टुप् छन्द है॥५८॥
यः पुरुषः प्रकृत्या स्वभावेन लघुः स्वल्पोऽसत्कुलप्रसूतः । तथा वृत्तबाह्ये बाह्येन्द्रिये
व्यवस्थितो दुःशील इत्यर्थः। स तथाभूतोऽपि लोके गुरुतां पूज्यतां याति गच्छति। यदा
सुस्थिताः शोभनस्थानस्था अनुकूला ग्रहाः स्युर्भवेयुः। छन्दसां प्रस्तारे परिभाषेयम्—यो
वर्णः प्रकृत्यापि स्वभावत एव लघुरेकमात्रः। वृत्ताच्छन्दसो बाह्ये पादान्ते स्थितः स गुरुतां
गुरुत्वं द्विमात्रत्वं याति। यदा सुस्थिता ग्रहा गणाश्चतुर्मात्रादिकाः स्युः येन प्रस्तारदोषो नोत्पद्यते
तदा तस्य गुरुता कार्या, नान्यथेति। एकमात्रिक ऋजुरप्यन्ते वक्रो दीर्घो भवति। वृत्तमेतद्-
परमनुष्टुभं विन्द्यात्। एतदेवोदाहरणम्॥५८॥
असुस्थितैर्यत् कर्म क्रियते तत् कर्तुश्चोपघातं करोतीत्येतद्वैतालीयेनाह—
प्रारब्धमसुस्थितैर्ग्रहैर्यत् कर्मात्मविवृद्धये बुधैः ।
विनिहन्ति तदेव कर्म तान् वैतालीयमिवायथाकृतम् ॥५९॥
जिस तरह अविधान से वेताल-सिद्धि के लिये किया हुआ कर्म साधकों का ही
नाश करता है, उसी तरह पण्डित लोग असुस्थित ग्रहों के आने पर आत्मवृद्धि के लिये
जिस कर्म का प्रारम्भ करते हैं, वह कर्म ही उनका नाश करता है। यह वैतालीय छन्द
है॥५९॥
बुधैः पण्डितैः। यत् कर्म कार्यमात्मविवृद्धये आत्मनो वृद्ध्यर्थमसुस्थितैर्ग्रहैः प्रारब्ध-
माक्षिप्तम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहगोचराध्यायः ६१५
उदयसमये यः स्निग्धांशुर्महाप्रकृतिस्थितो।
यदि च निहतो निर्घातोल्काज्रोग्रहमर्दनैः।।
स्वभवनगतः स्वोच्चप्राप्तः शुभग्रहवीक्षितः।। इति।
एतस्माद्विपरीतस्थिता असुस्थिता दुःस्थिताः। तैस्तथाभूतैर्यत् कर्म प्रारब्धं तदेव
कर्म तान् बुधान् विनिहन्ति घातयति। आत्मविवृद्ध्यर्थमारब्धमात्मन एव हानिं करोति।
यथा वैतालीयं वेतालनिमित्तं कर्म वैतालीयम्। अयथाकृतमविधानेन कृतं तानेव साधकान्
हन्ति। यैरात्मविवृद्ध्यर्थं रसरसायनविधिविलासार्थं कृतमविधिना तानेव हन्ति। वृत्तमेत-
द्वैतालीयम्। तल्लक्षणम्—'लाः षट् र्ल्याः' इत्यादि।।५९
सुस्थितैर्ग्रहैर्यत् कर्म क्रियते तदल्पप्रयत्नेन सिद्ध्यतीत्येतदौपच्छन्दसिकेनाह—
सौस्थित्यमवेक्ष्य यो ग्रहेभ्यः काले प्रक्रमणं करोति राजा।
अणुनापि स पौरुषेण वृत्तस्यौपच्छन्दसिकस्य याति पारम् ॥६०॥
सुस्थित ग्रहों को देखकर जो राजा शत्रु के ऊपर आक्रमण करता है, वह अल्प
सैन्य से युत होने पर भी औपच्छन्दसिक वृत्त ( वेदोक्त क्रिया ) का पार जाता है। यह
औपच्छन्दसिक छन्द है।।६०।।
ग्रहाणां सुस्थितत्वमाचार्येणोक्तम्—
उदयसमये यः स्निग्धांशुरित्यादि।
अमुमेवार्थं सिद्धार्थी यात्राकारः स्पष्टतरमाह—
स्वराशिं वा स्ववर्गं वा त्रिवर्गगृहाणि वा।
स्वोच्चं वा भवनं यातो विचरन् प्राकृतीं गतिम्।।
वपुष्मान् वर्णवान् भास्वान् बलैः सर्वैः समन्वितः।
बलिभिः कारकैर्मित्रैर्ग्रहः समवलोकितः।।
दिवि भौमान्तरिक्षैश्च यश्चोत्पातैरपीडितः।
स्वजन्मस्थं च वर्गं च मार्गं चोपगतः शुभः।।
योऽनुकूलो विजेता वा स ज्ञेयः सुस्थितो ग्रहः।
यथोक्तविपरीतो यो विज्ञातव्यः स दुःस्थितः।।
इत्येवं प्रकारं सौस्थित्यं ग्रहेभ्योऽवेक्ष्य निरूप्य काले यथोक्ते यात्राकाले प्रक्रमणं
यात्रां करोति। यात्राकालोऽभिहित आचार्येणैव, तथा च—
यात्राऽजसिंहतुरगोपगता वरिष्ठा मध्या शनैश्चरबुधोशनसां गृहेषु।
भानौ कुलीरशशिवृश्चिकगेऽतिदीर्घा शस्ता तु देवलमतेऽध्वनि पृष्ठतोऽर्के।।
तथा—
यात्रा नृपस्य शरदीष्टफला मधौ च छिद्रे रिपोर्न नियमोऽत्र च केचिदाहुः।
छिद्रेऽप्यरेर्भवति दैवयुतस्य सिद्धिः सामान्यमामिषमिदं प्रतिभूमिपानाम्।। इति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA