सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 638, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 638

६१० बृहत्संहिता
अधुना विबलस्य ग्रहस्य शुभगोचरफले नैष्फल्यं विलासेनाह—
नीचेऽरिभेऽस्ते चारिदृष्टस्य सर्वं वृथा यत्परिकीर्तितम्।
पुरतोऽन्धस्येव कामिन्याः सविलासकटाक्षनिरीक्षणम् ॥५३॥
जिस तरह अन्धे के आगे कामयुक्ता स्त्री का विलास और कटाक्ष के साथ देखना
व्यर्थ होता है, उसी तरह नीच राशिगत, शत्रु राशिगत, अस्त और शत्रु ग्रह से दृष्ट ग्रह के
जो भी शुभ फल कहे गये हैं, वह सभी निष्फल होते हैं अर्थात् अशुभ फल की वृद्धि
होती है। यह विलास छन्द है।।५३।।
नीचे नीचराशौ स्थितस्य ग्रहस्य। अरिभे शत्रुक्षेत्रे वा स्थितस्य अस्ते सूर्यमण्डलेऽस्तं
गतस्य। तथा यत्र तत्रावस्थितस्यारिदृष्टस्य शत्रुणामवलोकितस्य। यत् फलं शुभं प्रकीर्तितमुक्तं
तत् सर्वं वृथा निष्फलं भवति। अर्थादेवाशुभं फलं तत्रातिपुष्टं भवति। तथा च यवनेश्वरः—
द्विद्वेश्मगा नीचगृहस्थिता वा दुर्मार्गगाः सूर्यमनुप्रविष्टाः।
उक्तानि निघ्नन्ति शुभानि चैते फलान्यनिष्टान्यभिवर्धयन्ति।।
अत्रैव दृष्टान्तमाह—पुरतोऽन्धस्येव कामिन्या।
यथा—कामिन्याः सञ्जातकामायाः स्त्रियाः। अन्धस्य नेत्र-हीनस्य पुरतोऽग्रतः सविला-
सकटाक्षनिरीक्षणं वृथा। विलासो लावण्यम्। कटाक्षो नयनविभ्रमः। सह विलासकटाक्षाभ्यां
यन्निरीक्षणमवलोकनं तत्। वृत्तमेतद्विलाससंज्ञम्। तल्लक्षणम्—
तो मो यगौ यस्याद्यपादे स्यात् तौ जगौ तथा यत्र च दृश्यते।
तदनु स्तौ मश्चतुर्थे स्यात् सससा ल्गु विलासमुदाहृतम्।।
यस्य प्रथमपादे तोऽन्तलघुः। मस्त्रिगुरुः। य आदिलघुः। अन्ते गुरुश्च। द्वितीये
तोऽन्तलघुः। द्वौ तकारौ। जो मध्यगुरुः। अन्ते गुरुश्च। तृतीये सोऽन्तगुरुः। तोऽन्तलघुः।
मस्त्रिगुरुः। चतुर्थे सकारत्रयमन्ते लघुगुरू।।५३।।
न्यासः— त म य गु त त ज गु
ऽऽ। ऽऽऽ ।ऽऽ ऽ ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ
स त म स स स ल गु
।।ऽ ऽऽ। ऽऽऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ । ऽ
अथार्कसौम्ययोः फलं साम्यं संयोगवशेन। स्कन्धकस्यार्यागीत्या साम्यं वैतालीयस्य
मागधिकया गाथाया आर्याया इत्येतदार्यागीत्याह—
सूर्यसुतोऽर्कफलसमश्चन्द्रसुतश्छन्दतः समनुयाति यथा।
स्कन्धकमार्यागीतिर्वैतालीयंच मागधी गाथाऽऽर्याम् ॥५४॥
सूर्य के समान शनि का फल देता है तथा जिस प्रकार संस्कृत में आर्या गीति,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA