बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 640, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें६१२ बृहत्संहिता
इत्यर्थः। नैते षट् च निरन्तरा युजोः। एतेऽष्टौ लघवो युजोः पादयोर्द्वितीयचतुर्थयोरनियताः
सन्ति। तेषां मध्ये षट् लघवो निरन्तरा गुरुणाऽव्यवहिता न कर्तव्याः। सर्वे षट् लघव
एव न रचनीया इत्यर्थः। युजोः पादयोर्नियमोऽयुजोर्नियमः।
न्यासः— ल र ल गु
। । । । । । ऽ । ऽ । ऽ
ल र ल गु
। । । । । । ऽ । ऽ । ऽ
एतदेव मागधिकालक्षणम्। किन्त्वत्र विशेषोऽयम्। रेफलकारयोर्यथाक्रमं लकार-
रेफावादेशौ कार्याविति। यथा—
परमागहिआ सुहासिणी कण्णाडी पिअकोइलालवा।
सुणअणरमणी अ मैथिली कलहोरू उकली मुहोण्णता।।
एवं गाथार्या। आर्याया यल्लक्षणं तद्गाथायाः। गाथालक्षणं 'द्वयन्तान्तरादिगुरुभिः'
इत्युक्तम्। तदेव गाथार्या। यथा—
गाहाधिरूढकण्ठे मणहरसअणम्मि तुङ्गथोरथणी।
जणिण्हाअदि बाला सा णिद्दा मणसिता अवरा।। इति।।५४।।
अथास्तमितसौरस्यातिशयेनाशुभप्रतिपादनं फलं पथ्याऽऽर्ययाऽऽह—
सौरोऽर्करश्मियोगात् सविकारो लब्धवृद्धिरधिकतरम्।
पित्तवदाचरति नृणां पथ्यकृतां न तु तथाऽऽर्याणाम् ।।५५।।
जिस प्रकार सूर्य के किरण के संयोग से पित्त का प्रकोप बढ़ जाता है, उसी प्रकार
सूर्य की किरणों के योग से अस्तगत शनि विकारयुत होकर अशुभ फल देने में अधिक
बढ़ता है और मनुष्यों को तापित करता है; किन्तु पथ्य भोजन करने वाले आर्यों को उस
प्रकार अशुभ फल नहीं देता है। यह पथ्या छन्द है।।५५।।
सौरः शनैश्चरोऽर्कस्यादित्यस्य रश्मियोगात् किरणसङ्गतत्वादस्तमितत्वाद्धेतोः सविकारो
विकृतत्वं गतो भवति। सविकारो भूत्वा लब्धवृद्धिरशुभफलप्रदाने भवति। तदाधिकतरं
नृणां पुंसां पित्तवदाचरति शरीरमुपतापयति। यथाऽर्करश्मिसंयोगात् सूर्यकिरणसन्तापनात्
पित्तं धातुविशेषः सविकारो भवति। अधिकतरं प्रकोपमायाति। सविकारत्वाल्लब्धवृद्धि-
र्भूत्वाऽधिकतरं भवति। आर्याणां साधूनां पथ्यकृतां पथ्याशिनां तु न, तथापि पीडा भवति।
यतो मङ्गलाचारयुक्तानामित्यनेन ग्रहोपतापो न भवति, पथ्याशिनां तु प्रकोपो न भवति।
आर्येयं पथ्या। तल्लक्षणम्—
द्वयन्तान्तरादिगुरुभिरित्यनेनार्याद्वयेन प्रागेव प्रदर्शितम्।। इति।।५५।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA