बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

प्राकृत में स्कन्धक के, संस्कृत में वैतालीय, प्राकृत में मागधी के और संस्कृत में आर्या,
प्राकृत में गाथा के अनुगमन करती है, उसी प्रकार बुध छन्द ( परचित्त-ग्रहण ) से
फल देता है। अर्थात् शुभ ग्रह से युत शुभ और पाप से युत पाप फल देता है।।५४।।
सूर्यसुतः शनैश्चरः। अर्कफलसम आदित्यस्य गोचरफलेन सदृशः। येषु स्थानेषु
तृतीयषष्ठदशमैकादशेषु शुभः सूर्यस्तेष्वेव सौरः। चन्द्रसुतो बुधश्छन्दतः समनुयाति।
परचित्तग्रहणं लोके छन्द उच्यते। सौम्ययुक्तः सौम्यवत् पापयुक्तः पापवद्भवति। अथवा
यत्र राशिगो भवति तत्र यावत् तिष्ठति तावच्छुभफलं करोति। यत्राशुभस्तत्राशोभनमेव
फलं करोति। येन प्रकारेण स्कन्धकमार्यागीतिश्छन्दतः समनुयाति। संस्कृते याऽऽर्यागीतिः
स प्राकृते स्कन्धकः। एवं वैतालीयं मागधी छन्दतः समनुयाति। संस्कृते यद्वैतालीयं
सा प्राकृते मागधी। गाथाऽऽर्यां छन्दतः समनुयाति। संस्कृते याऽऽर्या सा प्राकृते गाथा।
आर्यागीतिनियमे तल्लक्षणम्—
गुर्वन्ताष्टमगणभागार्या पूर्वार्धसदृशशकलद्वितया।
आर्यैरार्यागीतिर्गीता सङ्गीतगीतिभिर्गीतविधौ।।
गुर्वन्तमष्टमं गणं भजते याऽऽर्या सा गुर्वन्ताष्टमगणभाक् तथोक्ता। पूर्वार्धेन प्रथमदलेन
सदृशं तुल्यं द्वितयं शकलमपरमर्धं यस्याः सा पूर्वार्धसदृशशकलद्वितया। ‘षष्ठो लोलात्
पदम्’ इत्यादि पूर्वस्मिन्नर्धे पथ्याया यदुक्तं तत् सर्वं यस्या आर्याया प्रथमेऽर्धे भवति।
त्रिषु गणेषु पादः। द्वितीयेऽप्यर्धे षष्ठो गणो लघुरेको न भवति, किं च चतुर्मात्र एव।
एवं भवति यस्यां साऽऽर्यैः पण्डितैरार्यागीतिरिति गीता कथिता। किम्भूतैः ? सङ्गीतगीतिभिः,
सङ्गीता सम्यक् कथिता गीतिर्यैस्ते सङ्गीतगीतयः पण्डितास्तैः। गीतिविधौ गीतिविधाने।
न्यासः प्रसिद्धः।
एतावदेव स्कन्धकलक्षणम्, यथा—
सअणविमद्दिअसिढिलं केसकलावं सुअन्धिअं अ वहमाणा।
ललणा कस्स ण हिअअं गिह्मसमअमलअपंक विइ हरइ तरुणि।।
वैतालीयलक्षणम्—
लाः षट् र्लगा नैधना अयुक्पादोऽष्टौ तु तथा समे च लाः।
न समोऽत्र परेण युज्यते नैते षट् च निरन्तरा युजोः।।
वैतालीयं नामेदं मात्रावृत्तमुच्यते। यस्य ला लघवः षट्। ते च किम्भूताः ? र्लगा
नैधनाः। रलमध्यः। लघुगुरू। एते र्लगा नैधनाः। निधने अन्ते भवाः। एषां षण्णां लघूना-
मन्ते। तथाभूतोऽयुक्पादः प्रथमस्तृतीयश्च। तथा युक्पादो द्वितीयश्चतुर्थश्च समस्तस्मिन्।
अष्टौ लाः। ते च र्लगा नैधना भवन्ति। न समोऽत्र परेण युज्यत इति। अत्रास्मिन् वैतालीये-
ऽयुक्पादे प्रथमेषु षट्सु लघुषु। तथा युक्पादे प्रथमेष्वेवाष्टसु लघुषु समो द्वितीयचतुर्थादिको
लघुः परेण तृतीयपञ्चमादिना सह न युज्यते न समस्यते न तन्निमित्ता गुरुता सम्पद्यते
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA