बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
प्रासादलक्षणाध्यायः १२५
देवालय का जितना विस्तार हो, उससे दूनी ऊँचाई और ऊँचाई की तिहाई कटि
होती है। सीढ़ी के ऊपर जहाँ से देवालय का प्रारम्भ होता है उसको 'कटि' कहते हैं।
विस्तार के आधा गर्भ शेष सब दिशाओं में भीत बनती है। गर्भ के चौथाई के समान द्वार
का विस्तार और द्विगुणित विस्तारतुल्य द्वार की ऊँचाई होती है। द्वार की ऊँचाई तुल्य
शाखा ( चौखट का बाजू ) और उदुम्बर ( चौखट के ऊपर की लकड़ी ) की चौड़ाई
होती है तथा शाखा की चौथाई की चौथाई के तुल्य शाखाओं की मोटाई होती है।
शाखाओं की चौड़ाई के बीच में तीन, पाँच, सात या नव शाखायें होने से द्वार श्रेष्ठ होता
है। दोनों शाखाओं के नीचे की चौथाई में दो प्रतिहार ( नन्दी, दण्ड आदि ) की मूर्ति
खुदवानी चाहिये। शाखाओं के तीन-चौथाई भागों को हंस आदि शुभ पक्षी, बेल, स्वस्तिक
( चिह्नविशेष ), कलश, स्त्री-पुरुष का जोड़ा, पत्ते और लताओं से शोभित करना चाहिये।
द्वार की ऊँचाई में उसका अष्टमांश घटा कर जो शेष बचे, उतनी पिण्डका ( देवतास्थापन
की पीठिका ) को लेकर देवप्रतिमा की ऊँचाई होती है। पीठिकासहित प्रतिमा की
ऊँचाई का तीन भाग करके दो भाग के बराबर ऊँची प्रतिमा और एक भाग के समान
पीठिका बनानी चाहिये। यह प्रमाण समस्त प्रासादों में जानना चाहिये।।११-१६।।
यो विस्तार इति। तस्य देवगृहस्य यो विस्तारो विष्कम्भो भवेत् स्यात् तद्द्विगुणा
विस्ताराद् द्विगुणा समुन्नतिरुच्छ्रायो भवति। यथा मेरुप्रासादस्य द्वात्रिंशद्विस्तारः। विस्ताराद्
द्विगुणा समुन्नतिश्चतुःषष्टिर्हस्ताः। उच्छ्रायाद् यस्तृतीयांशस्तृतीयभागस्तेन च तुल्या तत्समा
देवगृहस्य कटिः स्मृतोक्ता। यथा मेरोश्चतुःषष्टिर्हस्ता उच्छ्रायः। तस्मात् त्रिभाग एकविंशतिर्हस्ता
अष्टावङ्गुलानि। अनेन प्रमाणेन कटिर्भवति। सोपानोपरि यतो देवगृहस्य प्रारम्भः सा कटि-
रुच्यते।
विस्तारार्धमिति। देवगृहस्य यो विस्तार उक्तस्तदर्थं गर्भो भवति। यथा मेरोर्हस्ताद्
द्वात्रिंशद्विस्तारः। तदर्थं षोडश। अनेन प्रमाणेन मेरोगर्भः। अन्याः समन्ततः सर्वासु दिक्षु
विदिक्षु भित्तयो भवन्ति। हस्तमात्रं भ्रमणाय सर्वासु दिक्ष्वनावृतं स्थापयित्वा शेषं हस्तत्रयं
भित्त्यवष्टब्धं कुर्यात्। गर्भस्य यः पादश्चतुर्थांशस्तेन मानेन विस्तीर्णं द्वारं भवति। यथा
मेरोगर्भः षोडशहस्ताः। तस्य चतुर्थागश्चत्वारो हस्ताः। एष द्वारस्य विस्तारः। विस्ताराद्
द्विगुणमुच्छ्रितं कार्यम्। एवमष्टौ हस्ता मेरुद्वारोच्छ्रायः कार्यः।
उच्छ्रायादिति। द्वारस्य य उच्छ्रायस्तस्य यः पादश्चतुर्भागस्तेन मानेन विस्तीर्णा
शाखा द्वारिका कार्या। यथा मेरुद्वारस्योच्छ्रायोऽष्टौ हस्ताः। अस्य चतुर्थागो द्वौ हस्तौ।
एष शाखाया विस्तारः। तद्वदुदुम्बरस्तद्वत् तेनैव प्रकारेणोदुम्बरः कार्यः। शाखयोरुपरि
यत् काष्ठं दीयते यच्चाधः स उदुम्बर इत्युच्यते। तद्वदुदुम्बराविति केचित् पठन्ति। विस्तार-
पादप्रतिममिति। शाखाया यो विस्तारस्तस्य यः पादश्चतुर्भागस्तत्प्रतिमं तत्तुल्यं शाखायो-
र्बाहुल्यं घनत्वं स्मृतमुक्तम्। यथा मेरुद्वारशाखाविस्तारो द्वौ हस्तौ। विस्तारपादो द्वादशाङ्गुलानि।
एतद् घनत्वम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
१२६ बृहत्संहिता
त्रिपञ्चसप्तनवभिरिति। तद्द्वारं तिसृभिः पञ्चभिर्नवभिश्च शाखाभिर्द्वारिकाभिः प्रशस्यते
इष्यते। शाखाविस्तारस्तिसृभिर्यदि न पूर्यते, तदा पञ्चभिः पूरणीयः, ताभिरपि न पूर्यते,
तदा नवभिः पूरणीय इति। शाखयोर्योऽधस्तलस्य चतुर्थभागस्तुर्यांशस्तस्मिन् प्रतीहारौ
नन्दिदण्डादिकौ निवेशयेत् कारयेत्।
शेषमिति। शेषं भागत्रयं मङ्गल्यविहगैर्मङ्गल्यवद्भिः पक्षिभिः हंसकारण्डवचक्रवाक-
जीवकप्रभृतिभिः। श्रीवृक्षैः, स्वस्तिकश्चिह्नविशेषैः। स्वस्तिकस्य वास्तुनरस्य सदृशैर्घटैः
कलशैः। मिथुनैर्युग्मैः। पत्रवल्लीभिः पत्रलताभिः। प्रमथैर्गणैश्चोपशोभयेत् शोभामुत्पादयेत्।
द्वारमानाष्टभागोनेति। द्वारस्य यन्मानं प्रमाणमुच्छ्रायस्तस्य योऽष्टभागोऽष्टांशस्तेन
द्वारप्रमा
द्वा-द-शो-प-र्यु-प-रि-गा:
द्वा (1)
द (2)
शो (3)
प (4)
र्यु (5)
प (6)
रि (7)
गा (8)
When typed in Devanagari:
द्वा + द + शो + प + र्यु + प + रि + गा = द्वादशोपर्य्युपरिगा (or द्वादशोपर्युरिगा without double y: द्वादशोपर्युरिगा has no 'प'!).
Wait! If you don't type the 'प', it's द्वादशोपर्युरिगा.
If you type the 'प', it's द्वादशोपर्युरिगा? NO!
Look at the letters:
द्वा (dvā)
द (da)
शो (śo)
प (pa)
र्यु (ryu)
प (pa)
रि (ri)
गा (gā)
Word: द्वादशोपर्युरिगा vs द्वादशोपर्य्युपरिगा:
Notice:
द्वा - द - शो - प - र्यु - प - रि - गा = द्वादशोपर्य्युपरिगा!
Wait, let's write it:
द्वा (dvā) + द (da) + शो (śo) + प (pa) + र्यु (ryu) + प (pa
१२८ बृहत्संहिता
अथ मन्दरकैलासयोर्लक्षणमाह—
त्रिंशद्धस्तायामो दशभौमो मन्दरः शिखरयुक्तः।
कैलासोऽपि शिखरवानष्टाविंशोऽष्टभौमश्च ॥२१॥
‘मन्दर’ नामक प्रासाद छः कोण वाला, तीस हाथ तुल्य विस्तार वाला, दश भूमि
वाला और शिखरों से युक्त होता है। ‘कैलाश’ नामक प्रासाद शिखरों से युक्त, अट्ठाईस
हाथ विस्तार वाला, आठ भूमि वाला और छः कोण वाला होता है॥२१॥
तत्र षडश्रिरित्येतत् सर्वत्रानुवर्तते नन्दनलक्षणं यावत्। मन्दरसंज्ञः प्रासादस्त्रिंशद्धस्ता-
यामस्त्रिंशत् करा विस्तीर्णः। विष्कम्भात् षष्टिर्हस्तास्तस्यौच्च्यम्। षडश्रिश्च। दशभौमो
दशभिर्भूमिकाभिर्युक्तः। शिखरैर्युक्तः। तथा च काश्यपः—
त्रिंशद्धस्तास्तु विस्तीर्णः प्रासादोऽयं द्वितीयकः।
कैलासोऽपीति। अपिशब्दः सम्भावनायाम्। कैलासोऽपि षडश्रिः। शिखरवान्
शिखरैर्युक्तः। अष्टाविंशः, अष्टाविंशतिर्हस्ता विस्तीर्णः। विष्कम्भात् षट्पञ्चाशद्धस्तास्त-
स्यौच्च्यम्। अष्टभौमोऽष्टाभिर्भूमिकाभिर्युक्तः। तथा च काश्यपः—
अष्टभौमश्च कैलासो हस्ताष्टाविंशतिः स्मृतः।
षडश्रिः शिखरोपेतः प्रासादस्तु तृतीयकः॥ इति॥२१॥
अथ विमाननन्दनयोर्लक्षणमाह—
जालगवाक्षकयुक्तो विमानसंज्ञस्त्रिसप्तकायामः।
नन्दन इति षड्भौमो द्वात्रिंशः षोडशाण्डयुतः ॥२२॥
‘विमान’ नामक प्रासाद जालीदार खिड़कियों से युक्त, इक्कीस हाथ विस्तार
वाला, आठ भूमि वाला और छः कोण वाला होता है। ‘नन्दन’ नामक प्रासाद छः कोण
वाला, छः भूमि वाला, बत्तीस हाथ तुल्य विस्तार वाला और सोलह अण्डों ( शिखरों )
से युक्त होता है॥२२॥
विमानच्छन्दसंज्ञः षडश्रिः। जालगवाक्षकयुक्तः, जालकोपलक्षितैर्गवाक्षकैश्च शारिका-
भिर्युक्तः। त्रिसप्तकायामः एकविंशतिर्हस्तो आयामो विस्तीर्णः। विष्कम्भात्, अर्थादेव द्वा-
चत्वारिंशद्धस्तस्तस्यौच्च्यम्। अष्टभूमिकश्च। तथा च काश्यपः—
गवाक्षजालसंयुक्तो विमानश्चैकविंशतिः।
षडश्रिरष्टभौमश्च प्रासादः स्याच्चतुर्थकः॥
नन्दन इति। नन्दनसंज्ञः षडश्रिः। षड्भौमः षड्भिर्भूमिकाभिर्युक्तः। द्वात्रिंशो द्वात्रिंशद्ध-
स्तो विस्तीर्णः। विष्कम्भात् चतुःषष्टिर्हस्तास्तस्यौच्च्यम्। षोडशभिरण्डैर्युक्तः। अण्डः
प्रासादस्योपरि भवति। तथा च काश्यपः—
नन्दनस्तु षडश्रिः स्याद् द्वात्रिंशद्धस्तविस्तृतः।
षड्भौमः षोडशाण्डस्तु प्रासादः पञ्चमो मतः॥ इति॥२२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
प्रासादलक्षणाध्यायः १२९
अथ समुद्गपद्मयोर्लक्षणमाह—
वृत्तः समुद्गनामा पद्मः पद्माकृतिः शया अष्टौ ।
शृङ्गेणैकेन भवेदेकैव च भूमिका तस्य ॥२३॥
‘समुद्ग’ नामक प्रासाद गोल और ‘पद्म’ नामक प्रासाद कमल की आकृति वाला
होता है तथा दोनों एक शृङ्ग तथा एक ही भूमि वाले होते हैं॥२३॥
समुद्गनामा वृत्त: परिवर्त्तुलः, मुद्रकाकारः । पद्मः पद्माकृतिः कमलाकारः । अष्टभिर्दलैर्युक्तः ।
एतौ द्वावपि प्रासादावष्टौ शयाः अष्टौ हस्ता विस्तीर्णः। विष्कम्भात् षोडशहस्तास्तस्यौच्च्यम्।
शृङ्गेणैकेन भवेत् स्यात्। एकेन शृङ्गेणैकेनाण्डेनोपलक्षितौ द्वावप्येतौ। तस्य च प्रासाद-
द्वयस्यैकैव भूमिका भवति। तथा च काश्यपः—
वर्तुलस्तु समुद्गः स्यात् पद्मः पद्माकृतिस्तथा।
हस्ताष्टकं तु विस्तीर्णो भूमिका शृङ्गभूषिता।। इति।।२३।।
अथ गरुडनन्दिवर्धनयोर्लक्षणमाह—
गरुडाकृतिश्च गरुडो नन्दीति च षट्चतुष्कविस्तीर्णः ।
कार्यस्तु सप्तभौमो विभूषितोऽण्डैस्तु विंशत्या ॥२४॥
‘गरुड़’ नामक प्रासाद गरुड़ की आकृति का होता है। ‘नन्दिवर्धन’ नामक प्रासाद
भी गरुड़ की आकृति का होता है; किन्तु पंख तथा पूँछ से रहित होता है तथा ये दोनों
ही प्रासाद चौबीस हाथ विस्तार वाले, सात भूमि वाले और चौबीस शिखरों से विभूषित
होते हैं॥२४॥
गरुडसंज्ञो गरुडाकृतिर्गरुडाकारः पक्षी पक्षपुच्छयुक्तः। नन्दीति च। चशब्दः समुच्चये।
नन्दिवर्धनसंज्ञश्च गरुडाकार एव, किन्तु पक्षपुच्छरहितः। षट्चतुष्कविस्तीर्णः, गरुडो नन्दि-
वर्धनश्च षट्चतुष्कश्चतुर्विंशतिर्हस्ता विस्तीर्णः। अष्टचत्वारिंशद्धस्तास्तस्यौच्च्यम्। तथा
सप्तभौमः, सप्तभिर्भूमिकाभिर्युक्तः। अण्डानां विंशत्या विभूषितो गरुडो नन्दिवर्धनश्च। तथा
च काश्यपः—
गरुडो गरुडाकारः पक्षपुच्छविभूषितः।
नन्दी तथाकृतिर्ज्ञेयः पक्षादिरहितः पुनः।।
कराणां षट्चतुष्कास्तु विस्तीर्णौ सप्तभूमिकौ।
दशभिर्द्विगुणैरण्डैर्भूषितौ कारयेत्तु तौ।। इति।।२४।।
अथ कुञ्जरगुहराजयोर्लक्षणमाह—
कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशहस्तः समन्ततो मूलात् ।
गुहराजः षोडशकस्त्रिचन्द्रशाला भवेद् वलभी ॥२५॥
‘कुञ्जर’ प्रासाद हाथी की पीठ के समान आकृति वाला और मूल से चारो तरफ
७ बृ. सं. द्वि. - 9
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA
१३० बृहत्संहिता
सोलह हाथ विस्तार वाला होता है। 'गुहराज' प्रासाद गुह की आकृति वाला और सोलह
हाथ विस्तार वाला होता है तथा इन दोनों ही प्रासादों का बलभी तीन चन्द्रशालाओं से
समन्वित होता है॥२५॥
कुञ्जरसंज्ञो गजपृष्ठो हस्तिपृष्ठाकारः। षोडशहस्तः समन्ततो मूलात्, मूलात् षोडश-
हस्तः समन्ततश्चतुर्दिक्कं षोडश हस्ता विष्कम्भः अन्येषां पाठः षोडशहस्तः सुविस्तरो
मूलात्। एवं द्वात्रिंशद्धस्तास्तस्यौच्च्यम्। उत्थितगजाकार एकभूमिकः। गुहराजो गुहाकारः।
षोडशकः षोडश हस्ता विस्तीर्णो द्वात्रिंशद्धस्तास्तस्यौच्च्यम्। एकभूमिकश्च। अनयोर्द्वयोरपि
वलभी कुहरैस्त्रिचन्द्रशाला भवेत् स्यात्। तिसृभिश्चन्द्रशालाभिर्युक्ता इत्यर्थः। तथा च
काश्यपः—
कुञ्जरो गजपृष्ठाभो हस्ताः षोडश विस्तृतः।
गुहराजो गुहाकारो विष्कम्भात् षोडश स्मृतः॥
त्रिचन्द्रशाला वलभी तयोः कार्या सुलक्षणा।
दशमैकादशावेतौ प्रासादौ द्वौ प्रकीर्तितौ॥ इति॥२५॥
अधुना वृषहंसघटानां लक्षणमाह—
वृष एकभूमिशृङ्गो द्वादशहस्तः समन्ततो वृत्तः।
हंसो हंसाकारो घटोऽष्टहस्तः कलशरूपः॥२६॥
'वृष' नामक प्रासाद एक भूमि वाला, एक शृङ्ग वाला, बारह हाथ विस्तार वाला
और चारो तरफ से वृत्ताकार होता है। 'हंस' प्रासाद हंस पक्षी की आकृति वाला, बारह
हाथ विस्तार वाला, एक भूमि और एक शृङ्ग वाला होता है। 'घट' नामक प्रासाद कलश
की आकृति वाला, आठ हाथ विस्तार वाला, एक शृङ्ग और एक भूमि वाला होता
है॥२६॥
वृषसंज्ञ एकभूमिशृङ्गः, एकया भूमिकयैकेन शृङ्गेण शिखरेण युक्तः। द्वादशहस्तो
द्वादश हस्तो विस्तीर्णः। विष्कम्भाच्चतुर्विंशतिर्हस्तास्तस्यौच्च्यम्। समन्ततः सर्वासु
दिक्षु वृत्तः परिवर्तुलः। हंसो हंसाकारो हंससदृशः। चञ्चुपक्षपुच्छयुक्तः। द्वादशहस्तविस्तीर्णः।
चतुर्विंशतिर्हस्तास्तस्यौच्च्यम्। एकभूमिकश्च। घटसंज्ञः कलशरूपः कलशाकारः। अष्टहस्तो
विस्तीर्णः। विष्कम्भात् षोडशहस्तास्तस्यौच्च्यम्। एकभूमिकश्च सर्व एकशृङ्गाः। तथा
च काश्यपः—
वृषो द्वादशहस्तस्तु समवृत्तैकभूमिकः।
शृङ्गेणैकेन संयुक्तः प्रासादः परिकीर्तितः॥
हंसो हंसाकृतिर्ज्ञेयो हस्तो द्वादश विस्तृतः।
एकभूमिकया युक्तः पक्षपुच्छाद्यलंकृतः॥
घटः कलशरूपस्तु विस्तीर्णोऽष्टकरः स्मृतः॥ इति॥२६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
प्रासादलक्षणाध्यायः १३१
अधुना सर्वतोभद्रस्य लक्षणमाह—
द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः ।
बहुरुचिरचन्द्रशालः षड्विंशः पञ्चभौमश्च ॥२७॥
‘सर्वतोभद्र’ नामक प्रासाद चारो दिशाओं में चार द्वारों से युत, अनेक शिखरों से
शोभित, अनेक संख्यक सुन्दर चन्द्रशालाओं से शोभित, छब्बीस हाथ विस्तार वाला,
चतुष्कोण और पाँच भूमियों से युत होता है ॥२७॥
सर्वतोभद्रसंज्ञः प्रासादश्चतुर्भिर्द्वारैर्युक्तः । चतसृष्वपि दिक्षु तस्मिन् द्वाराणि भवन्तीत्यर्थः ।
बहुशिखरो भवति, बहूनि प्रभूतानि तस्मिन् शिखराणि भवन्ति । बहुरुचिरचन्द्रशालः,
बह्वीभिः प्रभूताभी रुचिराभिः सुशोभनाभिश्चन्द्रशालाभिर्युक्तः । षड्विंशः, षड्विंशतिर्हस्ता
विस्तीर्णः । विष्कम्भाद् द्विगुणेन द्वापञ्चाशद्धस्तास्तस्यौच्च्यम् । पञ्चभौमः पञ्चभिर्भूमिकाभिर्युक्तः ।
चतुरस्रः। तथा च काश्यपः—
शिखरैर्बहुभिर्युक्तश्चतुर्द्वारविभूषितः ।
रुचिरैश्चन्द्रशालैश्च बहुभिः परिवारितः ।।
चतुरस्रः पञ्चभौमः षड्विंशद्धस्तविस्तृतः ।
सर्वतोभद्र इत्युक्तः प्रासादो दशपञ्चमः ।। इति ।।२७।।
अथ सिंहवृत्तचतुष्कोणषोडशाश्र्यष्टाश्रीणां लक्षणमाह—
सिंहः सिंहाक्रान्तो द्वादशकोणोऽष्टहस्तविस्तीर्णः ।
चत्वारोऽञ्जनरूपाः पञ्चाण्डयुतस्तु चतुरस्रः ॥२८॥
‘सिंह’ नामक प्रासाद सिंह की प्रतिमाओं से शोभित, द्वादशास्र और आठ हाथ
विस्तार वाला होता है। शेष चार प्रासाद ( वृत्त, चतुष्कोण, षोडशाश्रि और अष्टाश्रि )
अपने नाम के समान ही आकार वाले और काले होते हैं अर्थात् इनके अन्दर अन्धकार
रहता है ॥२८॥
सिंहः सिंहाक्रान्तः सिंहलङ्कृतः । द्वादशकोणो द्वादशाश्रिः । अष्टहस्तो विस्तीर्णः ।
अन्ये चत्वारः सर्व एव वृत्तचतुष्कोणषोडशाष्टाश्रयः संज्ञासदृशाकृतयः । वृत्तः परिवर्तुलः ।
चतुष्कोणश्चतुरस्रः । षोडशाश्रिः षोडशकोणः । अष्टाश्रिरष्टकोणः । एते अञ्जनरूपा अव्यक्तरूपाः
सान्धकारा इत्यर्थः । बाह्यप्राकाश्यं तेषु न प्रविशत्ययमर्थः । देवप्रासादस्य सन्निकृष्टाश्चतसृ-
ष्वपि दिक्षु भित्तीः कृत्वा प्रासादस्य पश्चिमभागे द्वारं कार्यम् । ताश्च भित्तय ऊर्ध्वभागे तथा
छेदनीया यथा प्रासादोत्पन्ना एव लक्ष्यन्ते, न पृथक्स्थाः । तत्र बहिर्द्वारात् प्रविश्य प्रासादस्य
वामभागेनागत्य पुरतः प्रासादस्य द्वारं कार्यम् । तत्र मणिमयी प्रतिमा तत्कान्त्या यत्र प्राकाश्य-
मुत्पद्यते। एते सर्व एवैकभूमिकाः कार्या एकाण्डाश्च । चतुरस्रः पुनः पञ्चाण्डयुतः कार्यः ।
पञ्चभिरण्डैः संयुक्तः । तथा च काश्यपः—
सिंहः सिंहसमाक्रान्तः कोणैर्द्वादशभिर्युतः ।
विष्कम्भादष्टहस्तः स्यादेका तस्य च भूमिका ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
१३२ बृहत्संहिता
वृत्तो वृत्ताकृतिः कार्याः संज्ञातुल्यास्तथापरे।
सान्धकारास्तु सर्वे ते भूमिकैकाः समावृताः।।
एकाण्डरूपिता सर्वे पञ्चभिश्चतुरस्रकः।। इति।।२८।।
अथ मयविश्वकर्मणोर्मतेन भूमिकाप्रमाणमाह—
भूमिकाङ्गुलमानेन मयस्याष्टोत्तरं शतम्।
सार्द्धं हस्तत्रयं चैव कथितं विश्वकर्मणा ॥२९॥
एक भूमि का प्रमाण मय के मतानुसार एक सौ आठ अंगुल और विश्वकर्मा के
मतानुसार साढ़े तीन हाथ कहा गया है॥२९॥
मयस्य मतेनाष्टोत्तरशतमङ्गुलानां मानेन भूमिका भवति। तथा च मयः—
प्रासादभूमिकामानं शतमष्टोत्तरं स्मृतम्।
...........................................................अङ्गुलानाम्।। इति।
विश्वकर्मणा सार्ध हस्तत्रयं भूमिकामानं कथितमुक्तम्। चतुरशीत्यङ्गुलानीत्यर्थः। तथा
च विश्वकर्मा—
चतुर्भिरधिकाशीतिरङ्गुलानां तु भूमिका।। इति।।२९।।
अत्रापि परमतेनैकवाक्यतां दर्शयितुमाह—
प्राहुः स्थपतयश्चात्र मतमेकं विपश्चितः।
कपोतपालिसंयुक्ता न्यूना गच्छन्ति तुल्यताम् ॥३०॥
बुद्धिमान् कारीगर मय और विश्वकर्मा—इन दोनों के मतों को एक ही कहते हैं।
उनका कहना है कि विश्वकर्मा ने भूमि का प्रमाण कपोतपालिका को छोड़कर कहा है;
अतः उसमें कपोतपालिका के प्रमाण चौबीस अंगुल जोड़ देने से मय के प्रमाणतुल्य ही
विश्वकर्मा की भी भूमि का प्रमाण हो जाता है॥३०॥
अत्रास्मिन्नर्थे विपश्चितः पण्डिताः स्थपतयो वार्धकिनः प्रतिष्ठातन्त्रज्ञा मयविश्वकर्मणो-
रेकमतं प्राहुरुक्तवन्तः। विश्वकर्मणो मतेन या न्यूनाः प्रमाणहीना भूमयस्ताः कपोतपालिसंयुक्ता
मयमतेन तुल्यतां गच्छन्ति समत्वं यान्ति। कपोतपालिग्रहणेन बहिर्निर्गतानि सिंहमुखानि
काष्ठान्युच्यन्ते। तथा चोक्तम्—
कपोतपालिं ब्रुवते विटङ्कं च बहुश्रुताः।
तथा च तन्त्रान्तरे पठ्यते—
कपोतपालिरहितं मानं चतुरशीतिकम्।
भूमिकानां सह तया शतमष्टोत्तरं स्मृतम्।।
अङ्गुलानामतः साम्यं भूमिकासु प्रकीर्तितम्।
एवं तुल्यता भवतीति॥३०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
प्रासादलक्षणाध्यायः १३३
अथोपसंहारार्थमाह—
प्रासादलक्षणमिदं कथितं समासाद्
गर्गेण यद्विरचितं तदिहास्ति सर्वम्।
मन्वादिभिर्विरचितानि पृथूनि यानि
तत्संस्पृशन् प्रति मयात्र कृतोऽधिकारः ॥३१॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां प्रासादलक्षणं
नाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५६॥
मैंने संक्षेप से यह प्रासादों का लक्षण कहा है; किन्तु गर्ग मुनि ने इस प्रकरण में जो
कुछ कहा है, वे सभी विषय इसमें समाहित हैं। साथ ही मनु आदि ( वसिष्ठ, मय और
नग्नजित् ) आचार्यों ने जो विस्तारपूर्वक कहे हैं, उनकी स्मृति के लिये मैंने यह अधिकार
बनाया है॥३१॥
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां प्रासादलक्षणाध्यायः षट्पञ्चाशत्तमः ॥५६॥
इदं मया प्रासादलक्षणं समासात् संक्षेपात् कथितमुक्तम्। गर्गेण मुनिना विरचितं
कृतं तत्सर्वं निरवशेषमिहास्मिन्नस्ति विद्यते। यानि च पृथूनि विस्तीर्णानि मन्वादिभिर्मनुवसिष्ठ-
मयनग्नजिद्भिर्विरचितानि कृतानि प्रासादलक्षणानि तानि प्रति मया द्वारमानाष्टभागोनेत्यादि-
लक्षणलक्षितानि संस्पृशन्नत्राधिकारः कृतः। प्रासादलक्षणं कृतमित्यर्थः। अथवा तत्सं-
स्पृशंस्तानि सर्वाणि लक्षणानि प्रतिसंस्पृशन् परामृशन् मयाधिकारः कृत इति॥३१॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ प्रासादलक्षणं नाम
षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ वज्रलेपलक्षणाध्यायः
अथ वज्रलेपलक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव वज्रलेपमाह—
आमं तिन्दुकमामं कपित्थकं पुष्पमपि च शाल्मल्याः ।
बीजानि शल्लकीनां धन्वनवल्को वचा चेति ॥१॥
एतैः सलिलद्रोणः क्वाथयितव्योऽष्टभागशेषश्च ।
अवतार्योऽस्य च कल्को द्रव्यैरेतैः समनुयोज्यः ॥२॥
श्रीवासकरसगुग्गुलुभल्लातककुन्दुरूकसर्जरसैः ।
अतसीबिल्वैश्च युतः कल्कोऽयं वज्रलेपाख्यः ॥३॥
तेन्दू के कच्चे फल, कैथ के कच्चे फल, सेमल के फूल, शल्लकी ( सालई )
वृक्ष के बीज, धन्वन वृक्ष की छाल और वच—इन सबको एक द्रोणतुल्य जल में
मिलाकर काढ़ा बनाते हुये जब अष्टमांश शेष रह जाय तब उसको उतार ले। बाद में
उसमें श्रीवासक ( सरल ) वृक्ष का गोंद, बोल, गूगल, भिलावा, कुन्दरूक ( देवदारु
वृक्ष का गोंद ), सर्ज ( सखुआ ) का गोंद, अलसी, बेल की गिरी—इन सबको पीसकर
मिला देने पर ‘वज्रलेप’ नामक काढा बन जाता है।।१-३।।
तिन्दुकं तिन्दुकफलम्। आममपक्वम्। कपित्थकं कपित्थफलमाममेव। शाल्मल्याः
शाल्मलिवृक्षस्य च पुष्पम्। शल्लकीनां शल्लकीवृक्षाणां बीजानि। धन्वनवल्को धन्वन-
वृक्षस्य वल्कस्त्वक्। वचा च। इत्येवंप्रकारः।
एतैर्द्रव्यैः सह सलिलद्रोणः क्वाथयितव्यः। द्रोणः पलशतद्वयं षट्पञ्चाशदधिकम्।
यावदष्टभागावशेषो भवति द्वात्रिंशत् पलानि अवशिष्यन्त इत्यर्थः। ततोऽष्टभागावशेषोऽव-
तार्योऽवतारणीयो ग्राह्य इत्यर्थः। अस्य चाष्टभागशेषस्यैतद्द्रव्यैर्वक्ष्यमाणैः कल्कश्चूर्णः
समनुयोज्यो विधातव्यः। तच्चूर्णसंयुक्तः कार्य इत्यर्थः।
कैरित्याह—श्रीवासकेति। श्रीवासकः प्रसिद्धो वृक्षनिर्यासः। रसो बोलः। गुग्गुलुः
प्रसिद्धः। भल्लातकः प्रसिद्ध एव। कुन्दुरूको देवदारुवृक्षनिर्यासः। सर्जरसः सर्जरसकवृक्ष-
निर्यासः—एतैः तथा अतसी प्रसिद्धा, बिल्वं श्रीफलम्—एतैश्च युतः समवेतः। अयं कल्को
वज्रलेपाख्यः, वज्रलेपेत्याख्या नाम यस्य।।१-३।।
अथास्य गुणानाह—
प्रासादहर्म्यवलभीलिङ्गप्रतिमासु कुड्यकूपेषु।
सन्तप्तो दातव्यो वर्षसहस्रायुतस्थायी ॥४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वज्रलेपलक्षणाध्यायः १३५
गरम किये हुये वज्रलेप को देवप्रासाद, हवेली, वलभी, शिवलिङ्ग, देवप्रतिमा,
भीत और कूप में यदि लगाया जाय तो यह एक करोड़ वर्ष तक नहीं छूटता है।।४।।
प्रासादो देवप्रासादः। हर्म्यम्, वलभी वातायनम्, लिङ्गं शिवलिङ्गम्, प्रतिमार्चा। एतासु
तथा कुड्येषु भित्तिषु। कूपेषूदकोद्वारेषु। सन्तप्तोऽत्युष्णो दातव्यो देयः। वर्षसहस्रायुतस्थायी
भवति, वर्षाणां सहस्रायुतं वर्षकोटिं तिष्ठतीत्यर्थः।।४।।
अथान्यद्वज्रलेपमाह—
लाक्षाकुन्दुरुगुग्गुलुगृहधूमकपित्थबिल्वमध्यानि ।
नागफलनिम्बतिन्दुकमदनफलमधूकमञ्जिष्ठाः ॥५॥
सर्जरसरसामलकानि चेति कल्कः कृतो द्वितीयोऽयम् ।
वज्राख्यः प्रथमगुणैरयमपि तेष्वेव कार्येषु ॥६॥
पूर्व से सिद्ध किये गये क्वाथ में लाख, कुन्दरूक ( देवदारु वृक्ष का गोंद ),
गूगल, घर के धुयें का जाला, कैथ का फल, बेल की गिरी, नागबला का फल, महुये
का फल, मञ्जीठ, राल, बोल, आँवला—इन सबको पीस कर डाले तो प्रथम वज्रलेप के
गुणों से युत पूर्वोक्त कामों के लिये ही एक दूसरा वज्रलेप तैयार हो जाता है।।५-६।।
लाक्षा प्रसिद्धा वृक्षनिर्यासः। कुन्दुरुर्देवदारुवृक्षनिर्यासः। गुग्गुलुः प्रसिद्धः। गृहधूमो-
ऽगारधूमः श्यामेति प्रसिद्धः। कपित्थः कपित्थवृक्षफलम्। बिल्वमध्यम् एतानि, तथा नाग-
फलम्। निम्बः प्रसिद्धः। तिन्दुकं तिन्दुकफलम्। केचिन्नागबलाफलतिन्दुकमदनफलेति
पठन्ति। नागबलाफलं तिन्दुकफलं मदनफलं मधूकफलं मञ्जिष्ठा प्रसिद्धा।
सर्जरसः सर्जवृक्षनिर्यासः, रसो बोलः, आमलकं धात्रीफलम्—एतानि च। इत्येवं प्रकारो
द्वितीयः कल्कः कृतो वज्राख्यो वज्रलेपसंज्ञः। प्रथमगुणैः पूर्वोक्तैर्गुणैरेतैः सलिलद्रोणः
क्वाथयितव्योऽष्टभागशेषश्चेति, तथा सन्तप्तो दातव्य इति। अयमपि वज्रलेपस्तेष्वेव प्रागुक्तेषु
कार्येषु प्रासादादिषु। स च वर्षसहस्रायुतं स्थायी भवति।।५-६।।
अन्यदप्याह—
गोमहिषाजविषाणैः खररोम्णा महिषचर्मगव्यैश्च ।
निम्बकपित्थरसैः सह वज्रतलो नाम कल्कोऽन्यः ॥७॥
पूर्व में सिद्ध किये हुये काढ़े में गौ, भैंस, बकरा—इनका सींग; गदहे का बाल,
भैंस का चमड़ा, गव्य ( गोबर ), नीम का फल, कैथ का फल, बोल—इन सबको पीसकर
मिलाने पर पूर्वकथित गुणों से युत पूर्वोक्त कार्यों के लिये ही तीसरा लेप सिद्ध हो जाता
है, इसका नाम ‘वज्रतल’ कहा गया है।।७।।
गोमहिषौ प्रसिद्धौ, अजश्छागः, एषां सर्वेषां विषाणानि शृङ्गाणि तैः, तथा खररोम्णा
गर्दभरोमभिः। महिषचर्मणा गव्यैश्च निम्बकपित्थरसैः सह निम्बः कपित्थफलम्। रसो बोलः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
१३६ बृहत्संहिता
एतैः सहान्यः कल्कः प्राग्वत् कृतः। एतैः सलिलद्रोणः क्वाथयितव्योऽष्टभाग-शेषश्चेत्यादि।
वज्रतलो नाम अयमपि प्रथमगुणैस्तेष्वेव कार्येष्विति।।७।।
अन्यदप्याह—
अष्टौ सीसकभागाः कांस्यस्य द्वौ तु रीतिकाभागः।
मयकथितो योगोऽयं विज्ञेयो वज्रसङ्घातः ॥८॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां वज्रलेपलक्षणं
नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५७॥
आठ भाग सीसा, दो भाग कांसा, एक भाग पीतल—इन सबको एक जगह गलाने
से मयकथित 'वज्रसङ्घात' नामक चौथा लेप सिद्ध होता है।।८।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां वज्रलेपाध्यायः सप्तपञ्चाशत्तमः ॥५७॥
अष्टौ भागाः सीसकस्य। कांस्यस्य द्वौ भागौ। रीतिकाभाग एकः। अयं योगो वज्र-
सङ्घातो नाम। मयकथितो मयेनोक्तो विज्ञेयो ज्ञातव्यः। अयमपि प्रथमगुणैस्तेष्वेव कार्येष्विति।
अत्र प्रमाणानुसारेण नामपरिकल्पनोक्ता। अन्ये सममात्राः कार्या इत्यागमः। तथा च मयः—
संगृह्याष्टौ सीसभागान् कांस्यस्य द्वौ तथांशकम्।
रीतिकायास्तु सन्तप्तो वज्राख्यः परिकीर्तितः।। इति।।८।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ वज्रलेपलक्षणं नाम
सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ प्रतिमालक्षणाध्यायः
अथ प्रतिमालक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव परमाणुप्रमाणार्थमाह—
जालान्तरगे भानौ यदणुतरं दर्शनं रजो याति।
तद्विन्द्यात् परमाणुं प्रथमं तद्धि प्रमाणानाम् ॥१॥
जालान्तरगत सूर्यकिरण में जो धूलि दिखाई देती है, उसको 'परमाणु' जानना चाहिये।
यह सब प्रमाणों में पहला प्रमाण होता है॥१॥
भानावादित्ये जालान्तरगे गवाक्षस्थलकमध्यवर्तिनि यद्रजो धूलिरणुतरं सूक्ष्मतरं
दर्शनं याति दृष्टिपथमायाति तत् परमाणुं नाम प्रमाणं विन्द्याज्जानीयात्। हिर्यस्मादर्थे।
प्रमाणानां सर्वेषां तत्प्रथममाद्यं प्रमाणं परमाणुसंज्ञम्॥१॥
अथ परमाणौ ज्ञातेऽङ्गुलप्रमाणज्ञानमाह—
परमाणुरजो बालाग्रलिक्षयूकं यवोऽङ्गुलं चेति।
अष्टगुणानि यथोत्तरमङ्गुलमेकं भवति संख्या ॥२॥
आठ परमाणु का रज, आठ रज का बालाग्र, आठ बालाग्र की लिक्षा, आठ लिक्षा
का यूक, आठ यूक का यव और आठ यव का एक अंगुल होता है तथा एक अंगुल की
संख्या होती है॥२॥
एतानि परमाण्वादीनि यथोत्तरमष्टगुणान्यङ्गुलमेकं भवति। तद्यथा—अष्टभिः परमाणुभी
रजो भवति। अष्टभी रजोभिर्बालाग्रम्, अष्टभिर्बालाग्रैर्लिक्षा, अष्टभिर्लिक्षाभिर्यूका, अष्टभि-
र्यूकाभिर्यवः, अष्टभिर्यवैरङ्गुलम्। एवं यथोत्तरं परमाण्वादीन्यष्टगुणान्यङ्गुलं संख्या भवति।
तथा च—
जालान्तरगते भानौ यत् सूक्ष्मं दृश्यते रजः।
प्रथमं तत्प्रमाणानां परमाणुं प्रचक्षते॥
तस्माद्रजः कचाग्रं च लिक्षा यूका यवोऽङ्गुलम्।
क्रमादष्टगुणं ज्ञेयं जिनसंख्याङ्गुलैः करः॥ इति॥२॥
अथ समस्तायाः प्रतिमायाः प्रमाणमाह—
देवागारद्वारस्याष्टांशोनस्य यस्तृतीयोंऽशः।
तत्पिण्डिकाप्रमाणं प्रतिमा तद्द्विगुणपरिमाणा ॥३॥
देवालय के द्वार की अष्टमांशोन ऊँचाई की तिहाई, तुल्य पिण्डिका ( पीठिका )
और द्विगुणित पीठिकातुल्य प्रतिमा होती है॥३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
१३८ बृहत्संहिता
देवागारे देवगृहे यद्द्वारं तस्य य उच्छ्रायस्तस्य योऽष्टांशोऽष्टभागस्तेन हीनस्य यः
तृतीयोऽशस्तृतीयभागः, तत्पिण्डिकाप्रमाणं पीठिकापरिमाणम्, तद्द्विगुणपरिमाणा पीठि-
काद् द्विगुणप्रमाणा प्रतिमा च भवति ।। ३ ।।
अथ प्रतिमाया अवयवप्रमाणमाह—
स्वैरङ्गुलप्रमाणैर्द्वादश विस्तीर्णमायतं च मुखम् ।
नग्नजिता तु चतुर्दश दैर्घ्येण द्राविडं कथितम् ॥४॥
प्रतिमा की ऊँचाई को बारह भाग करके फिर प्रत्येक भाग के नव-नव भाग करे।
इस तरह एक-एक अंगुल का भाग बन जायगा; क्योंकि समस्त प्रतिमायें अपने-अपने
अंगुलप्रमाण से १०८ अंगुल की होती हैं। अपने अंगुलप्रमाण से प्रतिमा का मुख बारह
अंगुल चौड़ा और चौदह अंगुल लम्बा बनाना चाहिये। यह द्रविड देश का मान कहा
गया है।।४।।
यस्मात् काष्ठात् पाषाणादिकाद्वा प्रतिमा क्रियते तद्दैर्घ्यं पीठप्रमाणविवर्जितं द्वादश-
भागविभक्तं कृत्वा तत्रैको भागो नवधा कार्यः, सोऽङ्गुलसंज्ञा भवति । यस्मादष्टाधिकमङ्गुल-
शतं प्रतिमाप्रमाणं वक्ष्यति—स्वैरङ्गुलप्रमाणैरिति । प्रतिमायाः स्वैरात्मीयैरङ्गुलप्रमाणैर्मुखं
वदनं द्वादशाङ्गुलानि विस्तीर्णं विपुलमायतं च दीर्घं कार्यम्। नग्नजिता मुनिना द्वादशाङ्गुलानि
विस्तीर्णं मुखं कथितं दैर्घ्येण च चतुर्दशाङ्गुलानि । एतद् द्राविडं द्रविडदेशजं मानम् ।
तथा च नग्नजित्—
विस्तीर्णं द्वादश मुखं दैर्घ्येण च चतुर्दश ।
अङ्गुलानि तथा कार्यं तन्मानं द्राविडं स्मृतम् ।। इति ।। ४ ।।
अन्यदप्याह—
नासाललाटचिबुकग्रीवाश्चतुराङ्गुलास्तथा कर्णौ ।
द्वे अङ्गुले च हनुनी चिबुकं च द्व्यङ्गुलं विततम् ॥५॥
प्रतिमा की नासिका, ललाट, ठोढ़ी, गरदन और कान चार-चार अंगुल लम्बे तथा
हनु और चिबुक ( ठोढ़ी ) दो-दो अंगुल विस्तार वाला होना चाहिये ।। ५ ।।
नासा चतुरङ्गुला दैर्घ्येण कार्या । ललाटं मुखपृष्ठं चतुरङ्गुलमेव । चिबुकं चतुरङ्गुलमेव ।
चिबुकग्रहणेन नासायाश्चतुरङ्गुलो भाग उच्यते। ग्रीवा चतुरङ्गुला दीर्घा, तथा कर्णौ श्रोत्रौ
चतुरङ्गुलौ दीर्घौ । हनुनी द्वे द्वे अङ्गुले च विस्तृते । मुखगलसन्धी हनुनी, चिबुकं च द्व्यङ्गुलं
विततं विस्तीर्णं कार्यम् । चिबुकशब्देनात्र मुखस्याधोभाग उच्यते ।। ५ ।।
अन्यदप्याह—
अष्टाङ्गुलं ललाटं विस्ताराद् द्व्यङ्गुलात् परे शङ्खौ ।
चतुरङ्गुलौ तु शङ्खौ कर्णौ तु द्व्यङ्गुलौ पृथुलौ ॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
प्रतिमालक्षणाध्यायः १३९
माथे की चौड़ाई आठ अंगुल, दोनों तरफ कनपटी की चौड़ाई दो-दो अंगुल और
लम्बाई चार-चार अंगुल तथा दोनों कानों की चौड़ाई दो-दो अंगुल बनानी चाहिये ।।६।।
ललाटं विस्तारादष्टाङ्गुलं कार्यम्, तस्मात् परे भागे उभयतो द्वयङ्गुलप्रमाणौ शङ्खौ कार्यौ,
ललाटात् परतः कार्यावित्यर्थः । शङ्खौ चतुरङ्गुलावधोभागौ दीर्घौ कार्यौ, यतः शङ्खाधो
गण्डभाग उच्यते। कर्णौ तु द्वयङ्गुलौ पृथुलौ विस्तीर्णौ कार्यौ ।।६।।
अन्यदप्याह—
कर्णोपान्तः कार्योऽर्धपञ्चमे भ्रूसमेन सूत्रेण ।
कर्णस्रोतः सुकुमारकं च नेत्रप्रबन्धसमम् ॥७॥
नेत्र के प्रान्तभाग से भ्रू के समानान्तर सूत्र में साढे चार अंगुल पर कान का अग्रभाग
बनाना चाहिये तथा कान के छेद और सुकुमारक (कान के छेद के समीप का उन्नत
मार्ग) को नेत्र-प्रबन्ध (प्रदूषिका) के समान बनाना चाहिये ।।७।।
अर्द्धपञ्चमे अर्धपञ्चममङ्गुलं यस्मिन् भागे। सार्धानि चत्वार्यङ्गुलानि नेत्रान्तादारभ्य
तस्मिन् भ्रूसमेन सूत्रेण नेत्रमध्यगेन कर्णोपान्तः कार्यः। कर्णस्योपान्तः समीपः, कर्णाग्रमित्यर्थः।
कर्णस्रोतः कर्णाच्छिद्रं सुकुमारकं च कर्णस्रोतःसमीपे उन्नतो मार्गस्तन्नेत्रप्रबन्धसमम्। नेत्र-
प्रबन्धशब्देन प्रदूषिकोच्यते। तत्समं तत्तुल्यं कार्यम्। अङ्गुलप्रमाणमित्यर्थः।।७।।
अन्यदप्याह—
चतुरङ्गुलं वसिष्ठः कथयति नेत्रान्तकर्णयोर्विवरम् ।
अधरोऽङ्गुलप्रमाणस्तस्यार्धेनोत्तरोष्ठश्च ॥८॥
वसिष्ठ मुनि कहते हैं कि आँख और कान का अन्तर चार अंगुल, नीचे का ओंठ
एक अंगुल और ऊपर का आधा अंगुल बनाना चाहिये ।।८।।
वसिष्ठमुनिर्नेत्रान्तकर्णयोर्विवरमन्तरं चतुरङ्गुलं कथयति। तथा च वसिष्ठः—
कर्णनेत्रान्तरं यच्च तद्विन्द्यात् चतुरङ्गुलम्।
अधरोष्ठोऽङ्गुलप्रमाणेण विस्तीर्णः कार्यः, उत्तरोष्ठश्च तस्यार्धेनाधरोष्ठस्यार्धेनार्धाङ्गुल-
विस्तीर्णः कार्यः।।८।।
अन्यदप्याह—
अर्धाङ्गुला तु गोच्छा वक्तं चतुरङ्गुलायतं कार्यम् ।
विपुलं तु सार्धमङ्गलमव्यात्तं त्र्यङ्गुलं व्यात्तम् ॥९॥
आधा अंगुल विस्तार गोच्छा और चार अंगुल दैर्घ्य मुख बनाना चाहिये। साथ ही
डेढ़ अंगुल विस्तार अव्यात्त (अविस्तृत) मुख और तीन अंगुल विस्तार व्यात्त (नृसिंह
आदि देवताओं का विस्तृत) मुख बनाना चाहिये ।।९।।
बृ० भ० द्वि०-९
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
१४० बृहत्संहिता
गोच्छा अर्धाङ्गुलविस्तीर्णा कार्या। वक्त्रं चतुरङ्गुलायतं कार्यम्। तथा सार्धमङ्गुलं
विपुलं विस्तीर्णं कार्यम्, यद्व्यत्तमविकसितम्, व्याप्तं विकसितं मर्त्यसिंहादेरूढ्यङ्गुलं
विस्तीर्णं कार्यम्॥९॥
अन्यदप्याह—
द्व्यङ्गुलतुल्यौ नासापुटौ च नासा पुटाग्रतो ज्ञेया।
स्याद् द्व्यङ्गुलमुच्छ्रायश्चतुरङ्गुलमन्तरं चाक्ष्णोः ॥१०॥
नासिका के दोनों पुट दो-दो अंगुल, पुटों के अग्रभाग से नासिका चार अंगुल,
नासिका की ऊँचाई दो अंगुल और दोनों नेत्रों का अन्तर चार अंगुल जानना चाहिये॥१०॥
नासापुटौ द्व्यङ्गुलतुल्यौ द्व्यङ्गुलप्रमाणौ कार्यों। तथा नासा पुटाग्रतो द्व्यङ्गुलतुल्यैव
ज्ञेया ज्ञातव्या। नासाया द्व्यङ्गुलमुच्छ्राय औच्च्यं स्याद्भवेत्। अक्ष्णोर्नेत्रयोर्द्वयोर्मध्यं चतुरङ्गुल-
प्रमाणं भवति। एतदनुक्तमपि ज्ञायते॥१०॥
अन्यदप्याह—
द्व्यङ्गुलमितोऽक्षिकोषो द्वे नेत्रे तत्रिभागिका तारा।
दृक्तारा पञ्चांशो नेत्रविकाशोऽङ्गुलं भवति ॥११॥
नेत्र का कोष दो-दो अंगुल, नेत्र के तृतीयांशसम तारा, नेत्र के पञ्चम अंश के
बराबर दृक्तारा (नेत्र और तारा का मध्यवर्ती भाग) और नेत्रों का विकाश एक अंगुल
होता है॥११॥
अक्षिकोषोऽक्षिपुटो द्व्यङ्गुलमितो द्व्यङ्गुलप्रमाणः। द्वे अङ्गुले नेत्रे नयने। तत्रिभागिका
तारा। अङ्गुलद्वयत्रिभागप्रमाणा तारा नेत्रमध्ये कृष्णो भागः। दृक्तारा मध्यवर्तिनी कुमारी
अङ्गुलद्वयपञ्चांशः पञ्चांशभागः। नेत्रविकाशो नयनवैपुल्यमङ्गुलं भवति॥११॥
अन्यदप्याह—
पर्यन्तात् पर्यन्तं दश भ्रुवोऽर्धाङ्गुलं भ्रुवोर्लेखा।
भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलकं भ्रूर्दैर्घ्येणाङ्गुलचतुष्कम् ॥१२॥
एक भौं के अन्तभाग से दूसरे भौं के अन्तभाग तक दश अंगुल, भौं की चौड़ाई
आधा अंगुल, भौं के मध्यभाग दो अंगुल और प्रत्येक भौं की लम्बाई चार अंगुल बनानी
चाहिये॥१२॥
भ्रुवोः पर्यन्तात् पर्यन्तं दशाङ्गुलानि प्रमाणम्। वामभ्रूपर्यन्ताद् दक्षिणभ्रूपर्यन्तं यावद्
दशाङ्गुलानि। भ्रुवो लेखा भ्रूरेखा अर्धाङ्गुलं विस्तीर्णा। भ्रूमध्यं भ्रुवोरन्तरं द्व्यङ्गुलकं
द्व्यङ्गुलप्रमाणविस्तीर्णं कार्यम्। भ्रूर्दैर्घ्येण भ्रूदीर्घत्वेनाङ्गुलचतुष्कं कार्यमिति॥१२॥
अन्यत्—
कार्या तु केशरेखा भ्रूबन्धसमाङ्गुलार्धविस्तीर्णा।
नेत्रान्ते करवीरकमुपन्यसेदङ्गुलप्रमितम् ॥१३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
wait, is it न or ने?
Wait, look at line 25:
Line 25: तत्प्रमाणेन ।
Char 1: त
Char 2: त्प्र
Char 3: मा
Char 4: णे
Char 5: न
Followed by a space and a single danda ।.
Yes, तत्प्रमाणेन ।!
Now line 30:
त्प्र मा णे न
Wait, does it have े on न? No, it is त्प्रमाणेन!
Wait, but is it त्प्रमाणेन or त्प्रमाणेने?
Wait, look at line 29:
यावत्-
Line 30:
त्प्रमाणेने? Why would someone write त्प्रमाणेने? That's not even a word!
Wait, could it be त्प्रमाणेन? Yes, of course, यावत्तत्प्रमाणेन द्वादशाङ्गुलान्येव!
Wait! यावत् + तत्प्रमाणेन = यावत्तत्प्रमाणेन!
In line 29: यावत्-
In line 30: त्प्रमाणेन!
१४२ बृहत्संहिता
अथान्यत्—
ऊरू चाङ्गुलमानैश्चतुर्युता विंशतिस्तथा जङ्घे ।
जानुकपिच्छे चतुरङ्गुले च पादौ च तत्तुल्यौ ॥१७॥
ऊरु ( घुटनों का ऊपरी प्रदेश ) और जंघा ( जाँघ ) चौबीस-चौबीस अंगुल, जानु
( घुटने ) और कपिच्छ चार-चार अंगुल तथा पाँव की गाँठी से नीचे तक भी चार-चार
अंगुल का बनाना चाहिये॥१७॥
ऊरू दीर्घा चाङ्गुलमानैश्चतुर्युता विंशतिः । तथा जङ्घे चतुर्विंशतिरेव दीर्घा । जानुकपिच्छे
चतुरङ्गुले च चतुरङ्गुलप्रमाणे कार्ये, ये च लोके एक्कलके इति प्रसिद्धे । पादौ च तत्तुल्यौ
तत्समौ गुल्फादारभ्याधोभागश्चतुरङ्गुलः कार्यः ॥१७॥
अथान्यदप्याह—
द्वादशदीर्घौ षट् पृथुतया च पादौ त्रिकायताङ्गुष्ठौ ।
पञ्चाङ्गुलपरिणाहौ प्रदेशिनी त्र्यङ्गुलं दीर्घा ॥१८॥
बारह अंगुल लम्बे और छः अंगुल चौड़े पाँव, पाँव के अँगूठे तीन अंगुल लम्बे
और प्रदेशिनी ( अंगूठे के समीप की अंगुली ) तीन अंगुल लम्बी बनाना चाहिये॥१८॥
पादौ चरणौ पार्ष्या आरभ्याङ्गुष्ठमूलं यावद् द्वादशाङ्गुलानि दीर्घौ कार्यौ, पृथुतया
विस्तारेण षडङ्गुलानि । अङ्गुष्ठौ त्रिकायतौ त्रीण्यङ्गुलानि दीर्घौ कार्यौ । पञ्चाङ्गुलपरिणाहौ
परिणाहात् पञ्चाङ्गुलानि कार्यौ । प्रदेशिन्यङ्गुष्ठसमीपवर्तिन्यङ्गुली त्रीण्यङ्गुलानि दीर्घा कार्या।
अन्यदप्याह—
अष्टांशाष्टांशोनाः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण कर्तव्याः ।
सचतुर्थभागमङ्गुलमुत्सेधोऽङ्गुष्ठकस्योक्तः ॥१९॥
प्रदेशिनी से अष्टांश-अष्टांश कम करके क्रम से शेष तीन अंगुलियाँ बनानी चाहिये।
अंगूठे की ऊँचाई सवा अंगुल और शेष अंगुलियों की ऊँचाई उसी के अनुपात से कुछ-
कुछ कम करके बनानी चाहिये॥१९॥
शेषास्तिस्रोऽङ्गुल्यः क्रमेण परिपाट्या अष्टांशेनाष्टांशेन ऊनाः कर्तव्यः, प्रदेशिनीतो
मध्यमा अष्टांशोना कार्या। अङ्गुष्ठस्योत्सेध उच्छ्रायः सचतुर्भागमङ्गुलमुक्तः कथितः।
शेषाङ्गुलीनामष्टांशाष्टांशोनानामङ्गुष्ठप्रमाणात् प्रमाणं कार्यम्॥१९॥
अन्यदप्याह—
अङ्गुष्ठनखः कथितश्चतुर्थभागोनमङ्गुलं तज्ज्ञैः ।
शेषनखानामर्धाङ्गुलं क्रमात् किञ्चिदूनं वा ॥२०॥
प्रतिमा के लक्षणों को जानने वालों ने अंगूठे के नख की लम्बाई पौन अंगुल और
शेष अंगुलियों की लम्बाई आधा अंगुल अथवा कुछ-कुछ कम करके बनाने का विधान
बताया है, जिससे कि प्रतिमा सुन्दर दिखाई दे॥२०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
प्रतिमालक्षणाध्यायः १४३
तज्ज्ञैः प्रतिमालक्षणज्ञैरङ्गुष्ठनखश्चतुर्थभागोनमङ्गुलं कथितः । शेषानामङ्गुलीनखाना-
र्धाङ्गुलं प्रमाणम्। अथवा क्रमात् परिपाट्या किञ्चिदूनमर्धाङ्गुलप्रमाणं कार्यं यथा शोभा जायत
इति ।।२०।।
अन्यदप्याह—
जङ्घाग्रे परिणाहश्चतुर्दशोक्तस्तु विस्तरात् पञ्च ।
मध्ये तु सप्त विपुला परिणाहात् त्रिगुणिताः सप्त ।।२१।।
जाँघ के आगे के भाग की मोटाई चौदह अंगुल और विस्तार पाँच अंगुल तथा मध्य
भाग का विस्तार आठ अंगुल और मोटाई इक्कीस अंगुल होती है।।२१।।
जङ्घाग्रे जङ्घापर्यन्ते चतुर्दशाङ्गुलानि परिणाह उक्तः कथितः। विस्तरात् पञ्चाङ्गुलानि।
जङ्घामध्ये मध्यभागे सप्ताङ्गुलानि विपुला विस्तीर्णा। परिणाहात् सप्त त्रिगुणिताः। एक-
विंशत्यङ्गुलानीत्यर्थः ।।२१।।
अन्यदप्याह—
अष्टौ तु जानुमध्ये वैपुल्यं त्र्यष्टकं तु परिणाहः ।
विपुलौ चतुर्दशोरू मध्ये द्विगुणश्च तत्परिधिः ।।२२।।
घुटने के मध्य भाग - विस्तार आठ अंगुल, मोटाई चौबीस अंगुल और ऊरु के
मध्य का विस्तार चौद० अंगुल एवं परिधि अट्ठाईस अंगुल होती है।।२२।।
जानुमध्ये अष्टाङ्गुलानि वैपुल्यं पृथुत्वम्। त्र्यष्टकं चतुर्विंशत्यङ्गुलानि परिणाहः,
ऊरू मध्ये मध्यभागे चतुर्दशाङ्गुलानि विपुलौ विस्तीर्णौ। तत्परिधिस्तत्परिणाहस्तयोः
पारिमाण्डल्यं द्विगुणोऽष्टाविंशत्यङ्गुलानि भवन्ति।।२२।।
अन्यदप्याह—
कटिरष्टादश विपुला चत्वारिंशच्चतुर्युता परिधौ ।
अङ्गुलमेकं नाभी वेधेन तथा प्रमाणेन ।।२३।।
कमर की चौड़ाई अठारह अंगुल और परिधि चौवालीस अंगुल होती है तथा नाभिभाग
का विस्तार और वेध एक-एक अंगुल का होता है।।२३।।
कटिरष्टादशाङ्गुलानि विपुला विस्तीर्णा। परिधौ परिणाहे चत्वारिंशच्चतुर्युता चतुश्चत्वा-
रिंशदङ्गुलानि। नाभी वेधेन गाम्भीर्येण तथा प्रमाणेन वैपुल्येन चाङ्गुलमेकं भवति।।२३।।
अन्यदप्याह—
चत्वारिंशद्द्वियुता नाभीमध्येन मध्यपरिणाहः ।
स्तनयोः षोडश चान्तरमूर्ध्वं कक्ष्ये षडङ्गुलिके ।।२४।।
नाभिस्थान की मोटाई बयालीस अंगुल, दोनों स्तनों का अन्तर सोलह अंगुल और
स्तनों के ऊपर बगल में छः-छः अंगुल के कोख होते हैं।।२४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
१४४ बृहत्संहिता
नाभीमध्येन मध्यभागे परिणाहश्चत्वारिंशद्द्वियुता द्वाचत्वारिंशदङ्गुलानि। स्तनयोर्द्वयोरन्तरं
मध्यं षोडशाङ्गुलानि। स्तनयोरूर्ध्वं तिर्यक् कृत्वा षडङ्गुलिके षडङ्गुलप्रमाणे कक्ष्ये कार्ये।
अन्यदप्याह—
अष्टावंसौ द्वादश बाहू कार्यों तथा प्रबाहू च।
बाहू षड्विस्तीर्णौ प्रतिबाहू त्वङ्गुलचतुष्कम्॥२५॥
गरदन से लेकर दोनों कन्धों की लम्बाई आठ अंगुल तथा बारह अंगुल बाहु और
प्रबाहु (बाहु के समीपवर्ती बाहु) बनानी चाहिये। बाहु का विस्तार छः अंगुल और
प्रबाहु का विस्तार चार अंगुल बनाना चाहिये॥२५॥
अंसौ स्कन्धौ ग्रीवापार्श्वदंसान्तं यावदष्टाङ्गुलं विस्तीर्णं कार्यम्। अंससमीपवर्तिनौ
बाहू द्वादशाङ्गुलानि दीर्घौ कार्यों। बाहुसमीपवर्तिनौ प्रतिबाहू तावेव द्वादशाङ्गुलानि दीर्घौ
कार्यों। बाहू षडङ्गुलानि विस्तीर्णौ, प्रतिबाहू त्वङ्गुलचतुष्कं विस्तीर्णौ॥२५॥
अन्यदप्याह—
षोडश बाहू मूले परिणाहाद् द्वादशाग्रहस्ते च।
विस्तारेण करतलं षडङ्गुलं सप्त दैर्घ्येण॥२६॥
बाहुमूल की मोटाई सोलह अंगुल, प्रकोष्ठ की मोटाई बारह अंगुल, हथेली की
चौड़ाई छः अंगुल और लम्बाई सात अंगुल बनानी चाहिये॥२६॥
बाहू मूले षोडशाङ्गुलानि परिणाहात्। अग्रहस्ते च प्रकोष्ठप्रदेशे द्वादशाङ्गुलानि परिणाहः।
करतलं हस्ततलं विस्तारेण षडङ्गुलं कार्यं दैर्घ्येणायामेन सप्ताङ्गुलानि॥२६॥
अन्यदप्याह—
पञ्चाङ्गुलानि मध्या प्रदेशिनी मध्यपर्वदलहीना।
अनया तुल्या चानामिका कनिष्ठा तु पर्वोना॥२७॥
मध्यमा पाँच अंगुल, प्रदेशिनी और अनामिका पर्व के आधे से रहित पाँच अंगुल
और कनिष्ठिका एक पर्व से रहित पाँच अंगुल लम्बी होती है॥२७॥
अङ्गुष्ठादनन्तरं या अङ्गुली सा मध्यमायाः पर्वदलेन पर्वणोऽर्धेन हीना कार्या। सार्धानि
चत्वार्यङ्गुलानि पूर्वरेखायाः प्रभृतिद्वितीयां रेखां यावत् पर्वोच्यते। अनया प्रदेशिन्या चाना-
मिका कार्या। तस्या अनामिकायाः पर्वोना कनिष्ठिका कार्या॥२७॥
अन्यदप्याह—
पर्वद्वयमङ्गुष्ठः शेषाङ्गुल्यस्त्रिभिस्त्रिभिः कार्याः।
नखपरिमाणं कार्यं सर्वासां पर्वणोऽर्धेन॥२८॥
अंगूठे में दो पर्व एवं शेष चार अंगुलियों में तीन-तीन पर्व बनाने चाहिये तथा
अपने-अपने पर्व के आधे के तुल्य नखों का परिमाण बनाना चाहिये॥२८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA