बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 166, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१३८ बृहत्संहिता
देवागारे देवगृहे यद्द्वारं तस्य य उच्छ्रायस्तस्य योऽष्टांशोऽष्टभागस्तेन हीनस्य यः
तृतीयोऽशस्तृतीयभागः, तत्पिण्डिकाप्रमाणं पीठिकापरिमाणम्, तद्द्विगुणपरिमाणा पीठि-
काद् द्विगुणप्रमाणा प्रतिमा च भवति ।। ३ ।।
अथ प्रतिमाया अवयवप्रमाणमाह—
स्वैरङ्गुलप्रमाणैर्द्वादश विस्तीर्णमायतं च मुखम् ।
नग्नजिता तु चतुर्दश दैर्घ्येण द्राविडं कथितम् ॥४॥
प्रतिमा की ऊँचाई को बारह भाग करके फिर प्रत्येक भाग के नव-नव भाग करे।
इस तरह एक-एक अंगुल का भाग बन जायगा; क्योंकि समस्त प्रतिमायें अपने-अपने
अंगुलप्रमाण से १०८ अंगुल की होती हैं। अपने अंगुलप्रमाण से प्रतिमा का मुख बारह
अंगुल चौड़ा और चौदह अंगुल लम्बा बनाना चाहिये। यह द्रविड देश का मान कहा
गया है।।४।।
यस्मात् काष्ठात् पाषाणादिकाद्वा प्रतिमा क्रियते तद्दैर्घ्यं पीठप्रमाणविवर्जितं द्वादश-
भागविभक्तं कृत्वा तत्रैको भागो नवधा कार्यः, सोऽङ्गुलसंज्ञा भवति । यस्मादष्टाधिकमङ्गुल-
शतं प्रतिमाप्रमाणं वक्ष्यति—स्वैरङ्गुलप्रमाणैरिति । प्रतिमायाः स्वैरात्मीयैरङ्गुलप्रमाणैर्मुखं
वदनं द्वादशाङ्गुलानि विस्तीर्णं विपुलमायतं च दीर्घं कार्यम्। नग्नजिता मुनिना द्वादशाङ्गुलानि
विस्तीर्णं मुखं कथितं दैर्घ्येण च चतुर्दशाङ्गुलानि । एतद् द्राविडं द्रविडदेशजं मानम् ।
तथा च नग्नजित्—
विस्तीर्णं द्वादश मुखं दैर्घ्येण च चतुर्दश ।
अङ्गुलानि तथा कार्यं तन्मानं द्राविडं स्मृतम् ।। इति ।। ४ ।।
अन्यदप्याह—
नासाललाटचिबुकग्रीवाश्चतुराङ्गुलास्तथा कर्णौ ।
द्वे अङ्गुले च हनुनी चिबुकं च द्व्यङ्गुलं विततम् ॥५॥
प्रतिमा की नासिका, ललाट, ठोढ़ी, गरदन और कान चार-चार अंगुल लम्बे तथा
हनु और चिबुक ( ठोढ़ी ) दो-दो अंगुल विस्तार वाला होना चाहिये ।। ५ ।।
नासा चतुरङ्गुला दैर्घ्येण कार्या । ललाटं मुखपृष्ठं चतुरङ्गुलमेव । चिबुकं चतुरङ्गुलमेव ।
चिबुकग्रहणेन नासायाश्चतुरङ्गुलो भाग उच्यते। ग्रीवा चतुरङ्गुला दीर्घा, तथा कर्णौ श्रोत्रौ
चतुरङ्गुलौ दीर्घौ । हनुनी द्वे द्वे अङ्गुले च विस्तृते । मुखगलसन्धी हनुनी, चिबुकं च द्व्यङ्गुलं
विततं विस्तीर्णं कार्यम् । चिबुकशब्देनात्र मुखस्याधोभाग उच्यते ।। ५ ।।
अन्यदप्याह—
अष्टाङ्गुलं ललाटं विस्ताराद् द्व्यङ्गुलात् परे शङ्खौ ।
चतुरङ्गुलौ तु शङ्खौ कर्णौ तु द्व्यङ्गुलौ पृथुलौ ॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA