सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 160, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 160

१३२ बृहत्संहिता
वृत्तो वृत्ताकृतिः कार्याः संज्ञातुल्यास्तथापरे।
सान्धकारास्तु सर्वे ते भूमिकैकाः समावृताः।।
एकाण्डरूपिता सर्वे पञ्चभिश्चतुरस्रकः।। इति।।२८।।
अथ मयविश्वकर्मणोर्मतेन भूमिकाप्रमाणमाह—
भूमिकाङ्गुलमानेन मयस्याष्टोत्तरं शतम्।
सार्द्धं हस्तत्रयं चैव कथितं विश्वकर्मणा ॥२९॥
एक भूमि का प्रमाण मय के मतानुसार एक सौ आठ अंगुल और विश्वकर्मा के
मतानुसार साढ़े तीन हाथ कहा गया है॥२९॥
मयस्य मतेनाष्टोत्तरशतमङ्गुलानां मानेन भूमिका भवति। तथा च मयः—
प्रासादभूमिकामानं शतमष्टोत्तरं स्मृतम्।
...........................................................अङ्गुलानाम्।। इति।
विश्वकर्मणा सार्ध हस्तत्रयं भूमिकामानं कथितमुक्तम्। चतुरशीत्यङ्गुलानीत्यर्थः। तथा
च विश्वकर्मा—
चतुर्भिरधिकाशीतिरङ्गुलानां तु भूमिका।। इति।।२९।।
अत्रापि परमतेनैकवाक्यतां दर्शयितुमाह—
प्राहुः स्थपतयश्चात्र मतमेकं विपश्चितः।
कपोतपालिसंयुक्ता न्यूना गच्छन्ति तुल्यताम् ॥३०॥
बुद्धिमान् कारीगर मय और विश्वकर्मा—इन दोनों के मतों को एक ही कहते हैं।
उनका कहना है कि विश्वकर्मा ने भूमि का प्रमाण कपोतपालिका को छोड़कर कहा है;
अतः उसमें कपोतपालिका के प्रमाण चौबीस अंगुल जोड़ देने से मय के प्रमाणतुल्य ही
विश्वकर्मा की भी भूमि का प्रमाण हो जाता है॥३०॥
अत्रास्मिन्नर्थे विपश्चितः पण्डिताः स्थपतयो वार्धकिनः प्रतिष्ठातन्त्रज्ञा मयविश्वकर्मणो-
रेकमतं प्राहुरुक्तवन्तः। विश्वकर्मणो मतेन या न्यूनाः प्रमाणहीना भूमयस्ताः कपोतपालिसंयुक्ता
मयमतेन तुल्यतां गच्छन्ति समत्वं यान्ति। कपोतपालिग्रहणेन बहिर्निर्गतानि सिंहमुखानि
काष्ठान्युच्यन्ते। तथा चोक्तम्—
कपोतपालिं ब्रुवते विटङ्कं च बहुश्रुताः।
तथा च तन्त्रान्तरे पठ्यते—
कपोतपालिरहितं मानं चतुरशीतिकम्।
भूमिकानां सह तया शतमष्टोत्तरं स्मृतम्।।
अङ्गुलानामतः साम्यं भूमिकासु प्रकीर्तितम्।
एवं तुल्यता भवतीति॥३०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA