बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 168, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१४० बृहत्संहिता
गोच्छा अर्धाङ्गुलविस्तीर्णा कार्या। वक्त्रं चतुरङ्गुलायतं कार्यम्। तथा सार्धमङ्गुलं
विपुलं विस्तीर्णं कार्यम्, यद्व्यत्तमविकसितम्, व्याप्तं विकसितं मर्त्यसिंहादेरूढ्यङ्गुलं
विस्तीर्णं कार्यम्॥९॥
अन्यदप्याह—
द्व्यङ्गुलतुल्यौ नासापुटौ च नासा पुटाग्रतो ज्ञेया।
स्याद् द्व्यङ्गुलमुच्छ्रायश्चतुरङ्गुलमन्तरं चाक्ष्णोः ॥१०॥
नासिका के दोनों पुट दो-दो अंगुल, पुटों के अग्रभाग से नासिका चार अंगुल,
नासिका की ऊँचाई दो अंगुल और दोनों नेत्रों का अन्तर चार अंगुल जानना चाहिये॥१०॥
नासापुटौ द्व्यङ्गुलतुल्यौ द्व्यङ्गुलप्रमाणौ कार्यों। तथा नासा पुटाग्रतो द्व्यङ्गुलतुल्यैव
ज्ञेया ज्ञातव्या। नासाया द्व्यङ्गुलमुच्छ्राय औच्च्यं स्याद्भवेत्। अक्ष्णोर्नेत्रयोर्द्वयोर्मध्यं चतुरङ्गुल-
प्रमाणं भवति। एतदनुक्तमपि ज्ञायते॥१०॥
अन्यदप्याह—
द्व्यङ्गुलमितोऽक्षिकोषो द्वे नेत्रे तत्रिभागिका तारा।
दृक्तारा पञ्चांशो नेत्रविकाशोऽङ्गुलं भवति ॥११॥
नेत्र का कोष दो-दो अंगुल, नेत्र के तृतीयांशसम तारा, नेत्र के पञ्चम अंश के
बराबर दृक्तारा (नेत्र और तारा का मध्यवर्ती भाग) और नेत्रों का विकाश एक अंगुल
होता है॥११॥
अक्षिकोषोऽक्षिपुटो द्व्यङ्गुलमितो द्व्यङ्गुलप्रमाणः। द्वे अङ्गुले नेत्रे नयने। तत्रिभागिका
तारा। अङ्गुलद्वयत्रिभागप्रमाणा तारा नेत्रमध्ये कृष्णो भागः। दृक्तारा मध्यवर्तिनी कुमारी
अङ्गुलद्वयपञ्चांशः पञ्चांशभागः। नेत्रविकाशो नयनवैपुल्यमङ्गुलं भवति॥११॥
अन्यदप्याह—
पर्यन्तात् पर्यन्तं दश भ्रुवोऽर्धाङ्गुलं भ्रुवोर्लेखा।
भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलकं भ्रूर्दैर्घ्येणाङ्गुलचतुष्कम् ॥१२॥
एक भौं के अन्तभाग से दूसरे भौं के अन्तभाग तक दश अंगुल, भौं की चौड़ाई
आधा अंगुल, भौं के मध्यभाग दो अंगुल और प्रत्येक भौं की लम्बाई चार अंगुल बनानी
चाहिये॥१२॥
भ्रुवोः पर्यन्तात् पर्यन्तं दशाङ्गुलानि प्रमाणम्। वामभ्रूपर्यन्ताद् दक्षिणभ्रूपर्यन्तं यावद्
दशाङ्गुलानि। भ्रुवो लेखा भ्रूरेखा अर्धाङ्गुलं विस्तीर्णा। भ्रूमध्यं भ्रुवोरन्तरं द्व्यङ्गुलकं
द्व्यङ्गुलप्रमाणविस्तीर्णं कार्यम्। भ्रूर्दैर्घ्येण भ्रूदीर्घत्वेनाङ्गुलचतुष्कं कार्यमिति॥१२॥
अन्यत्—
कार्या तु केशरेखा भ्रूबन्धसमाङ्गुलार्धविस्तीर्णा।
नेत्रान्ते करवीरकमुपन्यसेदङ्गुलप्रमितम् ॥१३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA