बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

प्रासादलक्षणाध्यायः १३१
अधुना सर्वतोभद्रस्य लक्षणमाह—
द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः ।
बहुरुचिरचन्द्रशालः षड्विंशः पञ्चभौमश्च ॥२७॥
‘सर्वतोभद्र’ नामक प्रासाद चारो दिशाओं में चार द्वारों से युत, अनेक शिखरों से
शोभित, अनेक संख्यक सुन्दर चन्द्रशालाओं से शोभित, छब्बीस हाथ विस्तार वाला,
चतुष्कोण और पाँच भूमियों से युत होता है ॥२७॥
सर्वतोभद्रसंज्ञः प्रासादश्चतुर्भिर्द्वारैर्युक्तः । चतसृष्वपि दिक्षु तस्मिन् द्वाराणि भवन्तीत्यर्थः ।
बहुशिखरो भवति, बहूनि प्रभूतानि तस्मिन् शिखराणि भवन्ति । बहुरुचिरचन्द्रशालः,
बह्वीभिः प्रभूताभी रुचिराभिः सुशोभनाभिश्चन्द्रशालाभिर्युक्तः । षड्विंशः, षड्विंशतिर्हस्ता
विस्तीर्णः । विष्कम्भाद् द्विगुणेन द्वापञ्चाशद्धस्तास्तस्यौच्च्यम् । पञ्चभौमः पञ्चभिर्भूमिकाभिर्युक्तः ।
चतुरस्रः। तथा च काश्यपः—
शिखरैर्बहुभिर्युक्तश्चतुर्द्वारविभूषितः ।
रुचिरैश्चन्द्रशालैश्च बहुभिः परिवारितः ।।
चतुरस्रः पञ्चभौमः षड्विंशद्धस्तविस्तृतः ।
सर्वतोभद्र इत्युक्तः प्रासादो दशपञ्चमः ।। इति ।।२७।।
अथ सिंहवृत्तचतुष्कोणषोडशाश्र्यष्टाश्रीणां लक्षणमाह—
सिंहः सिंहाक्रान्तो द्वादशकोणोऽष्टहस्तविस्तीर्णः ।
चत्वारोऽञ्जनरूपाः पञ्चाण्डयुतस्तु चतुरस्रः ॥२८॥
‘सिंह’ नामक प्रासाद सिंह की प्रतिमाओं से शोभित, द्वादशास्र और आठ हाथ
विस्तार वाला होता है। शेष चार प्रासाद ( वृत्त, चतुष्कोण, षोडशाश्रि और अष्टाश्रि )
अपने नाम के समान ही आकार वाले और काले होते हैं अर्थात् इनके अन्दर अन्धकार
रहता है ॥२८॥
सिंहः सिंहाक्रान्तः सिंहलङ्कृतः । द्वादशकोणो द्वादशाश्रिः । अष्टहस्तो विस्तीर्णः ।
अन्ये चत्वारः सर्व एव वृत्तचतुष्कोणषोडशाष्टाश्रयः संज्ञासदृशाकृतयः । वृत्तः परिवर्तुलः ।
चतुष्कोणश्चतुरस्रः । षोडशाश्रिः षोडशकोणः । अष्टाश्रिरष्टकोणः । एते अञ्जनरूपा अव्यक्तरूपाः
सान्धकारा इत्यर्थः । बाह्यप्राकाश्यं तेषु न प्रविशत्ययमर्थः । देवप्रासादस्य सन्निकृष्टाश्चतसृ-
ष्वपि दिक्षु भित्तीः कृत्वा प्रासादस्य पश्चिमभागे द्वारं कार्यम् । ताश्च भित्तय ऊर्ध्वभागे तथा
छेदनीया यथा प्रासादोत्पन्ना एव लक्ष्यन्ते, न पृथक्स्थाः । तत्र बहिर्द्वारात् प्रविश्य प्रासादस्य
वामभागेनागत्य पुरतः प्रासादस्य द्वारं कार्यम् । तत्र मणिमयी प्रतिमा तत्कान्त्या यत्र प्राकाश्य-
मुत्पद्यते। एते सर्व एवैकभूमिकाः कार्या एकाण्डाश्च । चतुरस्रः पुनः पञ्चाण्डयुतः कार्यः ।
पञ्चभिरण्डैः संयुक्तः । तथा च काश्यपः—
सिंहः सिंहसमाक्रान्तः कोणैर्द्वादशभिर्युतः ।
विष्कम्भादष्टहस्तः स्यादेका तस्य च भूमिका ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA