बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 156, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१२८ बृहत्संहिता
अथ मन्दरकैलासयोर्लक्षणमाह—
त्रिंशद्धस्तायामो दशभौमो मन्दरः शिखरयुक्तः।
कैलासोऽपि शिखरवानष्टाविंशोऽष्टभौमश्च ॥२१॥
‘मन्दर’ नामक प्रासाद छः कोण वाला, तीस हाथ तुल्य विस्तार वाला, दश भूमि
वाला और शिखरों से युक्त होता है। ‘कैलाश’ नामक प्रासाद शिखरों से युक्त, अट्ठाईस
हाथ विस्तार वाला, आठ भूमि वाला और छः कोण वाला होता है॥२१॥
तत्र षडश्रिरित्येतत् सर्वत्रानुवर्तते नन्दनलक्षणं यावत्। मन्दरसंज्ञः प्रासादस्त्रिंशद्धस्ता-
यामस्त्रिंशत् करा विस्तीर्णः। विष्कम्भात् षष्टिर्हस्तास्तस्यौच्च्यम्। षडश्रिश्च। दशभौमो
दशभिर्भूमिकाभिर्युक्तः। शिखरैर्युक्तः। तथा च काश्यपः—
त्रिंशद्धस्तास्तु विस्तीर्णः प्रासादोऽयं द्वितीयकः।
कैलासोऽपीति। अपिशब्दः सम्भावनायाम्। कैलासोऽपि षडश्रिः। शिखरवान्
शिखरैर्युक्तः। अष्टाविंशः, अष्टाविंशतिर्हस्ता विस्तीर्णः। विष्कम्भात् षट्पञ्चाशद्धस्तास्त-
स्यौच्च्यम्। अष्टभौमोऽष्टाभिर्भूमिकाभिर्युक्तः। तथा च काश्यपः—
अष्टभौमश्च कैलासो हस्ताष्टाविंशतिः स्मृतः।
षडश्रिः शिखरोपेतः प्रासादस्तु तृतीयकः॥ इति॥२१॥
अथ विमाननन्दनयोर्लक्षणमाह—
जालगवाक्षकयुक्तो विमानसंज्ञस्त्रिसप्तकायामः।
नन्दन इति षड्भौमो द्वात्रिंशः षोडशाण्डयुतः ॥२२॥
‘विमान’ नामक प्रासाद जालीदार खिड़कियों से युक्त, इक्कीस हाथ विस्तार
वाला, आठ भूमि वाला और छः कोण वाला होता है। ‘नन्दन’ नामक प्रासाद छः कोण
वाला, छः भूमि वाला, बत्तीस हाथ तुल्य विस्तार वाला और सोलह अण्डों ( शिखरों )
से युक्त होता है॥२२॥
विमानच्छन्दसंज्ञः षडश्रिः। जालगवाक्षकयुक्तः, जालकोपलक्षितैर्गवाक्षकैश्च शारिका-
भिर्युक्तः। त्रिसप्तकायामः एकविंशतिर्हस्तो आयामो विस्तीर्णः। विष्कम्भात्, अर्थादेव द्वा-
चत्वारिंशद्धस्तस्तस्यौच्च्यम्। अष्टभूमिकश्च। तथा च काश्यपः—
गवाक्षजालसंयुक्तो विमानश्चैकविंशतिः।
षडश्रिरष्टभौमश्च प्रासादः स्याच्चतुर्थकः॥
नन्दन इति। नन्दनसंज्ञः षडश्रिः। षड्भौमः षड्भिर्भूमिकाभिर्युक्तः। द्वात्रिंशो द्वात्रिंशद्ध-
स्तो विस्तीर्णः। विष्कम्भात् चतुःषष्टिर्हस्तास्तस्यौच्च्यम्। षोडशभिरण्डैर्युक्तः। अण्डः
प्रासादस्योपरि भवति। तथा च काश्यपः—
नन्दनस्तु षडश्रिः स्याद् द्वात्रिंशद्धस्तविस्तृतः।
षड्भौमः षोडशाण्डस्तु प्रासादः पञ्चमो मतः॥ इति॥२२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA