बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 157, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रासादलक्षणाध्यायः १२९
अथ समुद्गपद्मयोर्लक्षणमाह—
वृत्तः समुद्गनामा पद्मः पद्माकृतिः शया अष्टौ ।
शृङ्गेणैकेन भवेदेकैव च भूमिका तस्य ॥२३॥
‘समुद्ग’ नामक प्रासाद गोल और ‘पद्म’ नामक प्रासाद कमल की आकृति वाला
होता है तथा दोनों एक शृङ्ग तथा एक ही भूमि वाले होते हैं॥२३॥
समुद्गनामा वृत्त: परिवर्त्तुलः, मुद्रकाकारः । पद्मः पद्माकृतिः कमलाकारः । अष्टभिर्दलैर्युक्तः ।
एतौ द्वावपि प्रासादावष्टौ शयाः अष्टौ हस्ता विस्तीर्णः। विष्कम्भात् षोडशहस्तास्तस्यौच्च्यम्।
शृङ्गेणैकेन भवेत् स्यात्। एकेन शृङ्गेणैकेनाण्डेनोपलक्षितौ द्वावप्येतौ। तस्य च प्रासाद-
द्वयस्यैकैव भूमिका भवति। तथा च काश्यपः—
वर्तुलस्तु समुद्गः स्यात् पद्मः पद्माकृतिस्तथा।
हस्ताष्टकं तु विस्तीर्णो भूमिका शृङ्गभूषिता।। इति।।२३।।
अथ गरुडनन्दिवर्धनयोर्लक्षणमाह—
गरुडाकृतिश्च गरुडो नन्दीति च षट्चतुष्कविस्तीर्णः ।
कार्यस्तु सप्तभौमो विभूषितोऽण्डैस्तु विंशत्या ॥२४॥
‘गरुड़’ नामक प्रासाद गरुड़ की आकृति का होता है। ‘नन्दिवर्धन’ नामक प्रासाद
भी गरुड़ की आकृति का होता है; किन्तु पंख तथा पूँछ से रहित होता है तथा ये दोनों
ही प्रासाद चौबीस हाथ विस्तार वाले, सात भूमि वाले और चौबीस शिखरों से विभूषित
होते हैं॥२४॥
गरुडसंज्ञो गरुडाकृतिर्गरुडाकारः पक्षी पक्षपुच्छयुक्तः। नन्दीति च। चशब्दः समुच्चये।
नन्दिवर्धनसंज्ञश्च गरुडाकार एव, किन्तु पक्षपुच्छरहितः। षट्चतुष्कविस्तीर्णः, गरुडो नन्दि-
वर्धनश्च षट्चतुष्कश्चतुर्विंशतिर्हस्ता विस्तीर्णः। अष्टचत्वारिंशद्धस्तास्तस्यौच्च्यम्। तथा
सप्तभौमः, सप्तभिर्भूमिकाभिर्युक्तः। अण्डानां विंशत्या विभूषितो गरुडो नन्दिवर्धनश्च। तथा
च काश्यपः—
गरुडो गरुडाकारः पक्षपुच्छविभूषितः।
नन्दी तथाकृतिर्ज्ञेयः पक्षादिरहितः पुनः।।
कराणां षट्चतुष्कास्तु विस्तीर्णौ सप्तभूमिकौ।
दशभिर्द्विगुणैरण्डैर्भूषितौ कारयेत्तु तौ।। इति।।२४।।
अथ कुञ्जरगुहराजयोर्लक्षणमाह—
कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशहस्तः समन्ततो मूलात् ।
गुहराजः षोडशकस्त्रिचन्द्रशाला भवेद् वलभी ॥२५॥
‘कुञ्जर’ प्रासाद हाथी की पीठ के समान आकृति वाला और मूल से चारो तरफ
७ बृ. सं. द्वि. - 9
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA