बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 162, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ वज्रलेपलक्षणाध्यायः
अथ वज्रलेपलक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव वज्रलेपमाह—
आमं तिन्दुकमामं कपित्थकं पुष्पमपि च शाल्मल्याः ।
बीजानि शल्लकीनां धन्वनवल्को वचा चेति ॥१॥
एतैः सलिलद्रोणः क्वाथयितव्योऽष्टभागशेषश्च ।
अवतार्योऽस्य च कल्को द्रव्यैरेतैः समनुयोज्यः ॥२॥
श्रीवासकरसगुग्गुलुभल्लातककुन्दुरूकसर्जरसैः ।
अतसीबिल्वैश्च युतः कल्कोऽयं वज्रलेपाख्यः ॥३॥
तेन्दू के कच्चे फल, कैथ के कच्चे फल, सेमल के फूल, शल्लकी ( सालई )
वृक्ष के बीज, धन्वन वृक्ष की छाल और वच—इन सबको एक द्रोणतुल्य जल में
मिलाकर काढ़ा बनाते हुये जब अष्टमांश शेष रह जाय तब उसको उतार ले। बाद में
उसमें श्रीवासक ( सरल ) वृक्ष का गोंद, बोल, गूगल, भिलावा, कुन्दरूक ( देवदारु
वृक्ष का गोंद ), सर्ज ( सखुआ ) का गोंद, अलसी, बेल की गिरी—इन सबको पीसकर
मिला देने पर ‘वज्रलेप’ नामक काढा बन जाता है।।१-३।।
तिन्दुकं तिन्दुकफलम्। आममपक्वम्। कपित्थकं कपित्थफलमाममेव। शाल्मल्याः
शाल्मलिवृक्षस्य च पुष्पम्। शल्लकीनां शल्लकीवृक्षाणां बीजानि। धन्वनवल्को धन्वन-
वृक्षस्य वल्कस्त्वक्। वचा च। इत्येवंप्रकारः।
एतैर्द्रव्यैः सह सलिलद्रोणः क्वाथयितव्यः। द्रोणः पलशतद्वयं षट्पञ्चाशदधिकम्।
यावदष्टभागावशेषो भवति द्वात्रिंशत् पलानि अवशिष्यन्त इत्यर्थः। ततोऽष्टभागावशेषोऽव-
तार्योऽवतारणीयो ग्राह्य इत्यर्थः। अस्य चाष्टभागशेषस्यैतद्द्रव्यैर्वक्ष्यमाणैः कल्कश्चूर्णः
समनुयोज्यो विधातव्यः। तच्चूर्णसंयुक्तः कार्य इत्यर्थः।
कैरित्याह—श्रीवासकेति। श्रीवासकः प्रसिद्धो वृक्षनिर्यासः। रसो बोलः। गुग्गुलुः
प्रसिद्धः। भल्लातकः प्रसिद्ध एव। कुन्दुरूको देवदारुवृक्षनिर्यासः। सर्जरसः सर्जरसकवृक्ष-
निर्यासः—एतैः तथा अतसी प्रसिद्धा, बिल्वं श्रीफलम्—एतैश्च युतः समवेतः। अयं कल्को
वज्रलेपाख्यः, वज्रलेपेत्याख्या नाम यस्य।।१-३।।
अथास्य गुणानाह—
प्रासादहर्म्यवलभीलिङ्गप्रतिमासु कुड्यकूपेषु।
सन्तप्तो दातव्यो वर्षसहस्रायुतस्थायी ॥४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA