बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 170, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१४२ बृहत्संहिता
अथान्यत्—
ऊरू चाङ्गुलमानैश्चतुर्युता विंशतिस्तथा जङ्घे ।
जानुकपिच्छे चतुरङ्गुले च पादौ च तत्तुल्यौ ॥१७॥
ऊरु ( घुटनों का ऊपरी प्रदेश ) और जंघा ( जाँघ ) चौबीस-चौबीस अंगुल, जानु
( घुटने ) और कपिच्छ चार-चार अंगुल तथा पाँव की गाँठी से नीचे तक भी चार-चार
अंगुल का बनाना चाहिये॥१७॥
ऊरू दीर्घा चाङ्गुलमानैश्चतुर्युता विंशतिः । तथा जङ्घे चतुर्विंशतिरेव दीर्घा । जानुकपिच्छे
चतुरङ्गुले च चतुरङ्गुलप्रमाणे कार्ये, ये च लोके एक्कलके इति प्रसिद्धे । पादौ च तत्तुल्यौ
तत्समौ गुल्फादारभ्याधोभागश्चतुरङ्गुलः कार्यः ॥१७॥
अथान्यदप्याह—
द्वादशदीर्घौ षट् पृथुतया च पादौ त्रिकायताङ्गुष्ठौ ।
पञ्चाङ्गुलपरिणाहौ प्रदेशिनी त्र्यङ्गुलं दीर्घा ॥१८॥
बारह अंगुल लम्बे और छः अंगुल चौड़े पाँव, पाँव के अँगूठे तीन अंगुल लम्बे
और प्रदेशिनी ( अंगूठे के समीप की अंगुली ) तीन अंगुल लम्बी बनाना चाहिये॥१८॥
पादौ चरणौ पार्ष्या आरभ्याङ्गुष्ठमूलं यावद् द्वादशाङ्गुलानि दीर्घौ कार्यौ, पृथुतया
विस्तारेण षडङ्गुलानि । अङ्गुष्ठौ त्रिकायतौ त्रीण्यङ्गुलानि दीर्घौ कार्यौ । पञ्चाङ्गुलपरिणाहौ
परिणाहात् पञ्चाङ्गुलानि कार्यौ । प्रदेशिन्यङ्गुष्ठसमीपवर्तिन्यङ्गुली त्रीण्यङ्गुलानि दीर्घा कार्या।
अन्यदप्याह—
अष्टांशाष्टांशोनाः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण कर्तव्याः ।
सचतुर्थभागमङ्गुलमुत्सेधोऽङ्गुष्ठकस्योक्तः ॥१९॥
प्रदेशिनी से अष्टांश-अष्टांश कम करके क्रम से शेष तीन अंगुलियाँ बनानी चाहिये।
अंगूठे की ऊँचाई सवा अंगुल और शेष अंगुलियों की ऊँचाई उसी के अनुपात से कुछ-
कुछ कम करके बनानी चाहिये॥१९॥
शेषास्तिस्रोऽङ्गुल्यः क्रमेण परिपाट्या अष्टांशेनाष्टांशेन ऊनाः कर्तव्यः, प्रदेशिनीतो
मध्यमा अष्टांशोना कार्या। अङ्गुष्ठस्योत्सेध उच्छ्रायः सचतुर्भागमङ्गुलमुक्तः कथितः।
शेषाङ्गुलीनामष्टांशाष्टांशोनानामङ्गुष्ठप्रमाणात् प्रमाणं कार्यम्॥१९॥
अन्यदप्याह—
अङ्गुष्ठनखः कथितश्चतुर्थभागोनमङ्गुलं तज्ज्ञैः ।
शेषनखानामर्धाङ्गुलं क्रमात् किञ्चिदूनं वा ॥२०॥
प्रतिमा के लक्षणों को जानने वालों ने अंगूठे के नख की लम्बाई पौन अंगुल और
शेष अंगुलियों की लम्बाई आधा अंगुल अथवा कुछ-कुछ कम करके बनाने का विधान
बताया है, जिससे कि प्रतिमा सुन्दर दिखाई दे॥२०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA