बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
८३
दकार्गलाध्यायः
प्रथममादावेकस्मिन् पुरुषे खाते अहिराजः सर्पराड् दृश्यते। ततो धूम्रा रक्तश्यामा
धात्री भूः। ततः कुलुत्थवर्णोऽश्मा पाषाणः। तत्र च माहेन्द्री पूर्वा शिरा भवति। सा च
सदा सर्वकालं सफेनं फेनसंयुक्तं तोयं जलं वहति।।३५-३६।।
अन्यदप्याह—
वल्मीकः स्निग्धो दक्षिणेन तिलकस्य सकुशलूर्वश्चेत् ।
पुरुषैः पञ्चभिरम्भो दिशि वारुण्यां शिरा पूर्वा ।।३७।।
तिलक ( तालमखाना ) के वृक्ष से दक्षिण कुशा और दूब से युक्त स्निग्ध वल्मीक
हो तो उस वृक्ष से पाँच हाथ पश्चिम में पाँच पुरुष नीचे जल और पूर्ववाहिनी शिरा होती
है।।३७।।
तिलकवृक्षस्य दक्षिणे वल्मीकः स्निग्धः सकुशलूर्वः कुशौर्दभैर्दूर्वाभिः शाद्वलैश्च युक्तो
यदि भवति, तदा तिलकवृक्षस्य वारुण्यां पश्चिमायां दिशि पञ्चभिर्हस्तैः परतोऽधः पञ्चभिः
[L12
८४ बृहत्संहिता
यदि वल्मीक से युक्त ताड़ (ताल) या नारियल का वृक्ष हो तो उस वृक्ष से छः
हाथ पश्चिम दिशा में चार पुरुष नीचे दक्षिणवाहिनी शिरा होती है।।४०।।
यदि वल्मीकसंवृतो वल्मीकयुक्तस्तालवृक्षो भवति, नालिकेरो वा वल्मीकसंवृतो
भवति, तदा तस्य तालस्य नालिकेरस्य वा पश्चात् पश्चिमायां दिशि षड्भिर्हस्तैः परतश्च-
तुर्भिर्नरैरधः शिरा याम्या दक्षिणा वहति।।४०।।
अन्यदप्याह—
याम्येन कपित्थस्याहिसंश्रयश्चेदुदग्जलं वाच्यम्।
सप्त परित्यज्य करान् खात्वा पुरुषान् जलं पञ्च ।।४१।।
कर्बुरकोऽहिः पुरुषे कृष्णा मृत् पुटभिदपि च पाषाणः ।
श्वेता मृत् पश्चिमतः शिरा ततश्चोत्तरा भवति ।।४२।।
कपित्थ (कैथ) के वृक्ष से दक्षिण में वल्मीक हो तो उस वृक्ष से सात हाथ उत्तर
दिशा में पाँच पुरुष नीचे जल होता है। यहाँ पर एक पुरुषतुल्य नीचे चितकबरा सर्प
और काली मिट्टी होती है। उसके नीचे परतदार पत्थर, उसके नीचे सफेद मिट्टी तथा
एक पश्चिमवाहिनी शिरा और उसके नीचे उत्तरवाहिनी शिरा होती है।।४१-४२।।
याम्येनेति । कपित्थवृक्षस्य याम्येन दक्षिणस्यां दिशि यद्यहिसंश्रयो वल्मीको भवेत्,
तत उदगुत्तरस्यां दिशि कपित्थस्य सप्त करान् हस्तान् परित्यज्य पञ्च पुरुषान् खात्वाऽधो
जलं वाच्यम्।
कर्बुरकोऽहिरिति । पुरुषे खाते कर्बुरकः कृष्णशुक्लः कपिलवर्णोऽहिः सर्पो भवति।
तथा कृष्णा कृष्णवर्णा मृत्। ततः पुटभित् पुटभेदकः पाषाणोऽश्मा। पुटैर्दलैर्भिद्यत इति
पुटभित्। ततः श्वेता मृत्। तत्र च पश्चिमायां दिशि शिरा एका भवति। ततोऽनन्तरमुत्तरा
शिरा च भवति।।४१-४२।।
अन्यदप्याह—
अश्मन्तकस्य वामे बदरी वा दृश्यतेऽहिनिलयो वा।
षड्भिरुदक् तस्य करैः सार्धे पुरुषत्रये तोयम् ।।४३।।
कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृत् ।
आदौ च शिरा याम्या पूर्वोत्तरतो द्वितीया च ।।४४।।
अश्मन्तक वृक्ष के बाँयीं तरफ बेर का वृक्ष या वल्मीक हो तो उस वृक्ष से छः
हाथ आगे उत्तर दिशा में साढ़े तीन पुरुष नीचे जल होता है। यहाँ पर एक पुरुष नीचे
कछुआ, उसके नीचे धूसर वर्ण का पत्थर, उसके नीचे रेतीली मिट्टी, उसके नीचे दक्षिण
शिरा और उसके नीचे ईशान कोण की शिरा निकलती है।।४३-४४।।
अश्मन्तकस्य वृक्षस्य वामे उत्तरस्यां दिशि बदरीवृक्षो दृश्यते, अहिनिलयो वल्मीको
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
दकार्गलाध्यायः ८५
वा दृश्यते, तदा तस्याश्मन्तकस्योदगुत्तरस्यां दिशि षड्भिः करैर्हस्तैः परतः सार्धे पुरुषत्रये
अधस्तोयं जलं भवति।
तत्र चिह्नानि—पुरुषे खाते कूर्मो दृश्यते। ततः पाषाणो धूसरः कृष्णश्वेतः। ततः
ससिकता मृत्। आदौ प्रथमं याम्या दक्षिणा शिरा भवति। द्वितीया पूर्वोत्तरा ऐशानी शिरा
भवति।।४३-४४।।
अन्यदप्याह—
वामेन हरिद्रुतरोर्वल्मीकश्चेज्जलं भवति पूर्वे।
हस्तत्रितये सत्र्यंशैः पुम्भिः पञ्चभिर्भवति ॥४५॥
नीलो भुजगः पुरुषे मृत् पीता मरकतोपमश्चाश्मा।
कृष्णा भूः प्रथमं वारुणी शिरा दक्षिणेनान्या ॥४६॥
हरिद्र (हरदुआ) वृक्ष की बाँयीं तरफ वल्मीक हो तो उस वृक्ष से तीन हाथ पूर्व
दिशा में एक तिहाई युत पाँच पुरुष नीचे जल होता है। यहाँ पर एक पुरुष नीचे नील
वर्ण का सर्प, उसके नीचे पीली मिट्टी, उसके नीचे हरे रंग का पत्थर, उसके नीचे काली
भूमि एवं उसके नीचे पश्चिमशिरा और दक्षिणशिरा निकलती है।।४५-४६।।
हरिद्रतरोर्वामेनोत्तरेण यदि वल्मीको दृश्यते, तदा हरिद्रतरोः पूर्वे पूर्वस्यां दिशि
हस्तत्रितये परतः पुम्भिः पुरुषैः पञ्चभिः सत्र्यंशैस्त्रिभागाधिकैरधो जलं भवति।
अथ प्रथमे पुरुषे खाते नीलो भुजगः सर्पो दृश्यते, ततो मृत् पीता। अश्मा पाषाणो
मरकतोपमो मरकतसदृशः। ततः कृष्णा भूः। प्रथममादौ वारुणी शिरा, अन्या द्वितीया
दक्षिणेन भवति।।४५-४६।।
अन्यदप्याह—
जलपरिहीने देशे दृश्यन्तेऽनूपजानि चेन्निमित्तानि।
वीरणदूर्वा मृदवश्च यत्र तस्मिन् जलं पुरुषे ॥४७॥
भार्गी त्रिवृता दन्ती सूकरपादी च लक्ष्मणा चैव।
नवमालिका च हस्तद्वयेऽम्बु याम्ये त्रिभिः पुरुषैः ॥४८॥
जिस जलरहित देश में बहुत जल वाले देश के चिह्न दिखाई दें तथा जहाँ पर
वीरण (गाँडर) और दूब अधिक कोमल हों, वहाँ एक पुरुष नीचे जल होता है तथा
जहाँ पर भङ्गरैया, निसोत, इन्द्रदन्ती (दन्तिया = जयपाल), सूकरपादी, लक्ष्मणा—
ये औषधियाँ हों, वहाँ से दो हाथ आगे दक्षिण दिशा में तीन पुरुष नीचे जल की प्राप्ति
होती है।।४७-४८।।
यत्र जलरहिते देशे अनूपजानि अनूपसम्भवानि निमित्तानि चिह्नानि दृश्यन्तेऽवलोक्यन्ते,
अनूपे बहूदके स्थाने यानि यानि लक्षणानि भवन्ति तानि च तत्र दृश्यन्त इत्यर्थः। तथा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
८६ बृहत्संहिता
वीरणस्तृणविशेषः, दूर्वा शाद्वलम्, एते यत्र मृदवोऽतिकोमखास्तत्राद्यपुरुषे जलं भवति।
भार्ङ्गी प्रसिद्धा, त्रिवृता त्रिवृत्, दन्ती, सूकरपादी, लक्ष्मणा, नवमालिका, एताः सर्वा
एव स्वनामभिः सुप्रसिद्धाः। एता ओषधयो यत्र सन्ति तत्र याम्ये दक्षिणे हस्तद्वये त्यक्ते
अधस्त्रिभिः पुरुषैरम्बु भवति।।४७-४८।।
अन्यदप्याह—
स्निग्धाः प्रलम्बशाखा वामनविकटद्रुमाः समीपजलाः ।
सुषिरा जर्जरपत्रा रूक्षाश्च जलेन सन्त्यक्ताः ।।४९।।
जहाँ निर्मल लम्बी डालियों से युत छोटे-छोटे विस्तृत वृक्ष हों, वहाँ जल निकट में
होता है और जहाँ अन्तःसार वाले, विवर्ण पत्ते वाले, रूखे वृक्ष हों, वहाँ जलाभाव
होता है।।४९।।
स्निग्धाः प्रलम्बशाखा वामनविकटद्रुमाः समीपजलाः। ये द्रुमा वृक्षाः स्निग्धाः सस्नेहाः,
प्रलम्बशाखा दीर्घलताः, वामना अतिह्रस्वाः, विकटा विस्तीर्णाः—एते सर्व एव समीप-
जलाः सन्निकृष्टोदकाः। तथा ये द्रुमाः सुषिरा अन्तरसाराः, जर्जरपत्रा विवर्णपत्राः, ये च
रूक्षा निःस्नेहास्ते सर्वे जलेन उदकेन सन्त्यक्ता वर्जिताः। तत्र जलं न भवतीत्यर्थः ।।४९।।
अन्यदप्याह—
तिलकाम्रातकवरुणकभल्लातकबिल्वतिन्दुकाङ्कोलाः ।
पिण्डारशिरीषाञ्जनपरूषका वञ्जुलोऽतिबला ।।५०।।
एते यदि सुस्निग्धा वल्मीकैः परिवृतास्ततस्तोयम् ।
हस्तैस्त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिरर्धेन च नरेण ।।५१।।
जहाँ पर निर्मल वल्मीक से युत तिलक, आम्रातक ( अम्बाड़ा ), वरुणक ( बरण ),
भिलावा, बेल, तेन्दु ( तेन्दुआ ), अङ्कोल, पिण्डार, शिरीष, अञ्जन, परूषक ( फालसा ),
अशोक, अतिबला—ये वृक्ष हों, वहाँ इन वृक्षों से तीन हाथ आगे उत्तर दिशा में साढ़े
चार पुरुष नीचे जल होता है।।५०-५१।।
तिलकेति। तिलको वृक्षविशेषः, आम्रातकः, वरुणकः, भल्लातकः, विल्वः, तिन्दुकः,
अङ्कोलः, पिण्डारः, शिरीषः, अञ्जनम्, परूषकः, वञ्जुलः, अतिबला—एते सर्व एव
वृक्षविशेषाः केचिद्विटपप्रायाः, यदि च सुस्निग्धैर्वल्मीकैः परिवृता भवन्ति, तदा तेषामेव
तिलकादीनामुत्तरस्यां दिशि त्रिभिर्हस्तैः परतोऽधश्चतुर्भिर्नरैरर्धेन च नरेण सार्धैश्चतुर्भिः पुरुषै-
स्तोयं जलं भवति।।५०-५१।।
अन्यदप्याह—
अतृणे सतृणा यस्मिन् सतृणे तृणवर्जिता मही यत्र ।
तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं चास्मिन् ।।५२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
दकार्गलाध्यायः ८७
तृणरहित प्रदेश में कोई एक स्थान तृणयुत दिखाई दे अथवा तृणयुत प्रदेश में कोई
एक स्थान तृणरहित दिखाई दे तो उस स्थान पर साढ़े चार पुरुष नीचे शिरा अथवा धन
होता है।।५२।।
अतृण इति । यस्मिन् स्थाने अतृणे तृणवर्जिते सतृणा तृणसंयुता मही भूर्दृश्यते,
तथा यस्मिन् देशे सतृणे मही तृणवर्जिता भवति, तस्मिन् स्थाने अधःशिरा प्रदिष्टा।
अतो जलं भवतीत्यर्थः। धनं वित्तं वा वक्तव्यम्। तस्मिन् स्थाने सार्धैश्चतुर्भिर्नरैरिति केचिद्-
नुवृत्तिमिच्छन्ति।।५२।।
अन्यदप्याह—
कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासेऽम्भस्त्रिभिः करैः पश्चात् ।
खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ॥५३॥
जहाँ काँटे वाले वृक्षों में एक विना काँटे वाला अथवा विना काँटे वाले वृक्षों में
एक काँटे वाला वृक्ष हो, वहाँ उस वृक्ष से तीन हाथ आगे पश्चिम दिशा में एक तिहाई
युत तीन पुरुष नीचे जल या धन होता है।।५३।।
यत्र कण्टकिवृक्षः खदिरादिकः, अकण्टकानां पलासादीनां मध्ये भवति, व्यत्यासे
वा सकण्टकानां मध्ये अकण्टको भवति, तदा तस्माद्वृक्षात् पश्चात् पश्चिमायां दिशि
त्रिभिः करैस्त्रिभिर्हस्तैः परतः पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं खात्वा ततोऽधोऽम्भो जलं भवति,
धनं वित्तं वा स्याद् भवेत्।।५३।।
अन्यदप्याह—
नदति मही गम्भीरं यस्मिंश्चरणाहता जलं तस्मिन् ।
सार्धैस्त्रिभिर्मनुष्यैः कौबेरी तत्र च शिरा स्यात् ॥५४॥
जहाँ पाँव से ताड़न करने पर गम्भीर शब्द हो, वहाँ तीन पुरुष नीचे जल और उत्तर
शिरा होती है।।५४।।
यस्मिन् स्थाने मही भूश्चरणाहता पादताडिता गम्भीरं मधुरं नदति शब्दं करोति,
तस्मिन्नेव स्थाने सार्धैस्त्रिभिर्मनुष्यैः कौबेरी उत्तरा च शिरा तत्र स्याद् भवेत्। जलं तत्र
भविष्यतीत्यर्थः।।५४।।
अन्यदप्याह—
वृक्षस्यैका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् ।
विज्ञातव्यं शाखातले जलं त्रिपुरुषं खात्वा ॥५५॥
वृक्ष की एक शाखा नीचे की ओर झुकी हो या पीली पड़ गई हो तो उस शाखा के
नीचे तीन पुरुषसमान खोदने पर जल मिलता है।।५५।।"
यदि वृक्षस्य तरोरेका शाखा विनता नम्रा भवति, पाण्डुरा विवर्णा स्याद् भवेत्,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
८८ बृहत्संहिता
तत्र च तस्यां शाखायामेव तले अधस्त्रिपुरुषं पुरुषत्रयं खात्वा अधो जलमुदकं विज्ञातव्यं
ज्ञेयमिति।।५५।।
अन्यदप्याह—
फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिर्हस्तैः ।
भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणोऽधः क्षितिः पीता ।।५६।।
जिस वृक्ष के फल-पुष्पों में विकार उत्पन्न हो, उस वृक्ष से तीन हाथ पर पूर्व दिशा
में चार पुरुष नीचे शिरा होती है तथा नीचे पत्थर और पीली भूमि मिलती है।।५६।।
यस्य वृक्षस्य फलानां कुसुमानां पुष्पाणां च विकारो विकृतिरन्यसदृशत्वं तस्य
वृक्षस्य पूर्वे पूर्वस्यां दिशि त्रिभिर्हस्तैः परतश्चतुर्भिः पुरुषैरधः शिरा भवति, तथा चाधः
पाषाणोऽश्मा क्षितिर्भूः पीता भवति।।५६।।
अन्यदप्याह—
यदि कण्टकारिका कण्टकैर्विना दृश्यते सितैः कुसुमैः ।
तस्यास्तलेऽम्बु वाच्यं त्रिभिनरैरर्धपुरुषे च ।।५७।।
जहाँ कांटों से रहित और सफेद पुष्पों से युत कटेरी का वृक्ष दिखाई दे, उस वृक्ष
के नीचे साढ़े तीन पुरुष खोदने पर जल निकलता है।।५७।।
यदि कण्टकारिका निदिग्धिका कण्टकैर्विना कण्टकवर्जिता भवति सा च सितैः
श्वेतैः कुसुमैः पुष्पैस्तदा तस्याः कण्टकारिकायास्तले अधस्त्रिभिर्नरैरर्धपुरुषे च सार्धैस्त्रि-
भिर्नरैरम्बु जलं वाच्यं वक्तव्यमिति।।५७।।
अन्यदप्याह—
खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज्जलविवर्जिते देशे ।
तस्याः पश्चिमभागे निर्देश्यं त्रिपुरुषैर्वारि ।।५८।।
जिस जलरहित देश में दो शिर वाले खजूर का पेड़ हो, वहाँ उस वृक्ष से दो हाथ
पश्चिम दिशा में तीन पुरुष नीचे जल कहना चाहिये।।५८।।
यत्र यस्मिन् देशे जलविवर्जिते द्विशिरस्का द्विशीर्षा खर्जूरी भवेत् स्यात्। तस्याः
खर्जूर्याः पश्चिमभागे पश्चिमाया दिशि हस्तद्वयात् परतस्त्रिपुरुषैस्त्रिभिर्नरैः खातैरधो वारि जलं
वक्तव्यम्। तथा च सारस्वतः—
खर्जूरी द्विशिरस्का स्यान्निर्जले चेत् करद्वये।
निर्देश्यं पश्चिमे वारि खात्वाऽधः पुरुषत्रयम्।। इति।।५८।।
अन्यदप्याह—
यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात्पलाशवृक्षो वा ।
सव्येन तत्र हस्तद्वयेऽम्बु पुरुषद्वये भवति ।।५९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
दकार्गलाध्यायः ८९
यदि सफेद पुष्प वाला कर्णिकार ( कठचम्पा ) या ढाक का वृक्ष हो तो उस वृक्ष
से दो हाथ दक्षिण दिशा में दो पुरुष नीचे जल होता है।।५९।।
कर्णिकारः कर्णिकारवृक्षो यदि सितकुसुमः स्यात् श्वेतपुष्पो भवेत्, अथवा पलाशवृक्षः
सितकुसुमः स्यात्, तत्र तस्मिन् स्थाने सव्येन दक्षिणेन कर्णिकारपलाशयोर्हस्तद्वये परतोऽधः
पुरुषद्वये नरयुगले अम्बु जलं भवति।।५९।।
अन्यदप्याह—
यस्यामूष्मा धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले ।
निर्देष्टव्या च शिरा महता तोयप्रवाहेण ।।६०।।
जिस स्थान से भाप या धूँआ निकलता हुआ दिखाई दे, वहाँ दो पुरुष नीचे बहुत
जल बहने वाली शिरा कहनी चाहिये।।६०।।
यस्यां धात्र्यां यत्र भूमौ ऊष्मा दृश्यते, धूमो वा यत्र दृश्यते, तत्र तस्यां नरयुगले
पुरुषद्वये, अधो महता तोयप्रवाहेण बहूदकयुक्ता शिरा निर्देष्टव्या वक्तव्या।।६०।।
अन्यदप्याह—
यस्मिन् क्षेत्रोद्देशे जातं सस्यं विनाशमुपयाति ।
स्निग्धमतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र ।।६१।।
जिस खेत में धान्य उत्पन्न होकर नष्ट हो जाय, बहुत निर्मल धान्य हो या उत्पन्न
होकर पीला पड़ जाय, वहाँ दो पुरुष नीचे बहुत जल बहने वाली शिरा होती है।।६१।।
यस्मिन् यत्र क्षेत्रोद्देशे क्षेत्रस्थाने जातमुत्पन्नं सस्यं विनाशमुपयाति गच्छति। अथवा
तत्रैव क्षेत्राद्देशे स्निग्धं सस्यमतीव भवति। अतिपाण्डुरं वाऽतिपीतवर्णं वा भवति। तत्र
तस्मिन् क्षेत्रे तस्मिन्नेव स्थाने नरयुगे पुरुषद्वये अधो महाशिरा भवति, महाजलं तत्र वहती-
त्यर्थः।।६१।।
एवं जाङ्गलाानूपभूम्योर्जलपरिज्ञानमभिधाय अधुना मरुभूमौ शिराविज्ञानं कथयामीत्याह—
मरुदेशे भवति शिरा यथा तथातः परं प्रवक्ष्यामि ।
ग्रीवा करभाणामिव भूतलसंस्थाः शिरा यान्ति ।।६२।।
अब मरु देश में जिस प्रकार की शिरा होती है, उसको कहते हैं। जैसे—ऊँट की
गर्दन की तरह भूमि में ऊँची-नीची शिरा होती है।।६२।।
जलवर्जितो भूभागो मरुप्रदेशः। मरुदेशे मरुभूमौ यथा येन प्रकारेण शिरा भवति,
तथा तेन प्रकारेण अतोऽस्मात्परं प्रवक्ष्यामि कथयामि। करभाणामुष्ट्राणामिव यथा ग्रीवा
येन प्रकारेण कन्धरा कुटिला, तथा तेनैव प्रकारेण शिरा भूतलसंस्था यान्ति गच्छन्ति,
अतिनिम्ना भवन्तीत्यर्थः।।६२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
९० बृहत्संहिता
तत्राह—
पूर्वोत्तरेण पीलोर्यदि वल्मीको जलं भवति पश्चात्।
उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पञ्चभिः पुरुषैः ॥६३॥
चिह्नं दर्दुर आदौ मृत् कपिला तत्परं भवेद्धरिता ।
भवति च पुरुषेऽधोऽश्मा तस्य तलेऽम्भो विनिर्दिश्यम् ॥६४॥
यदि पीलु (पिलुआ = 'पीलौ गुडफलः स्रंसी'त्यमरः ) वृक्ष के ईशान कोण में
वल्मीक हो तो उस वृक्ष से साढ़े चार हाथ पश्चिम दिशा में पाँच पुरुष नीचे उत्तर बहने
वाली शिरा होती है। यहाँ खोदने के समय एक पुरुष नीचे मेढ़क, उसके नीचे पीली
तथा हरी मिट्टी, उसके नीचे पत्थर और उसके नीचे जल कहना चाहिये॥६३-६४॥
पूर्वोत्तरेणेति। यदि पीलोः पीलुवृक्षस्य पूर्वोत्तरेणैशान्यां दिशि वल्मीको वल्मीककृतो
मृत्स्तूपो भवति, तदा पीलोरेव वृक्षात् पश्चिमायां दिशि सार्धैश्चतुर्भिर्हस्तैः परतः पञ्चभिः
पुरुषैरधो जलं भवति। तत्र चोत्तरगमना, उत्तरस्यां दिशि या गच्छति, सोत्तरगमना। शिरा
विज्ञेया ज्ञातव्या।
चिह्नमिति। आदौ प्रथमे पुरुषे खाते दर्दुरो मण्डूकश्चिह्नम्, ततो मृत् कपिला,
तत्परं तदनन्तरं हरिता मृत्स्ना भवति। अधः सर्वचिह्नानां तले अश्मा पाषाणो भवति।
तस्याश्मनस्तले अधोऽम्भो जलं विनिर्दिश्यं वक्तव्यम्। तथा च सारस्वतः—
ऐशान्यां पीलुवृक्षस्य वल्मीकश्चेज्जलं वदेत्।
चतुर्भिः सरलैर्हस्तैः पश्चिमे नरपञ्चमे।।
प्रथमे पुरुषे भेकः कपिला हरिता च मृत्।
पाषाणस्य तले सौम्यां शिरां बहुजलां वदेत्।।६३-६४।।
अन्यदप्याह—
पीलोरेव प्राच्यां वल्मीकोऽतोऽर्धपञ्चमैर्हस्तैः ।
दिशि याम्यायां तोयं वक्तव्यं सप्तभिः पुरुषैः ॥६५॥
प्रथमे पुरुषे भुजगः सितासितो हस्तमात्रमूर्त्तिश्च ।
दक्षिणतो वहति शिरा सक्षारं भूरि पानीयम् ॥६६॥
पीलु वृक्ष की पूर्व दिशा में वल्मीक हो तो उस वृक्ष से साढ़े चार हाथ दक्षिण दिशा
में सात पुरुषप्रमाण नीचे जल कहना चाहिये। यहाँ खोदने पर एक पुरुषप्रमाण नीचे एक
हाथ लम्बा चितकबरा सर्प और उसके नीचे बहुत खारा जल बहने वाली दक्षिण शिरा
निकलती है॥६५-६६॥
पीलोरेव पीलुवृक्षस्य प्राच्यां पूर्वस्यां दिशि यदि वल्मीको दृश्यते, ततस्तस्मादेव
पीलुवृक्षाद् याम्यायां दक्षिणस्यां दिशि अर्धपञ्चमैः सार्धचतुर्भिर्हस्तैः परतोऽधः सप्तभिः
पुरुषैस्तोयं जलं वाच्यम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
दकार्गलाध्यायः ९१
प्रथम इति । अत्र चिह्नानि—प्रथमे पुरुषे खाते सितासितः श्वेतकृष्णवर्णो हस्तमात्र-
मूर्तिर्हस्तप्रमाणो भुजगः सर्पो दृश्यते। मूर्तिशब्देनाकार उच्यते। दक्षिणतो दक्षिणस्यां दिशि
शिरा भूरि बहु सक्षारं पानीयं जलं वहति ।।६५-६६।।
अन्यदप्याह—
उत्तरतश्च करीरस्याहिगृहं दक्षिणे जलं स्वादु ।
दशभिः पुरुषैर्ज्ञेयं पुरुषे पीतोऽत्र मण्डूकः ॥६७॥
करीर ( करील ) वृक्ष के उत्तर दिशा में वल्मीक हो तो उस वृक्ष से साढ़े चार
हाथ पर दक्षिण दिशा में दस पुरुष नीचे मधुर जल जानना चाहिये। यहाँ पर एक पुरुष
नीचे पीला मेढ़क दिखाई देता है।।६७।।
करीरस्य करीरवृक्षस्य उत्तरत उत्तरस्यां दिशि यद्यहिगृहं वल्मीको दृश्यते, तदा
करीरस्य दक्षिणे दक्षिणस्यां दिशि सार्धैश्चतुर्भिर्हस्तैः परतोऽधो दशभिः पुरुषैरधः स्वादु मृष्टं
जलं ज्ञेयम्। अत्र प्रथमे पुरुषे खाते पीतः पीतवर्णो मण्डूको दृश्यते। तथा च सारस्वतः—
उदक्करीराद्वल्मीको दृश्यते चेज्जलं वदेत् ।
चतुर्भिर्दक्षिणैर्हस्तैः सार्धैर्दशनरादतः ।।
नरे भेकः पीतवर्णो दृश्यते चिह्नमत्र हि।। इति।।६७।।
अन्यदप्याह—
रोहीतकस्य पश्चादहिवासश्चेत्रिभिः करैर्याम्ये ।
द्वादश पुरुषान् खात्वा सक्षारा पश्चिमेन शिरा ॥६८॥
रोहीतक ( लाल करञ्ज ) वृक्ष के पश्चिम में वल्मीक हो तो उस वृक्ष से तीन हाथ
आगे दक्षिण दिशा में बारह पुरुषप्रमाण नीचे खारे जल वाली पश्चिमवाहिनी शिरा निकलती
है।।६८।।
रोहीतकस्य वृक्षस्य पश्चात् पश्चिमायां दिशि यद्यहिवासो वल्मीको दृश्यते, तदा
रोहीतकस्य याम्ये दक्षिणस्यां दिशि त्रिभिः करैस्त्रिभिर्हस्तैः परतो द्वादश पुरुषान् खात्वा
अधस्तले शिरा सक्षारा पश्चिमेन वहति।।६८।।
अन्यदप्याह—
इन्द्रतरोर्वल्मीकः प्राग्दृश्यः पश्चिमे शिरा हस्ते ।
खात्वा चतुर्दश नरान् कपिला गोधा नरे प्रथमे ॥६९॥
यदि अर्जुन वृक्ष के पूर्व में वल्मीक दिखाई दे तो उस वृक्ष से एक हाथ पर पश्चिम
दिशा में चौदह पुरुषप्रमाण नीचे शिरा निकलती है और एक पुरुषप्रमाण नीचे पीला गोह
दिखाई देता है।।६९।।
इन्द्रतरोरिन्द्रवृक्षस्य प्राक् पूर्वस्यां दिशि यदि वल्मीको दृश्यते, तदा तस्येन्द्रतरोः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
९२ बृहत्संहिता
पश्चिमे पश्चिमायां दिशि हस्ते त्यक्ते चतुर्दश नरान् पुरुषान् खात्वा शिरा अधस्तले वहति।
प्रथमे नरे कपिला कपिलवर्णा गोधा प्राणिविशेषो दृश्यते।।६९।।
अन्यदप्याह—
यदि वा सुवर्णनाम्नस्तरोर्भवेद्वामतो भुजङ्गगृहम्।
हस्तद्वये तु याम्ये पञ्चदशनरावसानेऽम्बु ।।७०।।
क्षारं पयोऽत्र नकुलोऽर्धमानवे ताम्रसन्निभश्चाश्मा।
रक्ता च भवति वसुधा वहति शिरा दक्षिणा तत्र ।।७१।।
धत्तूर वृक्ष के उत्तर वल्मीक हो तो उस वृक्ष से दो हाथ दक्षिण पन्द्रह पुरुष नीचे
जल होता है। इस खात में खारा जल होता है तथा आधा पुरुष नीचे नेवला, ताम्रवर्ण का
पत्थर और लाल रंग की मिट्टी निकलती है। यहाँ दक्षिण शिरा बहती है।।७०-७१।।
यदि वा सुवर्णनाम्न इति। यदि वाऽयं निपातश्चार्थे। यदि च सुवर्णनाम्नस्तरोः
सुवर्णवृक्षस्य वामत उत्तरस्यां दिशि भुजङ्गगृहं वल्मीको दृश्यते, तदा याम्ये दक्षिणस्यां
दिशि हस्तद्वये परतः पञ्चदशनरावसाने पञ्चदशभिः पुरुषैः खातैरधोऽम्बु जलं भवति।
अत्रास्मिन् क्षारं पयो जलम्। अर्धमानवे अर्धपुरुषे खाते नकुलस्ताम्रसन्निभस्ताम्र-
वर्णोऽश्मा पाषाणो भवति, रक्ता च रक्तवर्णा वसुधा भूमिः। तत्र दक्षिणा शिरा वहति।
अन्यदप्याह—
बदरीरोहितवृक्षौ सम्पृक्तौ चेद्विनापि वल्मीकम्।
हस्तत्रयेऽम्बु पश्चात् षोडशभिर्मानवैर्भवति ।।७२।।
सुरसं जलमादौ दक्षिणा शिरा वहति चोत्तरेणान्या।
पिष्टनिभः पाषाणो मृत् श्वेता वृश्चिकोऽर्धनरे ।।७३।।
वल्मीक विना भी बेर एवं लाल करञ्ज—ये दोनों वृक्ष इकट्ठे दिखाई दें तो उन
वृक्षों से तीन हाथ आगे पश्चिम दिशा में सोलह पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है। यहाँ पर
मधुर जल होता है। पहले दक्षिण शिरा और बाद में उत्तर शिरा बहती है, आटे के समान
सफेद पत्थर तथा सफेद मिट्टी निकलती है और आधा पुरुषप्रमाण नीचे बिच्छू दिखाई
देता है।।७२-७३।।
बदरीति। बदरीरोहितवृक्षौ सम्पृक्तौ श्लिष्टौ भवतः। विनापि वल्मीकम्, वल्मीकस्तत्र
भवतु वा न, तदा पश्चात् पश्चिमायां दिशि ताभ्यामेव वृक्षाभ्यां वल्मीकस्तत्र भवतु वा
न। तदा पश्चात् पश्चिमायां दिशि ताभ्यामेव वृक्षाभ्यां हस्तत्रयपरतः षोडशभिर्मानवैः
पुरुषैरम्बु जलमधो भवति।
अत्र सुरसं शोभनरसं मृष्टं जलमादौ प्रथमं दक्षिणा शिरा वहति, अन्या द्वितीया
चोत्तरेण। अत्र पिष्टनिभः शालिचूर्णप्रख्यः पाषाणोऽश्मा भवति। मृत् श्वेता शुक्लमृत्तिका।
अर्धनरे चार्धपुरुषे खाते वृश्चिको दृश्यत इति।।७२-७३।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA
दकार्गलाध्यायः ९३
अन्यदप्याह—
सकरीरा चेद्बदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राम्भः ।
अष्टादशभिः पुरुषैरैशानी बहुजला च शिरा ॥७४॥
करीर वृक्ष के साथ बेर का वृक्ष दिखाई दे तो उन वृक्षों से तीन हाथ आगे पश्चिम
दिशा में अट्ठारह पुरुषप्रमाण नीचे ईशान कोण में बहने वाली और बहुत जल वाली
शिरा होती है।।७४।।
चेच्छब्दो यद्यर्थे। यदि बदरी सकरीरा करीरवृक्षसहिता दृश्यते, तदा तत्र पश्चिमेन
पश्चिमायां दिशि त्रिभिः करैस्त्रिभिर्हस्तैः परतोऽष्टादशभिः पुरुषैः खातैरधोऽम्भः पानीयं
भवति। तत्र चैशानी शिरा बहुजला प्रभूततोया च वहति।।७४।।
अन्यदप्याह—
पीलुसमेता बदरी हस्तत्रयसम्मिते दिशि प्राच्याम् ।
विंशत्या पुरुषाणामशोष्यमम्भोऽत्र सक्षारम् ॥७५॥
यदि पीलु वृक्ष से युत बेर का वृक्ष हो तो उनसे तीन हाथ आगे पूर्व दिशा में बीस
पुरुषप्रमाण नीचे कभी न सूखने वाला खारा जल होता है।।७५।।
यदि पीलुसमेता पीलुवृक्षसहिता बदरी दृश्यते, तदा प्राच्यां पूर्वस्यां दिशि हस्तत्रयसम्मिते
करत्रयपरिच्छिन्ने देशे विंशत्या पुरुषाणामधोऽम्भो जलं भवति, तच्चाशोष्यं प्रभूतम्। सक्षारं
लवणसहितमित्यर्थः।।७५।।
अन्यदप्याह—
ककुभकरीरावेकत्र संयुतौ यत्र ककुभविल्वौ वा ।
हस्तद्वयेऽम्बु पश्चान्नैरैर्भवत् पञ्चविंशत्या ॥७६॥
जिस जगह अर्जुन और करीर या अर्जुन और बेल के वृक्ष का संयोग हो तो उन
वृक्षों से दो हाथ पर पश्चिम दिशा में पच्चीस पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है।।७६।।
यत्र यस्मिन् प्रदेशे ककुभकरीरौ वृक्षौ एकत्र एकस्मिन् स्थाने संयुतौ समेतौ दृश्येते,
अथवा यत्र ककुभविल्वावेकत्र संयुतौ, तत्र पश्चात्पश्चिमायां दिशि हस्तद्वये परतः पञ्च-
विंशत्या नरैरम्बु जलं भवति।।७६।।
अन्यदप्याह—
वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा च कुशाश्च पाण्डुराः सन्ति ।
कूपो मध्ये देयो जलमत्र नरैकविंशत्या ॥७७॥
यदि वल्मीक के ऊपर दूब या सफेद कुशा हो तो वल्मीक के नीचे कूप खोदने से
इक्कीस पुरुषप्रमाण नीचे जल मिलता है।।७७।।
यदा वल्मीकमूर्धनि वल्मीकोपरि दूर्वा शाद्वलं कुशा वा दर्भाश्च पाण्डुराः सन्ति भवन्ति,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
९४ बृहत्संहिता
तदा वल्मीकमूर्धनि मध्ये कूपो देयः। अत्रास्मिन् स्थाने नरैकविंशत्या एकविंशत्या पुरुषै-
र्जलमुदकं भवति॥७७॥
अन्यदप्याह—
भूमिः कदम्बकयुता वल्मीके यत्र दृश्यते दूर्वा ।
हस्तद्वयेन याम्ये नरैर्जलं पञ्चविंशत्या ॥७८॥
जिस भूमि में कदम्ब और वल्मीक के ऊपर दूब दिखाई दे, वहाँ कदम्ब वृक्ष से
दक्षिण में दो हाथ पर पच्चीस पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है॥७८॥
यत्र यस्मिन् स्थाने भूमिः कदम्बकयुता कदम्बवृक्षसंयुक्ता भवति, तदा वल्मीके
वल्मीकवृते मृत्स्तूपे दूर्वा शाद्वलं दृश्यते, तत्र कदम्बाद्याम्ये दक्षिणस्यां दिशि हस्तद्वयेन
परतः पञ्चविंशत्या पुरुषैर्जलमुदकं भवति॥७८॥
अन्यदप्याह—
वल्मीकत्रयमध्ये रोहीतकपादपो यदा भवति ।
नानावृक्षैः सहितस्त्रिभिर्जलं तत्र वक्तव्यम् ॥७९॥
हस्तचतुष्के मध्यात् षोडशभिश्चाङ्गुलैरुदग्वारि ।
चत्वारिंशत् पुरुषान् खात्वाऽश्माऽधः शिरा भवति ॥८०॥
तीन वल्मीक के मध्य में विजातीय तीन तरह के वृक्षों से युत लाल करञ्ज का वृक्ष
हो तो उस लाल करञ्ज के वृक्ष से उत्तर चार हाथ एवं सोलह अङ्गुल पर चालीस
पुरुषप्रमाण नीचे खोदने से पत्थर और उसके नीचे शिरा होती है॥७८-८०॥
वल्मीकत्रयस्य शृङ्गाटकवत् स्थितस्य मध्ये अन्तर्यदा रोहीतकपादपो रोहीतकवृक्षो
भवति, स च त्रिभिर्वृक्षैर्नानाप्रकारैर्विजातीयैः सहितः, तत्र तस्मिन् स्थाने जलमुदकं वक्तव्यम्।
हस्तचतुष्के मध्यादिति । तत्र वल्मीकत्रितये मध्याद्रोहीतकपादपादुदगुत्तरस्यां दिशि
हस्तचतुष्के करचतुष्टये षोडशभिश्चाङ्गुलैः परतश्चत्वारिंशत् पुरुषान् खात्वा अश्मा पाषाणो
दृश्यते। तदधस्तस्य तले शिरा भवति॥७९-८०॥
अन्यदप्याह—
ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिन् शमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः ।
पश्चात् पञ्चकरान्ते शतार्धसंख्यैनरैः सलिलम् ॥८१॥
जहाँ पर अनेक गाँठों से युत शमी वृक्ष हो और उसके उत्तर वल्मीक हो तो उस
शमी वृक्ष के पश्चिम पाँच हाथ पर पचास पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है॥८१॥
यस्मिन् प्रदेशे ग्रन्थिप्रचुरा ग्रन्थिबहुला शमी स्याद् भवेत्। उत्तरेण च वल्मीकस्तत्र
शमीवृक्षस्य पश्चात् पश्चिमायां दिशि पञ्चकरान्ते पञ्चभिर्हस्तैः परतः शतार्धसंख्यैनरैः पुरुषाणां
पञ्चाशतोऽधः सलिलं जलं भवति॥८१॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
दकार्गलाध्यायः ९५
अन्यदप्याह—
एकस्थाः पञ्च यदा वल्मीका मध्यमो भवेच्छ्वेतः ।
तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा नरषष्ट्या पञ्चवर्जितया ॥८२॥
एक स्थान पर पाँच वल्मीक हों और उनमें बीच का वल्मीक सफेद हो तो उस
सफेद वल्मीक में खोदने पर पचपन पुरुषप्रमाण नीचे शिरा निकलती है ॥८२॥
यदा पञ्च वल्मीका एकस्था भवन्ति, तदा तेषां पञ्चमो मध्यमः। पञ्चसु मध्ये स्थितः।
स च यदि श्वेतः शुक्लो भवति, तदा तस्मिन्नेव मध्यवल्मीके शिरा प्रदिष्टोक्ता। पञ्च-
वर्जितया नरषष्ट्या पञ्चपञ्चाशता नरैरित्यर्थः ॥८२॥
अन्यदप्याह—
सपलाशा यत्र शमी पश्चिमभागेऽम्बु मानवैः षष्ट्या ।
अर्धनरेऽहिः प्रथमं सवालुका पीतमृत् परतः ॥८३॥
जहाँ पर पलाश ( ढाक ) के वृक्ष से युत शमी वृक्ष हो, वहाँ उन वृक्षों से पश्चिम
में पाँच हाथ पर साठ पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है। यहाँ पर आधा पुरुषप्रमाण नीचे
सर्प और उसके नीचे रेत मिली हुई पीली मिट्टी मिलती है॥८३॥
यत्र यस्मिन् प्रदेशे सपलाशा पलाशसहिता शमी भवति, तत्र तस्याः शम्याः पश्चिम-
भागे हस्तपञ्चकात् परतः षष्ट्या मानवैः पुरुषैर्नरषष्ट्याऽधोऽम्बु जलं भवति। प्रथममादावर्धनरे
अर्धपुरुषे खाते अहिः सर्पो भवति, ततः सवालुका वालुकासहिता, पीता पीतवर्णा मृद्
भवति। तथा च सारस्वतः—
शमी पलाशसंयुक्ता यत्र स्यात्तत्र पश्चिमे।
पञ्चहस्ताज्जलं वाच्यं षष्ट्यात्र पुरुषैरधः ॥
अत्रार्धपुरुषे सर्पः पीता मृत् स्यात् सवालुका।
तदधोऽम्भो विनिर्देश्यं दीर्घकालं प्रवाहितम्॥ इति॥८३॥
अन्यदप्याह—
वल्मीकेन परिवृतः श्वेतो रोहीतको भवेद्यस्मिन् ।
पूर्वेण हस्तमात्रे सप्तत्या मानवैरम्बु ॥८४॥
जहाँ वल्मीक से घिरा हुआ सफेद रोहीतक का वृक्ष हो, वहाँ उस वृक्ष से पूर्व
दिशा में एक हाथ पर सत्तर पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है॥८४॥
यस्मिन् प्रदेशे श्वेतः शुक्लवर्णो रोहीतको वृक्षो वल्मीकेन परिवृतो भवति, तत्र
रोहीतकात् पूर्वेण पूर्वस्यां दिशि हस्तमात्रादनन्तरं सप्तत्या मानवैरधोऽम्बु जलं भवति॥८४॥
अन्यदप्याह—
श्वेता कण्टकबहुला यत्र शमी दक्षिणेन तत्र पयः।
नरपञ्चकसंयुतया सप्तत्याहिनरार्धे च ॥८५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
९६ बृहत्संहिता
जहाँ सफेद काँटों से युत शमी वृक्ष हो, वहाँ उस वृक्ष से दक्षिण हाथ पर पचहत्तर
पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है। यहाँ पर खुदाई करने पर आधा पुरुषप्रमाण नीचे सर्प
निकलता है।।८५।।
यत्र यस्मिन् प्रदेशे श्वेता शुक्लवर्णा कण्टकबहुला प्रभूतकण्टका शमी भवति, तत्र
शम्या दक्षिणेन हस्तमात्रात् परतो नरपञ्चकसंयुतया सप्तत्या पञ्चसप्तत्या पुरुषैरधो जलं
पयो भवति। नरार्धे पुरुषार्धे च खाते अहिः सर्पो भवति। तथा च सारस्वतः—
श्वेतातिकण्टका यत्र शमी स्यात्तत्र दक्षिणे।
हस्तेन पञ्चसप्तत्या नराणां निर्दिशेज्जलम्।।
खातेऽर्धपुरुषे सर्पो दृश्यतेऽञ्जनप्रभः।
सुरसं च जलं ज्ञेयं चिरकालप्रवाहितम्।। इति।।८५।।
अत्रैव विशेषान्तरमाह—
मरुदेशे यच्चिह्नं न जाङ्गले तैर्र्जलं विनिर्देश्यम् ।
जम्बूवेतसपूर्वैर्ये पुरुषास्ते मरौ द्विगुणाः ।।८६।।
जिन चिह्नों से मरुस्थल में जल-ज्ञान कहा गया है, उन चिह्नों से जाङ्गल ( स्वल्प
जल वाले ) देश में जल-ज्ञान नहीं कहना चाहिये। पहले जामुन, बेंत आदि के द्वारा
जल-ज्ञान के समय जो पुरुष-प्रमाण कहा गया है, उसको द्विगुणित करके मरु देश में
ग्रहण करना चाहिये।।८६।।
यच्चिह्नं यल्लक्षणं मरुदेशे कथितं तैश्चिह्नैर्जाङ्गले स्वल्पोदके देशे जलमुदकं न
विनिर्देश्यं न वक्तव्यम्। जम्बूवेतसपूर्वैरिति । यदि 'वेतसोऽम्बुरहिते देशे' तथा 'जम्ब्वाश्चो-
दग्धस्तैः' इत्यादिकैर्जम्बूवेतसपूर्वैलक्षणैर्यै पुरुषाः कथितास्तैरेव चिह्नैर्मरौ मरुभूमौ दृष्टैर्द्विगुणास्त
एव पुरुषा वाच्या इति।।८६।।
अन्यदप्याह—
जम्बूस्त्रिवृता मौर्वी शिशुमारी सारिवा शिवा श्यामा ।
वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती गरुडवेगा च ॥८७॥
सूकरिकमाषपर्णीव्याघ्रपदाश्चेति यद्यहेर्निलये ।
वल्मीकादुत्तरतस्त्रिभिः करैस्त्रिपुरुषे तोयम् ॥८८॥
यदि वल्मीक के ऊपर जामुन, निसोत, मौर्वी, शिशुमारी, सारिवा, शिवा ( शमी ),
• श्यामा, वाराही, ज्योतिष्मती ( मालकाकणी ), गरुडवेगा, सूकरिका, माषपर्णी ( मूड़ ),
व्याघ्रपदा—ये औषधियाँ हों तो वल्मीक से उत्तर की ओर तीन हाथ पर तीन पुरुषप्रमाण
नीचे जल होता है।।८७-८८।।
जम्बूवृक्षविशेषः त्रिवृता, मौर्वी, शिशुमारी, सारिवा, शिवा, श्यामा—एता वीरुधय
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
दकार्गलाध्यायः ९७
ओषधयः, तथा वक्ष्यमाणाश्च वीरुधय एव। कास्ताः? वाराही ज्योतिष्मती गरुडवेगा
च। सूकरिकमाषपर्णीव्याघ्रपदाश्चैता ओषधयो यद्यहेर्निलये सर्पगृहे वल्मीके भवन्ति,
तदा वल्मीकादुत्तरत उत्तरास्यां दिशि त्रिभिः करैस्त्रिभिर्हस्तैः परतः पुरुषत्रये खाते अधस्तोयं
वक्तव्यम्॥८७-८८॥
किं सर्वत्र? नेत्याह—
एतदनूपे वाच्यं जाङ्गलभूमौ तु पञ्चभिः पुरुषैः।
एतैरेव निमित्तैर्मरुदेशे सप्तभिः कथयेत्॥८९॥
पूर्वकथित तीन पुरुषप्रमाण अनूप (जलप्राय) देश के लिये है। स्वल्प जल वाले
देश में इन्हीं पूर्वोक्त लक्षणों से पाँच पुरुषप्रमाण नीचे और मरु देश में सात पुरुषप्रमाण
नीचे जल कहना चाहिये॥८९॥
एतद्यदुक्तं तदनूपे बहूदके वाच्यं वक्तव्यम्। बहूदको देशोऽनूपः। जाङ्गलभूमौ तु
स्वल्पोदके एभिरेव लक्षणैः पञ्चभिः पुरुषैर्वाच्यम्। एतैरेव प्रागुक्तैर्निमित्तैश्चिह्नैर्मरुभूमौ
सप्तभिः पुरुषैः कथयेद् वदेत्॥८९॥
अन्यदप्याह—
एकनिभा यत्र मही तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना।
तस्यां यत्र विकारो भवति धरित्र्यां जलं तत्र॥९०॥
जहाँ तृण, वृक्ष, वल्मीक और गुल्मों से रहित एक वर्ण की भूमि हो तथा उस भूमि
में कहीं एक जगह विकार दिखाई दे तो उस विकारयुत भूमि के पाँच पुरुषप्रमाण नीचे
जल कहना चाहिये॥९०॥
यत्र यस्मिन् स्थाने मही भूरेकनिभा एकवर्णा सा च तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना,
तृणैः, तरुभिः, वल्मीकैः, गुल्मैरेकमूलैः, शाखासमूहो गुल्मः। एतैः परिहीना वर्जिता।
तस्यां मह्यां यत्र यस्मिन् स्थाने विकारोऽन्यसदृशत्वम्, तत्र तस्मिन् धरित्र्यां भूमौ पञ्चभिः
पुरुषैर्जलं भवति। तथा च सारस्वतः—
एकवर्णा मही यत्र वृक्षगुल्मतृणादिभिः।
वल्मीकैश्चापि रहिता तस्यां तत्र विपर्ययः॥
पञ्चभिः पुरुषैस्तत्र जलं भूमावधः स्थितम्॥ इति॥९०॥
अन्यदप्याह—
यत्र स्निग्धा निम्ना सवालुका सानुनादिनी वा स्यात्।
तत्रार्धपञ्चकैर्वारि मानवैः पञ्चभिर्यदि वा॥९१॥
जहाँ स्निग्ध, नीची, रेतदार और पाँव के रखने से शब्दयुत भूमि हो, वहाँ साढ़े चार
या पाँच पुरुषप्रमाण नीचे जल कहना चाहिये॥९१॥
बृ० भ० द्वि०-७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
९८ बृहत्संहिता
यत्र यस्मिन् देशे स्निग्धा सस्नेहा मही निम्नाऽनुच्चा सवालुका वालुकासहिता
सानुनादिनी सशब्दा वा भूः स्याद् भवेत्, तत्र तस्मिन् स्थाने अर्धपञ्चकैः सार्धैश्चतुर्भिः
पुरुषैः पञ्चभिर्वा पुरुषैरधो जलं भवति ।। ९१ ।।
अन्यदप्याह—
स्निग्धतरूणां याम्ये नरैश्चतुर्भिर्जलं प्रभूतं च ।
तरुगहनेऽपि हि विकृतो यस्तस्मात् तद्वदेव वदेत् ॥ ९२ ॥
जहाँ स्निग्ध वृक्ष हों, वहाँ उन वृक्षों से चार पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है तथा
जहाँ बहुत वृक्षों के मध्य में एक वृक्ष विकारयुत दिखाई दे तो वहाँ उस विकारयुत वृक्ष
से दक्षिण चार पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है ।। ९२ ।।
यत्र स्निग्धाः सस्नेहास्तरवो वृक्षा भवन्ति तत्र तेषां स्निग्धतरूणां याम्ये दक्षिणे
चतुर्भिर्नरैः पुरुषैरधः प्रभूतं बहु जलं भवति। तरुगहने वृक्षगहनेऽपि यो वृक्षो बहूनां मध्ये
विकृतः सविकारो दृश्यते पुष्पफलानां स्वरूपान्यत्वं दृश्यते, तस्माद्वृक्षादुदकं तद्वत् तेनैव
प्रकारेण वदेत्। याम्ये नरैश्चतुर्भिरित्यर्थः ।। ९२ ।।
अन्यदप्याह—
नमते यत्र धरित्री सार्धे पुरुषेऽम्बु जाङ्गलानूपे ।
कीटा वा यत्र विनालयेन बहवोऽम्बु तत्रापि ।। ९३ ।।
जिस बहुत जल वाले या स्वल्प जल वाले देश में पाँव रखने से धरती दब जाय
और जहाँ विना रहने के स्थान के बहुत-से कीड़े हों, वहाँ डेढ़ पुरुषप्रमाण नीचे जल
कहना चाहिये ।। ९३ ।।
यत्र यस्मिन् प्रदेशे धरित्री भूः। नमते पादपीडिता सत्यधो याति, जाङ्गलानूपे जाङ्गले
अनूपे वा, तत्र सार्धे पुरुषे अम्बु जलं भवति। कीटा वा कृमयो यत्र यस्मिन् प्रदेशे आलयेन
विना दृश्यन्ते बहवः प्रभूताः, तत्राम्बु जलं भवति। अपिशब्दात् सार्धे पुरुषे ।। ९३ ।।
उष्णा शीता च मही शीतोष्णाम्भस्त्रिभिर्नरैः सार्धैः ।
इन्द्रधनुर्मत्स्यो वा वल्मीको वा चतुर्हस्तात् ॥ ९४ ॥
जहाँ सब जगह गरम और एक जगह ठण्डी या सब जगह ठण्डी और एक जगह
गरम भूमि हो, वहाँ साढ़े तीन पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है। जिस स्वल्प जल वाले या
अधिक जल वाले प्रदेश में इन्द्रधनुष, मछली या वल्मीक हो, उस भूमि में चार हाथ
नीचे जल होता है ।। ९४ ।।
यत्र सर्वत्रोष्णा मही भूः। एकस्मिन् देशे शीता भवति, अथवा सर्वत्र शीता एकस्मिन्
देशे उष्णा भवति। तत्र त्रिभिर्नरैः सार्धैरम्भो जलं भवति। इन्द्रधनुस्त्रिदशचापं तच्च सूर्यरश्मि-
सम्बन्धाद्यत्रोत्पद्यते मत्स्यो वा मत्स्यो दारकत्वाद्भवो वल्मीको वा यस्यां भूमौ जाङ्गला-
नूपयोर्दृश्यते, तत्र चतुर्हस्तात् परतोऽधोऽम्भो जलं भवति ।। ९४ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
दकार्गलाध्यायः ९९
अन्यदप्याह—
वल्मीकानां पङ्क्त्यां यद्येकोऽभ्युच्छ्रितः शिरा तदधः।
शुष्यति न रोहते वा सस्यं यस्यां च तत्राम्भः ॥९५॥
जहाँ बहुत वल्मीकों में एक वल्मीक सबसे ऊँचा हो, वहाँ उस ऊँचे वल्मीक के
नीचे चार पुरुषप्रमाण खोदने पर जल मिलता है अथवा जिस खेत में धान्य जम कर
सूख जाय या जमे ही नहीं, वहाँ चार पुरुषप्रमाण नीचे जल कहना चाहिये।।९५।।
वल्मीकानां पंक्त्यां स्थितानां मध्याद् यद्येको वल्मीकोऽभ्युच्छ्रित उच्चतरो भवति,
तदा तदधस्तयोच्छ्रितस्य वल्मीकस्याधस्तले चतुर्भिर्हस्तैः शिरा जलं भवति। यस्यां
भूमौ जातं सस्यं शुष्यति शोषं प्राप्नोति, उप्तं वा न रोहते न जायते, तस्यां भूमौ चतुर्भि-
र्हस्तैरधो जलं भवति। एतज्जाङ्गलानूपयोः। तथा च सारस्वतः—
वल्मीकपक्त्यां यद्येकोऽभ्युच्छ्रितस्तदधो जलम्।
न रोहते शुष्यते वा यत्र सस्यं चतुष्करात्।।
जलं तत्रैव निर्देश्यं भूमौ निःसंशयं तदा।। इति।।९५।।
अन्यदप्याह—
न्यग्रोधपलाशोदुम्बरैः समेतैस्त्रिभिर्जलं तदधः।
वटपिप्पलसमवाये तद्वद्वाच्यं शिरा चोदक् ॥९६॥
जहाँ बड़, पीपल, गूलर—ये तीनों वृक्ष इकट्ठे हों तथा जहाँ बड़, पीपल—ये दोनों
वृक्ष एक साथ अवस्थित हों, वहाँ इन वृक्षों के नीचे तीन हाथ खोदने पर जल और
उत्तर शिरा मिलती है।।९६।।
न्यग्रोधपलाशोदुम्बरैः समेतैस्त्रिभिर्जलं तदधः। वटपलाशोदुम्बरैस्त्रिभिर्वृक्षैः समेतैरेकत्र
संयुक्तैस्तदधस्तेषामेवाधस्त्रिभिर्हस्तैर्जलं भवति, शिरा च तत्रोदगुत्तरा भवति। तथा वटपिप्पल-
समवाये वटपिप्पलयोगे तद्वत् तेनैव प्रकारेणाधो जलं वाच्यम्, त्रिभिः करैः शिरा चोद-
गिति। तथा च सारस्वतः—
पलाशोदुम्बरौ यत्र स्यातां न्यग्रोधसंयुतौ।
वटपिप्पलको वाऽथ समेतौ तदधो जलम्।।
करैस्त्रिभिरुदक् चाम्भः शिरां शुभजलां वदेत्।। इति।।९६।।
अथ कूपलक्षणमाह—
आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवेत् कूपः।
नित्यं स करोति भयं दाहं च समानुषं प्रायः ॥९७॥
नैर्ऋतकोणे बालक्षयं च वनिताभयं च वायव्ये।
दिक्तत्रयमेतन्त्यक्त्वा शेषासु शुभावहाः कूपाः ॥९८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
१०० बृहत्संहिता
यदि गाँव या नगर के आग्नेय कोण में कूप हो तो उस गाँव या नगर में नित्य अनेक
प्रकार का भय होता है। अधिकतर आग लगती है और मनुष्य भी जल कर मरते हैं।
नैर्ऋत्य कोण में कूप हो तो बालकों का क्षय और वायव्य कोण में हो तो स्त्रियों को भय
होता है। शेष पाँच दिशाओं में कूप का होना शुभ होता है॥९७-९८॥
ग्रामस्य पुरस्य वा यद्याग्नेयकोणे पूर्वदक्षिणस्यां दिशि कूपो भवेत् स्यात्, तदा स
कूपः तस्मिन् ग्रामे पुरे वा नित्यं सर्वकाले भयं करोतीत्यर्थः। प्रायो बाहुल्येन समानुषं
दाहं च करोति। मनुष्यादि दहति अग्निभयं करोतीत्यर्थः।
ग्रामस्य पुरस्य वा नैर्ऋतकोणे दक्षिणपश्चिमायां दिशि कूपो भवति तदा बालानां
शिशूनां क्षयं करोति। वायव्यकोणे पश्चिमोत्तरस्यां दिशि च वनितानां स्त्रीणां भयं करोति।
एतद्यथोक्तं दिक्त्रयं त्यक्त्वा यथान्यासु पञ्चसु पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरैशानीषु शुभावहाः शुभ-
प्रदाः कूपा इति॥६९-९७॥
एतद्यदुक्तं दकार्गलं तत्सारस्वतं दृष्टेदानीं मानवं वक्ष्यामीत्याह—
सारस्वतेन मुनिना दकार्गलं यत्कृतं तदवलोक्य ।
आर्याभिः कृतमेतद् वृत्तैरपि मानवं वक्ष्ये ॥९९॥
सारस्वत मुनि द्वारा जो उदकार्गल कहे गये हैं, उनको देखकर मैंने आर्या छन्दों के
द्वारा यह उदकार्गल कहा है। अब मनु द्वारा प्रतिपादित उदकार्गल को वृत्तों के द्वारा
कहता हूँ॥९९॥
सारस्वतेन मुनिना कृतं रचितं तदवलोक्य दृष्ट्वा एतदार्याभिः कृतम्, मानवं मनुना
विरचितं दकार्गलमिदानीं वृत्तैर्वक्ष्ये कथयिष्ये॥९९॥
तच्चाह—
स्निग्धा यतः पादपगुल्मवल्ल्यो
निश्छिद्रपत्राश्च ततः शिरास्ति।
पद्माक्षुरोशीरकुलाः सगुण्ड्राः
काशाः कुशा वा नलिका नलो वा ॥१००॥
खर्जूरजम्ब्बर्जुनवेतसाः स्युः
क्षीरान्विता वा द्रुमगुल्मवल्ल्यः।
छत्रेभनागाः शतपत्रनीपाः
स्युर्नक्तमालाश्च ससिन्दुवाराः ॥१०१॥
विभीतको वा मदयन्तिका वा
यत्रास्ति तस्मिन् पुरुषत्रयेऽम्भः।
स्यात् पर्वतस्योपरि पर्वतोऽन्य-
स्तत्रापि मूले पुरुषत्रयेऽम्भः ॥१०२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
दकार्गलाध्यायः १०१
जहाँ पर स्निग्ध, छिद्ररहित पत्तों से युत वृक्ष, गुल्म या लता हो; वहाँ तीन
पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है। अथवा स्थलकमल, गोखरू, उशीर ( खस ), कुल—
ये द्रव्यविशेष; गुण्ड्र ( सरकण्डा, शर ), काश, कुशा, नलिका, नल—ये तृणविशेष;
खजूर, जामुन, अर्जुन, बेंत—ये वृक्षविशेष; दूध वाले वृक्ष, गुल्म और लता, छत्री,
हस्तीकर्णी, नागकेशर, कमल, कदम्ब, करञ्ज—ये सभी सिन्दुवार वृक्ष के साथ; बहेड़ा
वृक्षविशेष, मदयन्तिका द्रव्यविशेष—ये सब जहाँ पर अवस्थित हों; वहाँ पर तीन पुरुष-
प्रमाण नीचे जल होता है। साथ ही जहाँ पर एक पर्वत के ऊपर दूसरा पर्वत हो, वहाँ
पर भी तीन पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है।।१००-१०२।।
स्निग्धा यत इति। यत इति निपातः सप्तम्यन्ते। यतो यस्यां भूमौ पादपा वृक्षाः,
गुल्मा एकमूलाः शाखासमूहाः, वल्ली व्रततिः, एताः सर्वा यत्र स्निग्धाः सस्नेहाः; तथा
निश्छिद्रपत्राश्च निश्छिद्राणि पत्राणि च यासाम्। ततस्तस्मिन्नेव स्थाने अधः पुरुषत्रये शिरा
अस्ति विद्यते। अथवा पद्मं स्थलपद्मम्, क्षुरो गोक्षुरः, उशीरः, कुलः एते द्रव्यविशेषाः।
सगुण्ड्रा गुण्ड्रसहिताः, गुण्ड्रस्तृणविशेषः, काशाः कुशा नलिका नलो वा एते सर्व एव
तृणविशेषाः।
खर्जूरः, जम्बूः, अर्जुनः, वेतसः—एते सर्वे वृक्षविशेषा यत्र स्युर्भवेयुः। अथवा क्षीरा-
न्विताः सक्षीरा द्रुमा वृक्षाः। गुल्म एकमूलः शाखासमूहः, वल्ल्यो व्रतत्य—एते यत्र
सक्षीराः। छत्रः प्रसिद्धः, इभो हस्तिकर्णः, नागो नागकेसरं यस्मादुत्पद्यते; शतपत्रं पद्मम्,
नीपो वृक्षविशेषः, नक्तमालाः करजाः—एते पूर्वोक्ताः ससिन्दुवाराः सिन्दुवारैर्वृक्षविशेषैः
सहिता यत्र स्युः।
विभीतको वृक्षविशेषः, मदयन्तिका द्रव्यविशेषः—एते यत्र यस्मिन् प्रदेशे भवन्ति,
तत्र अधस्तले पुरुषत्रये अम्भो जलं स्यात्। पर्वतस्योपरि पर्वतोऽन्यस्तत्रापि मूले पुरुष-
त्रये वेति। अथवा पर्वतस्योपर्यन्यो द्वितीयः पर्वतो यत्र स्याद् भवेत् तत्रोपरिष्टस्य मूले
पुरुषत्रये वा अम्भो जलमस्ति विद्यते। तथा च मनुः—
गुल्मपादपवल्ल्यः स्युः पत्रैश्शाखण्डितैर्युताः।
तदधो विद्यते वारि खाते तु पुरुषत्रये।।
पद्मक्षुरोशीरकुला गुण्ड्रा काशः कुशोऽथवा।
नलिकानलखर्जूरजम्बूवेतसकार्जुनाः ।।
यत्र स्युर्द्रुमवल्ल्यश्च क्षीरयुक्ताः फलान्विताः।
छत्रेभनागनीपाश्च शतपत्रविभीतकाः।।
सिन्दुवारा नक्तमालाः सुगन्धा मदयन्तिकाः।
यत्रैते स्युस्तत्र जलं खातेऽम्भः पुरुषत्रये।।
गिरेरुपरि यत्रान्यः पर्वतः स्यात्ततो जलम्।
तस्यैव मूले पुरुषैस्त्रिभिर्वाऽधो विनिर्दिशेत्।। इति।।१००-१०२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
१०२ बृहत्संहिता
अन्यदप्याह—
या मौञ्जिकैः काशकुशैश्च युक्ता
नीला च मृद्यत्र सशर्करा च।
तस्यां प्रभूतं सुरसं च तोयं
कृष्णाथवा यत्र च रक्तमृद्वा ॥१०३ ॥
मूञ्ज, काश और कुश से युत भूमि में, पत्थर की कणाओं से मिली हुई नीली मिट्टी
वाली भूमि में और काली या लाल मिट्टी वाली भूमि में प्रचुर मात्रा में तथा मधुर जल
होता है॥१०३॥
या भूर्मौञ्जिकैः काशैः कुशैश्च तृणविशेषैर्युक्ता, यत्र यस्यां भूमौ नीला नीलवर्णा मृत्
सशर्करा सकणिका च भवति, तस्यां भूमौ प्रभूतं बहु सुरसं मृष्टं च तोयं जलं भवति।
यत्र कृष्णा कृष्णवर्णा रक्ता रक्तवर्णा वा मृत् तत्र च प्रभूतं बहु सुरसं तोयं भवेदिति॥१०३॥
अथ भूगुणानाह—
सशर्करा ताम्रमही कषायं क्षारं धरित्री कपिला करोति ।
आपाण्डुरायां लवणं प्रदिष्टं मृष्टं पयो नीलवसुन्धरायाम् ॥१०४॥
पत्थर के कणों से मिली हुई ताम्र वर्ण की भूमि में कसैला, पीली भूमि में खारा,
पाण्डु रङ्ग की भूमि में नमकीन और नीली भूमि में मीठा जल होता है॥१०४॥
या मही भूः सशर्करा सकणिका ताम्रवर्णा च सा कषायं पयः पानीयं करोति। कपिला
कपिलवर्णा च धरित्री भूः क्षारं पयः करोति। आपाण्डुरायां धरित्र्यां लवणं पयः प्रदिष्ट-
मुक्तम्। नीलवसुन्धरायां नीलायां भूमौ मृष्टं पयो भवति॥१०४॥
अन्यदप्याह—
शाकाश्वकर्णार्जुनविल्वसर्जाः श्रीपर्ण्यरिटाधवशिशपाश्च ।
छिद्रैश्च पत्रैर्द्रुमगुल्मवल्ल्यो रूक्षाश्च दूरेऽम्बु निवेदयन्ति ॥१०५॥
जहाँ पर छिद्र वाले पत्तों से युत शाक ( तरकारी = सब्जी ), अश्वकर्ण ( संखुआ ),
अर्जुन, बेल, सर्ज, श्रीपर्णी, अरिष्ट, धव, शीशम—ये वृक्ष हों तथा जहाँ पर छिद्र वाले
रूखे पत्तों से युत वृक्ष, गुल्म, लता हों; वहाँ बहुत दूर पर जल होता है॥१०५॥
शाकः, अश्वकर्णः, अर्जुनः, विल्वः, सर्जः, श्रीपर्णीः, अरिष्टा, धवः, शिंशपः—
एते सर्व एव वृक्षविशेषाः। यत्र छिद्रैः पत्रैः छिद्रसंयुक्तैः पर्णेर्भवन्ति, तथा द्रुमगुल्मवल्ल्यः
छिद्रैश्च पत्रै रूक्षाश्च निःस्नेहाः। दूरे अनिकटे अम्बु जलं निवेदयन्ति। तत्रातिदूरे जलं
भवतीत्यर्थः॥१०५॥
अन्यदप्याह—
सूर्याग्निभस्मोट्रखरानुवर्णा या निर्जला सा वसुधा प्रदिष्टा ।
रक्ताङ्कुराः क्षीरयुताः करीरा रक्ता धरा चेज्जलमश्मनोऽधः ॥१०६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA