सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 125, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 125

दकार्गलाध्यायः ९७
ओषधयः, तथा वक्ष्यमाणाश्च वीरुधय एव। कास्ताः? वाराही ज्योतिष्मती गरुडवेगा
च। सूकरिकमाषपर्णीव्याघ्रपदाश्चैता ओषधयो यद्यहेर्निलये सर्पगृहे वल्मीके भवन्ति,
तदा वल्मीकादुत्तरत उत्तरास्यां दिशि त्रिभिः करैस्त्रिभिर्हस्तैः परतः पुरुषत्रये खाते अधस्तोयं
वक्तव्यम्॥८७-८८॥
किं सर्वत्र? नेत्याह—
एतदनूपे वाच्यं जाङ्गलभूमौ तु पञ्चभिः पुरुषैः।
एतैरेव निमित्तैर्मरुदेशे सप्तभिः कथयेत्॥८९॥
पूर्वकथित तीन पुरुषप्रमाण अनूप (जलप्राय) देश के लिये है। स्वल्प जल वाले
देश में इन्हीं पूर्वोक्त लक्षणों से पाँच पुरुषप्रमाण नीचे और मरु देश में सात पुरुषप्रमाण
नीचे जल कहना चाहिये॥८९॥
एतद्यदुक्तं तदनूपे बहूदके वाच्यं वक्तव्यम्। बहूदको देशोऽनूपः। जाङ्गलभूमौ तु
स्वल्पोदके एभिरेव लक्षणैः पञ्चभिः पुरुषैर्वाच्यम्। एतैरेव प्रागुक्तैर्निमित्तैश्चिह्नैर्मरुभूमौ
सप्तभिः पुरुषैः कथयेद् वदेत्॥८९॥
अन्यदप्याह—
एकनिभा यत्र मही तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना।
तस्यां यत्र विकारो भवति धरित्र्यां जलं तत्र॥९०॥
जहाँ तृण, वृक्ष, वल्मीक और गुल्मों से रहित एक वर्ण की भूमि हो तथा उस भूमि
में कहीं एक जगह विकार दिखाई दे तो उस विकारयुत भूमि के पाँच पुरुषप्रमाण नीचे
जल कहना चाहिये॥९०॥
यत्र यस्मिन् स्थाने मही भूरेकनिभा एकवर्णा सा च तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना,
तृणैः, तरुभिः, वल्मीकैः, गुल्मैरेकमूलैः, शाखासमूहो गुल्मः। एतैः परिहीना वर्जिता।
तस्यां मह्यां यत्र यस्मिन् स्थाने विकारोऽन्यसदृशत्वम्, तत्र तस्मिन् धरित्र्यां भूमौ पञ्चभिः
पुरुषैर्जलं भवति। तथा च सारस्वतः—
एकवर्णा मही यत्र वृक्षगुल्मतृणादिभिः।
वल्मीकैश्चापि रहिता तस्यां तत्र विपर्ययः॥
पञ्चभिः पुरुषैस्तत्र जलं भूमावधः स्थितम्॥ इति॥९०॥
अन्यदप्याह—
यत्र स्निग्धा निम्ना सवालुका सानुनादिनी वा स्यात्।
तत्रार्धपञ्चकैर्वारि मानवैः पञ्चभिर्यदि वा॥९१॥
जहाँ स्निग्ध, नीची, रेतदार और पाँव के रखने से शब्दयुत भूमि हो, वहाँ साढ़े चार
या पाँच पुरुषप्रमाण नीचे जल कहना चाहिये॥९१॥
बृ० भ० द्वि०-७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA