बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 115, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदकार्गलाध्यायः ८७
तृणरहित प्रदेश में कोई एक स्थान तृणयुत दिखाई दे अथवा तृणयुत प्रदेश में कोई
एक स्थान तृणरहित दिखाई दे तो उस स्थान पर साढ़े चार पुरुष नीचे शिरा अथवा धन
होता है।।५२।।
अतृण इति । यस्मिन् स्थाने अतृणे तृणवर्जिते सतृणा तृणसंयुता मही भूर्दृश्यते,
तथा यस्मिन् देशे सतृणे मही तृणवर्जिता भवति, तस्मिन् स्थाने अधःशिरा प्रदिष्टा।
अतो जलं भवतीत्यर्थः। धनं वित्तं वा वक्तव्यम्। तस्मिन् स्थाने सार्धैश्चतुर्भिर्नरैरिति केचिद्-
नुवृत्तिमिच्छन्ति।।५२।।
अन्यदप्याह—
कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासेऽम्भस्त्रिभिः करैः पश्चात् ।
खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ॥५३॥
जहाँ काँटे वाले वृक्षों में एक विना काँटे वाला अथवा विना काँटे वाले वृक्षों में
एक काँटे वाला वृक्ष हो, वहाँ उस वृक्ष से तीन हाथ आगे पश्चिम दिशा में एक तिहाई
युत तीन पुरुष नीचे जल या धन होता है।।५३।।
यत्र कण्टकिवृक्षः खदिरादिकः, अकण्टकानां पलासादीनां मध्ये भवति, व्यत्यासे
वा सकण्टकानां मध्ये अकण्टको भवति, तदा तस्माद्वृक्षात् पश्चात् पश्चिमायां दिशि
त्रिभिः करैस्त्रिभिर्हस्तैः परतः पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं खात्वा ततोऽधोऽम्भो जलं भवति,
धनं वित्तं वा स्याद् भवेत्।।५३।।
अन्यदप्याह—
नदति मही गम्भीरं यस्मिंश्चरणाहता जलं तस्मिन् ।
सार्धैस्त्रिभिर्मनुष्यैः कौबेरी तत्र च शिरा स्यात् ॥५४॥
जहाँ पाँव से ताड़न करने पर गम्भीर शब्द हो, वहाँ तीन पुरुष नीचे जल और उत्तर
शिरा होती है।।५४।।
यस्मिन् स्थाने मही भूश्चरणाहता पादताडिता गम्भीरं मधुरं नदति शब्दं करोति,
तस्मिन्नेव स्थाने सार्धैस्त्रिभिर्मनुष्यैः कौबेरी उत्तरा च शिरा तत्र स्याद् भवेत्। जलं तत्र
भविष्यतीत्यर्थः।।५४।।
अन्यदप्याह—
वृक्षस्यैका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् ।
विज्ञातव्यं शाखातले जलं त्रिपुरुषं खात्वा ॥५५॥
वृक्ष की एक शाखा नीचे की ओर झुकी हो या पीली पड़ गई हो तो उस शाखा के
नीचे तीन पुरुषसमान खोदने पर जल मिलता है।।५५।।"
यदि वृक्षस्य तरोरेका शाखा विनता नम्रा भवति, पाण्डुरा विवर्णा स्याद् भवेत्,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA