सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 119, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 119

दकार्गलाध्यायः ९१
प्रथम इति । अत्र चिह्नानि—प्रथमे पुरुषे खाते सितासितः श्वेतकृष्णवर्णो हस्तमात्र-
मूर्तिर्हस्तप्रमाणो भुजगः सर्पो दृश्यते। मूर्तिशब्देनाकार उच्यते। दक्षिणतो दक्षिणस्यां दिशि
शिरा भूरि बहु सक्षारं पानीयं जलं वहति ।।६५-६६।।
अन्यदप्याह—
उत्तरतश्च करीरस्याहिगृहं दक्षिणे जलं स्वादु ।
दशभिः पुरुषैर्ज्ञेयं पुरुषे पीतोऽत्र मण्डूकः ॥६७॥
करीर ( करील ) वृक्ष के उत्तर दिशा में वल्मीक हो तो उस वृक्ष से साढ़े चार
हाथ पर दक्षिण दिशा में दस पुरुष नीचे मधुर जल जानना चाहिये। यहाँ पर एक पुरुष
नीचे पीला मेढ़क दिखाई देता है।।६७।।
करीरस्य करीरवृक्षस्य उत्तरत उत्तरस्यां दिशि यद्यहिगृहं वल्मीको दृश्यते, तदा
करीरस्य दक्षिणे दक्षिणस्यां दिशि सार्धैश्चतुर्भिर्हस्तैः परतोऽधो दशभिः पुरुषैरधः स्वादु मृष्टं
जलं ज्ञेयम्। अत्र प्रथमे पुरुषे खाते पीतः पीतवर्णो मण्डूको दृश्यते। तथा च सारस्वतः—
उदक्करीराद्वल्मीको दृश्यते चेज्जलं वदेत् ।
चतुर्भिर्दक्षिणैर्हस्तैः सार्धैर्दशनरादतः ।।
नरे भेकः पीतवर्णो दृश्यते चिह्नमत्र हि।। इति।।६७।।
अन्यदप्याह—
रोहीतकस्य पश्चादहिवासश्चेत्रिभिः करैर्याम्ये ।
द्वादश पुरुषान् खात्वा सक्षारा पश्चिमेन शिरा ॥६८॥
रोहीतक ( लाल करञ्ज ) वृक्ष के पश्चिम में वल्मीक हो तो उस वृक्ष से तीन हाथ
आगे दक्षिण दिशा में बारह पुरुषप्रमाण नीचे खारे जल वाली पश्चिमवाहिनी शिरा निकलती
है।।६८।।
रोहीतकस्य वृक्षस्य पश्चात् पश्चिमायां दिशि यद्यहिवासो वल्मीको दृश्यते, तदा
रोहीतकस्य याम्ये दक्षिणस्यां दिशि त्रिभिः करैस्त्रिभिर्हस्तैः परतो द्वादश पुरुषान् खात्वा
अधस्तले शिरा सक्षारा पश्चिमेन वहति।।६८।।
अन्यदप्याह—
इन्द्रतरोर्वल्मीकः प्राग्दृश्यः पश्चिमे शिरा हस्ते ।
खात्वा चतुर्दश नरान् कपिला गोधा नरे प्रथमे ॥६९॥
यदि अर्जुन वृक्ष के पूर्व में वल्मीक दिखाई दे तो उस वृक्ष से एक हाथ पर पश्चिम
दिशा में चौदह पुरुषप्रमाण नीचे शिरा निकलती है और एक पुरुषप्रमाण नीचे पीला गोह
दिखाई देता है।।६९।।
इन्द्रतरोरिन्द्रवृक्षस्य प्राक् पूर्वस्यां दिशि यदि वल्मीको दृश्यते, तदा तस्येन्द्रतरोः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA