बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 113, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदकार्गलाध्यायः ८५
वा दृश्यते, तदा तस्याश्मन्तकस्योदगुत्तरस्यां दिशि षड्भिः करैर्हस्तैः परतः सार्धे पुरुषत्रये
अधस्तोयं जलं भवति।
तत्र चिह्नानि—पुरुषे खाते कूर्मो दृश्यते। ततः पाषाणो धूसरः कृष्णश्वेतः। ततः
ससिकता मृत्। आदौ प्रथमं याम्या दक्षिणा शिरा भवति। द्वितीया पूर्वोत्तरा ऐशानी शिरा
भवति।।४३-४४।।
अन्यदप्याह—
वामेन हरिद्रुतरोर्वल्मीकश्चेज्जलं भवति पूर्वे।
हस्तत्रितये सत्र्यंशैः पुम्भिः पञ्चभिर्भवति ॥४५॥
नीलो भुजगः पुरुषे मृत् पीता मरकतोपमश्चाश्मा।
कृष्णा भूः प्रथमं वारुणी शिरा दक्षिणेनान्या ॥४६॥
हरिद्र (हरदुआ) वृक्ष की बाँयीं तरफ वल्मीक हो तो उस वृक्ष से तीन हाथ पूर्व
दिशा में एक तिहाई युत पाँच पुरुष नीचे जल होता है। यहाँ पर एक पुरुष नीचे नील
वर्ण का सर्प, उसके नीचे पीली मिट्टी, उसके नीचे हरे रंग का पत्थर, उसके नीचे काली
भूमि एवं उसके नीचे पश्चिमशिरा और दक्षिणशिरा निकलती है।।४५-४६।।
हरिद्रतरोर्वामेनोत्तरेण यदि वल्मीको दृश्यते, तदा हरिद्रतरोः पूर्वे पूर्वस्यां दिशि
हस्तत्रितये परतः पुम्भिः पुरुषैः पञ्चभिः सत्र्यंशैस्त्रिभागाधिकैरधो जलं भवति।
अथ प्रथमे पुरुषे खाते नीलो भुजगः सर्पो दृश्यते, ततो मृत् पीता। अश्मा पाषाणो
मरकतोपमो मरकतसदृशः। ततः कृष्णा भूः। प्रथममादौ वारुणी शिरा, अन्या द्वितीया
दक्षिणेन भवति।।४५-४६।।
अन्यदप्याह—
जलपरिहीने देशे दृश्यन्तेऽनूपजानि चेन्निमित्तानि।
वीरणदूर्वा मृदवश्च यत्र तस्मिन् जलं पुरुषे ॥४७॥
भार्गी त्रिवृता दन्ती सूकरपादी च लक्ष्मणा चैव।
नवमालिका च हस्तद्वयेऽम्बु याम्ये त्रिभिः पुरुषैः ॥४८॥
जिस जलरहित देश में बहुत जल वाले देश के चिह्न दिखाई दें तथा जहाँ पर
वीरण (गाँडर) और दूब अधिक कोमल हों, वहाँ एक पुरुष नीचे जल होता है तथा
जहाँ पर भङ्गरैया, निसोत, इन्द्रदन्ती (दन्तिया = जयपाल), सूकरपादी, लक्ष्मणा—
ये औषधियाँ हों, वहाँ से दो हाथ आगे दक्षिण दिशा में तीन पुरुष नीचे जल की प्राप्ति
होती है।।४७-४८।।
यत्र जलरहिते देशे अनूपजानि अनूपसम्भवानि निमित्तानि चिह्नानि दृश्यन्तेऽवलोक्यन्ते,
अनूपे बहूदके स्थाने यानि यानि लक्षणानि भवन्ति तानि च तत्र दृश्यन्त इत्यर्थः। तथा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA