बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 120, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें९२ बृहत्संहिता
पश्चिमे पश्चिमायां दिशि हस्ते त्यक्ते चतुर्दश नरान् पुरुषान् खात्वा शिरा अधस्तले वहति।
प्रथमे नरे कपिला कपिलवर्णा गोधा प्राणिविशेषो दृश्यते।।६९।।
अन्यदप्याह—
यदि वा सुवर्णनाम्नस्तरोर्भवेद्वामतो भुजङ्गगृहम्।
हस्तद्वये तु याम्ये पञ्चदशनरावसानेऽम्बु ।।७०।।
क्षारं पयोऽत्र नकुलोऽर्धमानवे ताम्रसन्निभश्चाश्मा।
रक्ता च भवति वसुधा वहति शिरा दक्षिणा तत्र ।।७१।।
धत्तूर वृक्ष के उत्तर वल्मीक हो तो उस वृक्ष से दो हाथ दक्षिण पन्द्रह पुरुष नीचे
जल होता है। इस खात में खारा जल होता है तथा आधा पुरुष नीचे नेवला, ताम्रवर्ण का
पत्थर और लाल रंग की मिट्टी निकलती है। यहाँ दक्षिण शिरा बहती है।।७०-७१।।
यदि वा सुवर्णनाम्न इति। यदि वाऽयं निपातश्चार्थे। यदि च सुवर्णनाम्नस्तरोः
सुवर्णवृक्षस्य वामत उत्तरस्यां दिशि भुजङ्गगृहं वल्मीको दृश्यते, तदा याम्ये दक्षिणस्यां
दिशि हस्तद्वये परतः पञ्चदशनरावसाने पञ्चदशभिः पुरुषैः खातैरधोऽम्बु जलं भवति।
अत्रास्मिन् क्षारं पयो जलम्। अर्धमानवे अर्धपुरुषे खाते नकुलस्ताम्रसन्निभस्ताम्र-
वर्णोऽश्मा पाषाणो भवति, रक्ता च रक्तवर्णा वसुधा भूमिः। तत्र दक्षिणा शिरा वहति।
अन्यदप्याह—
बदरीरोहितवृक्षौ सम्पृक्तौ चेद्विनापि वल्मीकम्।
हस्तत्रयेऽम्बु पश्चात् षोडशभिर्मानवैर्भवति ।।७२।।
सुरसं जलमादौ दक्षिणा शिरा वहति चोत्तरेणान्या।
पिष्टनिभः पाषाणो मृत् श्वेता वृश्चिकोऽर्धनरे ।।७३।।
वल्मीक विना भी बेर एवं लाल करञ्ज—ये दोनों वृक्ष इकट्ठे दिखाई दें तो उन
वृक्षों से तीन हाथ आगे पश्चिम दिशा में सोलह पुरुषप्रमाण नीचे जल होता है। यहाँ पर
मधुर जल होता है। पहले दक्षिण शिरा और बाद में उत्तर शिरा बहती है, आटे के समान
सफेद पत्थर तथा सफेद मिट्टी निकलती है और आधा पुरुषप्रमाण नीचे बिच्छू दिखाई
देता है।।७२-७३।।
बदरीति। बदरीरोहितवृक्षौ सम्पृक्तौ श्लिष्टौ भवतः। विनापि वल्मीकम्, वल्मीकस्तत्र
भवतु वा न, तदा पश्चात् पश्चिमायां दिशि ताभ्यामेव वृक्षाभ्यां वल्मीकस्तत्र भवतु वा
न। तदा पश्चात् पश्चिमायां दिशि ताभ्यामेव वृक्षाभ्यां हस्तत्रयपरतः षोडशभिर्मानवैः
पुरुषैरम्बु जलमधो भवति।
अत्र सुरसं शोभनरसं मृष्टं जलमादौ प्रथमं दक्षिणा शिरा वहति, अन्या द्वितीया
चोत्तरेण। अत्र पिष्टनिभः शालिचूर्णप्रख्यः पाषाणोऽश्मा भवति। मृत् श्वेता शुक्लमृत्तिका।
अर्धनरे चार्धपुरुषे खाते वृश्चिको दृश्यत इति।।७२-७३।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA