भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

भोजनकुतूहले
'कोमलं नीलवृन्ताकं मधुरं बृंहणं गुरु ।
पित्तघ्नं प्रीणनं जाड्यं विष्टम्भि कफवातकृत् ॥
नीलवृन्ताकं ।
त्रिदोषशमनं पथ्यं सुस्वादु कटु दीपनम् ।
सर्वव्याधिहरं हृद्यमुष्णं वार्तारिकाफलम् ॥
डोरलीवांगी ।
रुच्यं स्वयं ज्वरश्वासकासार्शस्सर्वरोगजित् ।
हृद्यं कटु रसे पाके क्षुद्रं वार्त्ताकिकाफलम् ॥
सूक्ष्मवांगी ।
चित्रफला कण्टकिनी महती कट्फला तथा ।
मिश्रवर्णफला नीलफळा रक्तफळा तथा ॥
शाकश्रेष्ठा रक्तफळा नृपप्रियफला तथा ।
वार्त्ताकी कटुका रुच्या मधुरा पित्तनाशिनी ।
बलपुष्टिकरी हृद्या गुरुर्वातेषु निन्दिता ॥
सर्ववांगी ।
बालं पथ्यं त्रिदोषघ्नं मध्यमं पित्तवर्धनम् ।
पक्वं श्लेष्मकरं विद्यात् समस्तं बृहतीफलम् ॥
डोरली ।
विज्ञेया श्वेतबृहती वातश्लेष्मविनाशिनी ।
श्वेतडोरली ।
कण्टकारी कटूष्णा च दीपनी श्वासकासनुत् ।
प्रतिश्यायार्त्तिदोषघ्नी कफवातज्वरार्त्तिनुत् ॥
रिङ्गणी ।
१. J₁. omits डोरलीवांगी and the next verse, possibly due
to the scribe.
J₁. वृत्तफला ।

प्रथमपरिच्छेदः ।
लवणमरिचचूर्णैनावृतं रामठाढ्यं
दहनवदनपक्वं कञ्चुकान्तं नितान्तम् ।
हरति पवनसङ्गं श्लेष्महन्तृ प्रसिद्धं
जठरभरणयोग्यं चारुभोज्यं भरित्रम् ॥
अन्यत्र —
वृन्ताकं पित्तलं किञ्चिदङ्गारपरिपाचितम् ।
कफभेदानिलामघ्नमत्यर्थं लघु दीपनम् ।
तदेव हि गुरु स्निग्धं सतैलं लवणान्वितम् ॥
भरीत ।
अपरं श्वेतवृन्ताकं कुक्कुटाण्डसमं भवेत् ।
तदर्शस्सु विशेषेण हितं हीनं च पूर्वतः ॥
श्वेतवृन्ताक ।
भेण्डा त्वम्लरसा सोष्णा ग्राहिका रुचिकारिका ।
भेण्डी ।
अथ कदली ।
तत्र —
बालं फलं मधुरमल्पतया कषायं
पित्तापहं शिशिररुच्यमथापि नालम् ।
पुष्पं तदप्यनुगुणं क्रिमिहारि कन्दं
पर्णं च शूलशमनं कदलीभवं स्यात् ॥
किञ्च —
रम्भापक्वफलं कषायमधुरं बल्यं च शीतं तथा
पित्तास्रप्रविमर्दनं गुरुतरं पथ्यं न मन्दानले ।
१. T1; J1. कफमेदानिला, Bh. कफमेदोऽनिला ।
२. J1. पित्तं चास्रविमर्दनम् ।

२२ भोजनकुतूहल
सद्यः शुक्रविवृद्धिदं कृमिहरं तृष्णापहं कान्तिदं
दीप्ताग्नौ सुखदं कफामयहरं सन्तर्पणं जर्जरम् ॥
महारम्भाफलं शीतं तुष्टिपुष्टिकं गुरु ।
रक्तपित्तहरं वृष्यं तीव्राग्नीनां प्रशस्यते ॥
महाकदळी ।
स्यात्काष्ठकदली रुच्या रक्तपित्तहरा हिमा ।
गुरुर्मन्दाग्निजननी दुर्जरा मधुरा परा ॥
कटकेळी ।
सुवर्णमोचा मधुरा हिमा च बाल्याऽशने दीपनकारिणी च ।
तृषापहा दाहविमोचनी च कफापहा वृष्यकरी गुरुश्च ॥
तथा —
क्षुद्रं रम्भाफलं शीतं स्वादुपाकरसं गुरु ।
पित्तप्रदरदाहघ्नं वृष्यं नात्यर्थदीपनम् ॥
सोनकेळी ।
गिरिकदली हिममधुरा बलवीर्यविवृद्धिदायिनी रुचिरा ।
हृत्पित्तदाहशोषप्रशमनकरी दुर्जरा च गुरुः ॥
बॅनकढळी ।
कृष्णं रम्भाफलं रुच्यं कषायमधुरं तथा ।
मेहं पित्तं तृषां हन्ति बृंहणं वातलं लघु ॥
कौळकेळि ।
१. J1. कफामयकरम् ।
२. All Mss. other than J1 omit this name.
३. J1. रुच्या ।
४. All Mss. other than J1. omit this name.
५. All Mss. other than J1. omit this name.

प्रथमपरिच्छेदः
सुगन्धा कृष्णरम्भा च शैलरम्भा यथोत्तरम् ।
निन्दिताः फलमासं तु कषायं मधुरं गुरु ॥.
रम्भाफलत्वक्कटुका तिक्ता पित्तहरा लघुः ।
इति कदलीगुणाः ।
करमर्दस्सस्तिक्ताम्लो बालो दीपनदाहकः ।
पक्वस्त्रिदोषशमनो रुचिरो विषनाशनः ॥
करवंदें ।
कषायमधुरो रूक्षस्तिन्दुकश्श्लेष्मकारकः ।
संग्राही दुर्जरो जिह्वाजाड्यकारी जडो गुरुः ॥
टेंभरूं ।
अश्वत्थवृक्षस्य फलानि पथ्या-
न्यतीव हृद्यानि सुशीतलानि ।
निहन्ति पित्तं सह शोणितेन
दाहं तृषां छर्दिररोचकं च ॥
पिंपरे ।
औदुम्बरं फलमतीव सुशीतलं च
सद्यो निवारयति शोणितपित्तमुग्रम् ।
पथ्यं विषे विषमपित्तशिरोविकारे
नासाप्रवृत्तरुधिरे च विशेषतस्तु ॥
तथा —
औदुम्बरं कषायं स्यात् पक्वं तु मधुरं हिमम् ।
क्रिमिहृत् पित्तरक्तघ्नं मूर्च्छादाहतृषापहम् ॥
उंबरें ।
१. Bh. adds after this;
रम्भासारश्शीतलो नातितिक्तो
तृड्दाहघ्नो मूत्रकृच्छ्रातिसारम् ।
मेहान् हन्ति स्फोटकं वातपित्तं
रक्तस्रावं सोमरोगं निहन्ति ॥ इति कदलीसारगुणाः
1081

९० भोजनकुतूहले
॰मुष्ककः कटुकोऽम्लश्च रोचनः पाचनः परः ।
॰प्लीहगुल्मोदरार्तिघ्नो द्विधा तुल्यगुणान्वितः ॥
मोंखें
श्लेष्मान्तकः कटुस्तिक्तो मधुरः कषायः
स्वादुश्च पाचनकरः कृमिशूलहारी ।
आमाशयदोषमलरोधबहुव्रणार्ति-
विस्फोटशान्तिकरणः कफहारणश्च ॥
तथा —
केयस्सतिक्तो रूक्षोष्णो मधुरस्तुवरः कटुः ।
विषवीसर्पविस्फोटव्रणपित्तकफापहः ॥
फलं तु मधुरं तिक्तं शीतलं वातलं लघु ।
कषायं कटुकं पाके अभिष्यन्दिकफापहम् ॥
तत् पक्वं मधुरं स्निग्धं केवलं शीतलं गुरु ।
विष्टम्भि बृंहणं रुच्यं वातपित्तकफापहम् ॥
गोंकरें सेळवंटी
भूर्कचुदारो मधुरः क्रिमिदोषनिवारणः ।
वातप्रकोपनः किञ्चिच्छीतलः स्पर्शमारकः ॥
गोधणी
अथ नारिकेलः ।
नारिकेळो गुरुस्स्निग्धः शीतः पित्तविनाशनः ।
अर्धपक्वस्तृषाशोषशमनो दुर्जरः परम् ॥
नारेळ ।
१. P1. P2. T2. add the explanation द्विधा-- पक्वोऽपक्वश्च ।
२. J1. कफकारणश्च ।
३. P1, P2. भूर्कचूरोऽतिमधुरो ।

प्रथमपरिच्छेदः । २१
मधुरं मधुनालिकेरमुक्तं शिशिरं दाहतृषार्तिपित्तहारि ।
बलपुष्टिकरां च कान्तिमुख्यां कुरुते वीर्यविवर्धनं च रुच्यम् ॥
किञ्च —
माध्वीकं नारिकेलैकं चातिमधुरं दुर्जरं जन्तुकारि
स्निग्धं वातातिसारप्रशमनमथ शंसनं वह्निदीप्तेः ।
आमश्लेष्मप्रकोपं जनयति कुरुते चारु कान्तिं बलं च
स्थैर्यं देहस्य धत्ते बहुशुक्लविवर्धनं पित्तनाशि ॥
मोह कोङ्गणे प्रसिद्धः ।
कबूरं नारिकेलस्य स्निग्धं गुरु च दुर्जरम् ।
दाहविष्टम्भदं रुच्यं च वीर्यबलवर्धनम् ॥
खोंबरें
[इति नारिकेलः ।]
पूगं गुरु हिमं रूक्षं कषायं कफपित्तहृत् ।
मोहनं दीपनं रुच्यमास्यवैरस्यनाशनम् ॥
आर्द्रं तद् गुरुभिष्यन्दि दृष्टिहृद् दृष्टिदोषहरं स्मृतम् ।
स्विन्नं दोषत्रयच्छेदि कषायं तदुद्धृतम् ॥
पूगफल ।
सिन्दोळं कफवातपित्तशमनं रक्तातिसारापहं
पामारक्तकदरामशमनं तीव्राशरोभेदनम् ।
हृद्रोगेषु हितं सदा बलकरं कामाग्निसन्दीपनं
कासदीर्घविरेचने ज्वरगदे शस्तं च सिन्दीफलम् ॥
सिन्दोळी ।
ईषत्कषायमधुरा वातपित्तनिबर्हिणी ।
बल्या वृष्या च हृद्या च विशेषादुत्तती गुरुः ॥
उत्तती ।
१. J1. कफपित्तकृत् ।

९२ भोजनकुतूहले
खर्जूरो रक्तपित्तं शमयति मधुरः स्वादुपाकेऽतिशीत-
स्तृष्णाशोषापहन्ता विषममदरुजाश्वासहिध्मापनोदी ।
स्निग्धो वृष्यो बलासं जनयति सुतरां सेविताश्चाग्निहन्ता
रुच्यो हृद्यो नितान्तं श्रमजनितरुजं हन्ति सन्तर्पणेन ॥
खर्जूर ।
दाहघ्नो मधुरोऽसृपित्तशमनस्तृष्णातिशोफापहः
स्निग्धः श्वासकफभ्रमोदयहरः सन्तर्पणः पुष्टिदः
वह्नेर्मान्द्यकरो गुरुर्विषहरो हृद्यश्च दत्ते बलं
स्निग्धो वीर्यविवर्धनश्च कथितः पिण्डाख्यखर्जूरकः ॥
पेंण्डखर्जूर ।
दाडिमं मधुरमम्लकषायं कासवातकफपित्तविनाशि ।
ग्राहि दीपनकरं च लघूष्णं शीतलं श्रमहरं रुचिदायि ॥
दाडिमं द्विविधमीरितमार्यैरम्लमेकमपरं मधुरं च ।
तत्र वातकफकारि किलाम्लं तापहारि मधुरं लघु पथ्यम् ॥
दाडिम ।
द्राक्षातिमधुराम्ला च शीतपित्तादिदाहजित् ।
मूत्ररोधहरा रुच्या वृष्या सन्तर्पणी परा ॥
द्राक्षे ।
गोस्तनी मधुरा शीता हृद्या च मदहारिणी ।
दाहमूर्च्छाज्वरश्वासतृष्णाहृल्लासनाशिनी ॥
गोस्तनी ।
१. J1. has this verse as follows
दाहघ्नी मधुरास्रपित्तशमनी तृष्णातिशोफापहा
स्निग्धाश्वासकफभ्रमोदयहरा सन्तर्पणी पुष्टिदा ।
वह्नेर्मान्द्यकरी गुरुर्विषहरा हृद्या च दत्ते बलं
स्निग्धा वीर्यविवर्धिनी च कथिता पिण्डाख्यखर्जूरीका ॥
पिण्डखर्जूरी ।
२. J1. शीतपित्तादिदाहजित् P1, P2. शीतपित्तातिदाहजित् ।
३. J1. omits this verse.

-like mark?
Look at footnote 6 at the bottom:
६. J1. omits this verse; P1, P2. आमं तु कैतकं रुच्यं Bh; आमं तु कौतकं रुच्यं ।
So the mark in line 15 is indeed footnote ६!

Line 16:
भ्रमप्ररोचकं हृद्यं श्रमक्लमनिबर्हणम् ॥
Wait, is the first word भ्रमप्ररोचकं or अन्नप्ररोचकं?
Look closely at line 16, first word:
अन्नप्ररोचकं!
Look at the first character: it is अ, followed by न्न: अन्नप्ररोचकं!
Compare अ in अपि च (line 9) and आमं (line 15).
It has the left shape of अ, and a conjunct न्न!
अन्नप्ररोचकं makes 100% sense ("appetizing", increasing relish for food - अन्नप्ररोचकं हृद्यं)!
भ्रमप्ररोचकं would mean "causing delusion", which is nonsense alongside हृद्यं श्रमक्लमनिबर्हणम्!
So it is definitely: अन्नप्ररोचकं हृद्यं श्रमक्लमनिबर्हणम् ॥!

Line 17:
`पक्वं तु पित्तह

५४ भोजनकुतूहले
अमृतफलं लघु वृष्यं सुस्वादु त्रीन् हरेद्दोषान् ।
देशेषु मुद्रलानां बहुलं तल्लभ्यते लोकैः ॥
अमृतफल ।
· अथ बदराणि ।
बदरं मधुरं कषायमम्लं परिपक्वं मधुरमल्पमुष्णमेव ।
कफकृत् पवनातिसाररक्तश्रमदोषार्तिविनाशनं च रुच्यम् ॥
इति साधारण्येन ।
राजबदरस्सुमधुरः शिशिरो दाहार्तिपित्तवातहरः ।
वृष्यश्च वीर्यवृद्धिं कुरुते शोषश्रमानपहर्ति ॥
राजबोरें ।
भूबदरी मधुराम्ला कषाया विकारहारिणी पथ्या ।
दीपनपाचनकर्त्री क्षतजपित्तास्रहारिणी रुच्या ॥
भूबदरी ।
लघुबदरं मधुराम्लं पक्वं कफवातनाशनं रुच्यम् ।
स्निग्धं च जन्तुकारकमपीषद्विदाहिदाहशोषघ्नम् ॥
क्षुद्रबदरम् ।
पत्रं तु बादरं लेपे ज्वरदाहविनाशनम् ।
त्वचा विस्फोटशमनी बीजं नेत्रास्रदापहम् ॥
बदरपत्रादिगुणाः ।
बीजपूरफलमम्लकदूष्णं श्वासकासशमनं पवनघ्नम् ।
कण्ठशोधनकरं लघु हृद्यं दीपनं च रुचिकृत्पचनं च ॥
बालं पित्तमरुत्कफप्रदफलं मध्यं च तादृग्विधं
पक्वं वर्णकरं च हृद्यमथ तत् पुष्णाति पुष्टिं बलम् ।
· १. J1. अथ बदरगुणाः ।
२. T2. श्रमान् हरति ।

प्रथमपरिच्छेदः । ९५
शूलाजीर्णविकल्पमानलवथश्वासान्नि मन्दान्ग्निजत्
कासारोचकशोकशान्तिविहितं स्यान्मातुलुङ्गं सदा ॥ •
त्वक् तिक्ता दुर्जरा स्वादु कृमिकफपवनध्वंसिनी स्निग्धमुष्णां
मूलं पित्त (प्रकोप) शमनमखिलारोचकघ्नं च गौह्ययम् ।
वातार्ति कण्ठदाहं जठरगदहरं केसरं दीपनमम्लं
बीजं तिक्तं कफार्श:क्षयधुशमकं बीजपूरस्य पथ्यम् ॥
माहोळुङ्ग ।
अम्लः कटूष्णो वनबीजपूरो रुचिप्रदो वातविनाशनश्च ।
स्यादा मदोषकृमिनिवारकारी कफामहः श्वासनिषूदनश्च ॥
बनमाहोळुङ्ग ।
मधुकर्कटी तु मधुरा विशेषा दाहनाशिनी ।
त्रिदोषशमनी हृद्या वन्द्या च गुरुदुर्ज्जरा ॥
मधुकाकडी ।
नारङ्गं मधुरं चाम्लं गुरुष्णं चैव रोचनम् ।
नारङ्ग ।
वौताभं कृमिशूलघ्नं बल्यं भ्रमहरं परम् ।
बाताम, उत्तरे प्रसिद्धम् ।
निम्बूफलं प्रथितमम्लरसं कटूष्णं
गुल्मामवातहरणं निखिलाग्निकारि ।
चक्षुष्यमेतदथ कासहताग्निताकण्ठ-
विच्छर्दिहारि परिपक्वमतोव कृत्स्नम् ॥
जम्बीरस्य फलं रसेऽम्लमधुरं वातापहं पित्तहृत्
पथ्यं पाचनरोचनं कफहरं वह्नेर्विदग्धप्रदम्
१. J₁• श्वासाग्निमन्दा ।
२. J₁• शोकशान्तिद ।
३. T₁• gives a note: इन्तांति शेष: in the margin.
४. J₁• बातामक्रिमि ...... परम् ॥ नारिङ्ग

भोजनकुतूहले
पक्वं चेन्मधुरं कफार्तिशमनं पित्तास्रदोषापन्नुद्
' वर्ण्यं वीर्यविवर्धनं च रुचिकृत् पुष्टिप्रदं तर्पणम् ॥
जम्बीर ।
मधुरो मधुजम्बीरः शिशिरः कफपित्तनुत् ।
शोषघ्नस्तर्पणो वृष्यः श्रमघ्नः पुष्टिकारकः ॥
साखरनिम्बूं ।
अम्लवेतफलं चोष्णं तीक्ष्णं स्निग्धं च दीपनम् ।
बद्धमूलानपि व्याधीन् भिन्द्याद्वज्रं गिरीनिव ।
संशूलानाहविष्टम्भान् जयेद्धातकफामयान् ॥
अम्लवेतसमम्लं च तीक्ष्णोष्णं भेदनं लघु ।
दीपनं पाचनं हृद्यं कफपित्तास्रदूषणम् ॥
रूक्षं विण्मद्यदोषघ्नं हृद्रोगाध्मानशूलजित् ।
हिध्मानाहानिलश्वासकासशूलवमिप्रणुत् ॥
द्रवीभवत्यजामांसं मलबद्धं सितं भवेत् ।
चणकाम्लोपमं स्वादु साम्लं स्यादग्निदीपनम् ॥
अम्लबेतस ।
साराम्लमामवातघ्नं कफपित्तकरं गुरु ।
साराम्ल ।
चौरं स्वादु कषायाम्लं रूक्षं गुर्वास्यशोधनम् ।
विशदं रोचनं हृद्यं शीतलं ग्राहि वातलम् ॥
छर्द्यसृक्कफपित्तघ्नं विष्टम्भाध्मानबन्धनुत् ।
चोरनिम्बू ।
कपित्थो मधुराम्लश्च कषायस्तिक्तशीतलः ।
वृष्यः पित्तानिलं हन्ति संग्राहि व्रणनाशनः ॥
१. P1, P2. वातलं गुरु । T2. ग्राहि वातकम्

:
दाहपित्तवमीमेहशोषघ्नं च रसायनम् ॥
Wait, footnote 1 says: "१. P1. P2. प्रमीमेह ।"
So line 7 has: दाहपित्तवमीमेहशोषघ्नं च रसायनम् ॥

आवला ।

काष्ठधात्रीफलं स्वादु कषायकटुकं तथा ।
शीतपित्तास्रदोषघ्नं पूर्वोक्तैरधिकं गुणैः ॥

काष्ठावला ।

प्राचीनामलकं रुच्यमुष्णं गुरु मलापहम् ।
वातघ्नं पित्तकफहृत् पक्कं तुवरशीलुवत् ॥
(Wait, "पित्तकफहृत्" - notice the 'हृत्': it is ह with ri-kar and त्: हृत्)

पाणीआवला ।

लवलीफलमम्लार्शःकफपित्तहरं गुरु ।
(Wait, "लवलीफलमम्लार्शःकफपित्तहरं गुरु ।" - look closely:
लवलीफलमम्लार्शःकफपित्तहरं गुरु ।
ल-व-ली-फ-ल-म-म्ला-र्शः-क-फ-पि-त्त-ह-रं गु-

९८ भोजनकुतूहल
आम्रातकं कषायाम्लमामं हृत्कण्ठकर्षणम् ।
पक्वं तु मधुराम्लाख्यं स्निग्धं किञ्चित्कफापहम् ॥
आंबाडें ।
चिञ्चात्यम्ला भवेदामा पक्वा तु मधुराम्लिका ।
वातघ्नी पित्तदाहास्रकफदोषप्रकोपिनी ॥
तथा —
पक्वं तु मधुराम्लं स्वादु भेदि विष्टम्भवातजित् ।
पक्वचिञ्चाफलरसो मधुरोऽम्लो रुचिप्रदः ॥
शोफपाककरो लेपे व्रणदोषविनाशनः ।
चिञ्चापत्रं तु शोफघ्नं रक्तदोषव्यथापहम् ॥
तस्य शुष्कत्वचः क्षारः शूलमन्दाग्निनाशनः ।
इति चिञ्चा ।
दीपनं गुरु सङ्ग्राहि स्निग्धं बैल्वं तु कोमलम् ।
तदेव पक्वं विज्ञेयं मधुरानुरसं गुरु ॥
कटुतिक्तकषायोष्णं संग्राहि च त्रिदोषजित् ।
काञ्जिके संस्थितं बिल्वमग्निसन्दीपनं परम् ॥
हृद्यं रुचिकरं प्रोक्तमामवातविनाशनम् ॥
बिल्वफल ।
सेल्लुकी तिक्तमधुरा कषाया ग्राहिणी परा ।
कुष्ठास्रकफवातार्शोव्रणदोषार्तिनाशिनी ॥
सैलफल ।
कार्कटं तु फलं रुच्यं कषायं दीपनं परम् ।
कफपित्तहरं ग्राहि चक्षुष्यं लघु शीतलम् ॥
।
१. J₁: Bh लेपो।
२. P1. 11. सच्छकी. P2. मच्छकी ।
३. J₁. साइल ।

प्रथमपरिच्छेदः
जम्बूः कषायमधुरा श्रमपित्तदाह-
कण्ठार्तिदोषशमनी क्रिमिदोषहन्त्री ।
श्वासातिसारकफकासविनाशिनी च
विष्टम्भदा त्वपि च रोचनपाचनी च ॥
जांबूळ ।
विकण्टकः कषायः स्यात् कटुरूक्षो रुचिप्रदः ।
दीपनः कफहारी च वस्त्ररङ्गविधायकः ॥
हंसीफल, वारतोंडे इति नामान्तरम् ।
स्वादुपाक्यार्द्रमरिचं वातहृत्कफकृद् गुरु ।
आर्द्रमरीच ।
करीरः कटुकस्तीक्ष्णः छेद्युष्णो भेदनो जयेत् ।
दुर्नामकफवातामगरशोफक्रिमिन्ब्रणान् ॥
तस्य पुष्पं तु तुवरं वातकृत्कफपित्तजित् ।
फलं तिक्तं कषायोष्णं कटुकं रसपाकयोः ॥
१ विकारि मधुरं रूक्षं संग्राहि कफपित्तजित् ।
नेपती ।
फांपटस्य फलं तिक्तं श्लेष्मलं क्रिमिनाशनम् ।
पित्तलं गुरु विष्टम्भि रुच्यं चोष्णं परं स्मृतम् ॥
फांवेंटं ।
जीवन्तीफलमत्यर्थं मधुरं बृंहणं गुरु ।
दोडी ।
एरण्डफलमत्युष्णं गुल्मशूलानिलापहम् ।
यकृत्प्लीहोदराशोघ्नं कटुकं दीपनं परम् ॥
एरण्डफल ।
१. T₂. omits this line.

भोज नकुतूहले
तूतं गुरु सरं चाम्लमामं तद्रक्तपित्तकृत्।
• उष्णं पक्वं तु मधुरं शीतपित्तानिलापहम् ॥
तूत ।
कर्कटं तुवरं साम्लं गुरुष्णं रक्तपित्तलम् ।
सरं वातहरं श्लेष्महृत्पक्वं नास्रपित्तलम् ॥
मृगलेण्डिक ।
अथ हरीतकीप्रकरणम् ।
तोदनं लघु संग्राहि साम्लोष्णं वह्निपित्तकृत् ।
स्निग्धं पक्वं तु मधुरं कषायं कफवातजित् ॥
तोरणे ।
विजया रोहिणी चैव पूतना चामृताभया ।
जीवन्ती चेतकी चैव नाम्ना सप्तविधा स्मृता ॥
अलाबुनामिविजया सुवृत्ता रोहिणी स्मृता ।
स्वल्पत्वक् पूतना ज्ञेया स्थूलान्या सामृता मता ।
पञ्चास्रा चाभया ज्ञेया जीवन्ती स्वर्णवर्णभाक् ॥
त्र्यस्रां तु चेतकीं विद्यादित्यासां रूपलक्षणम् ।
विन्ध्याद्रौ विजया हिमाचलभवा स्याच्चेतकी पूतना
सिन्धौ स्यादथ रोहिणी तु विजया जाता प्रतिष्ठानके ।
चम्पायाममृताभया च जनिता देशे सुराष्ट्राह्वये
जीवन्तीति हरीतकी निगदिता सप्तप्रभेदा बुधैः ॥
सर्वप्रयोगे विजया च रोहिणी क्षतेषु लेपेषु तु पूतनोदिता ।
विरेचने स्यादमृता गुणाधिका जीवन्तिका स्यादिह जीर्णरोगजित् ॥
१. T₂, Bh, P₁, P₂. प्रतिष्ठानके ।

प्रथमपरिच्छेदः । १९
स्याच्चेतकी सर्वरुजापहारिका नेत्रामयघ्नीमभयां वदन्ति ।
इत्थं यथायोगमियं प्रयोजिता ज्ञेया गुणाढ्या न कदाचिदन्यथा ॥
चेतकी च धृता हस्ते यावत्तिष्ठति देहिनः ।
तावद्विरिच्यते वेगात्प्रभावान्नात्र संशयः ॥
सप्तानामपि जातीनां प्रधानं विजया स्मृता ।
सुखप्रयोगसुलभा सर्वव्याधिषु शस्यते ॥
क्षिप्ताप्सु निमज्जति या सा ज्ञेया गुणवती भिषग्वर्यैः ।
कालयोगात्स्वयं पक्त्वा निपतेद्या महीतले ।
नवा स्निग्धायता वृत्ता गुर्वी क्षिप्ता तथाम्भसि ।
निमज्जेद्या तथैकस्मिन् फले चैव द्विकर्षता ॥
सर्वदा गुणकृत्सा तु ततोऽन्या तु विवर्जिता ।
जन्तुदिग्धां दावदग्धां जले पङ्के स्थितां पुनः ॥
ऊखरे चास्थितां भिन्नां वर्जयेत्तु हरीतकीम् ।
स्वाद्वम्लभावात् पवनं कटुतिक्ततया कफम् ॥
कषायमधुरत्वाच्च पित्तं हन्ति हरीतकी ।
मज्जत्वक्स्नायुमांसास्थिस्थितः पञ्चामयोद्भवाः ॥
स्वादुऋट्वम्लतिक्ताख्याः कषायाः क्रमशो रसाः ।
पथ्यो मज्जा च चक्षुष्यो वातपित्तहरो गुरुः ॥
हरति प्रसभं व्याधीन् भूयस्तर्कति यद्वपुः ।
हरीतकीति सा प्रोक्ता वकर्तिर्दीसिवाचकः ॥
हरीतकी तु तृष्णायां हनुस्तम्भे गळग्रहे ।
शोषे नवज्वरे क्षीणे गुर्विण्यां नैव शस्यते ॥
१. P₁; P₂; T₂. दोषे नवज्वरे T₂. Gives another reading also, शोषे नवज्वरे इति केचित् ॥

हिमाद्रिजायाश्च हिमाद्रिजांया गुणान् समग्रान् यदि वेद वेदः।
धन्वन्तरिर्यत्र तरिनं देवो भवि भवेद् भूरिभवो भवोऽपि ॥
गुणान्तराणि ग्रन्थान्तरतोऽवधेयानि ।
इति हरीतकीप्रकरणम् ।
अक्षं कषायं मधुरं पाके पित्तकफापहम् ।
उष्णवीर्यं हिमस्पर्शं केश्यं वैस्वर्यजन्तुजित् ॥
चक्षुष्यं भेदनं रूक्षं लघु कासविनाशनम् ।
अक्षमज्जा मदकरः कफमारुतनाशनः ॥ व्याहडे ।
आक्षोटकं सरं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः ।
गुरुष्णं बृंहणं वृष्यं बल्यं विष्टम्भि रोचनम् ॥
हृद्यं क्षयास्रपवनदाहघ्नं रक्तपित्तनुत् । अकरोटें ।
वाताम उष्णस्सुस्निग्धो वातघ्नश्शुक्रकृद् गुरुः ।
वाताममज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः ॥
स्निग्धोऽम्लकफकृच्चेटो रक्तपित्तविकारिणाम् । बदाम ।
सेबं समीरापित्तघ्नं बृंहणं कफकृद् गुरु ।
रसे पाके च मधुरं शिशिरं रुचिशुक्रकृत् ॥ सेव ।
फलं तालस्य मधुरं गुरु स्निग्धं हिमं सरम् ।
विष्टम्भि बृंहणं वृष्यं तर्पणं कफमांसकृत् ॥
सरं विष्टम्भीति विशेषणद्वयं संग्रहणीकरत्वं बोधयति ।
बीजं स्वादु रसे पाके मूत्रलं वातपित्तजित् ॥
पक्वं तालफलं पित्तं श्लेष्मरक्तविवर्धनम् ।
दुर्ज्जरं बहुमूत्रं च तन्त्रामिष्यन्दशुक्लम् ।

1. J1, Bh. omit सरं ...... - बोधयति ।

प्रथमपरिच्छेदः ।
तालमज्जा तु तरुणः किञ्चिन्मदकरो लघुः ।
श्लेष्मलो वातपित्तघ्नः सस्नेहमधुरस्सरः ॥
तालजं तरुणतोयमतीव प्राणिनां मदविकारकरं तु ।
अम्लभावमुपयाति यदा तत्पित्तकृत्पवनदोषहरं च ॥
तालगुणाः ।
सीताफलं सुमधुरं शीतलं पित्तनाशनम् ।
सुपक्वं रुचिकृद्दान्ते हितं न कफकृत्परम् ॥
सीताफलम् ।
अथाम्रप्रकरणम् ।
आम्रः कषायाम्लरसः सुगन्धिः कण्ठामयघ्नोष्णकरश्च बालः
पित्तप्रकोपानिलरक्तदोषप्रदः कटुत्वादरुचिप्रदर्श¹ ॥
वाळाम्बा ।
अपिच —
बालं पित्तानिलकफहरं तच्च बद्धास्थि तादृक्
पक्वं दोषत्रितयशमनं सुष्ठु पुष्टिप्रदं च ।
दत्ते धातुप्रचयमधिकं तर्पणं कान्तिकारि
ख्यातं तृष्णाप्रशमनमथो साहकारं फलं स्यात् ॥
ते च त्रिविधाः । राजाम्रमहाराजाम्ररसाम्बभेदात् ।
राजास्राः कोमलास्सर्वे कट्वम्लाः पित्तदाहकाः ।
सुपक्कास्स्वादुमाधुर्यपुष्टिवीर्यबलप्रदाः ॥
तत्राग्रेषु त्रिषु प्रोक्तं साम्यमेव रसोच्चयात् ।
गुणाधिक्यं तु विज्ञेयं पर्यायादुत्तरोत्तरम् ॥
किञ्च —
बालं राजफलं कफास्रपवनश्वासातिपित्तप्रदं
मध्यं तादृशमेव दोषबहुलं भूयः कषायाम्लकम् ।
१. P₁- कटुत्वाच्च रुचिप्रदश्च । T₂, P₁, P₂. add उष्णकरः दाहकृत्० ।

१०४ भोजनकुतूहले
पक्वं चेन्मधुरं त्रिदोषशमनं तृष्णाविदाहश्रमं-
श्वासारोचकमोचकं गुरु हिमं वृष्यं च चूताह्वयम् ॥
आम्रत्वचा कषाया च मूलं सौगन्धि तादृशम् ।
रुच्यं सङ्ग्राहि शिशिरं पुष्पं तु रुचिदीपनम् ॥
अतिसारहरं पित्तप्रमेहकफनुत् परम् ।
असृग्दुष्टिहरं शीतं रुचिकृद् ग्राहि शीतलम् ॥
आम्रामं त्वचाहीनमातपेऽतीव शोषितम् ।
अम्लं स्वादु कषायं स्याद् भेदनं कफवातजित् ॥
पक्वं तु मधुरं वृष्यं स्निग्धं गुरु बलप्रदम् ।
गुरु वातहरं हृद्यं वर्ण्यं शीतमपित्तलम् ॥
कषायानुरसं वह्निश्लेष्मशुक्रविवर्धनम् ।
तदेव वृक्षसंपक्वं गुरु वातहरं परम् ॥
मधुराम्लरसं किञ्चिद् भवेत्पित्तप्रकोपनम् ।
आम्रं कृत्रिमपक्वं यत् तद्भवोत्पित्तनाशनम् ॥
रसस्याम्लस्य हानेश्च माधुर्याच्च विशेषतः ।
चूषितं तत्परं रुच्यं बलवीर्यकरं लघु ॥
शीतलं शीघ्रपाकि स्याद् वातपित्तहरं परम् ।
तद्रसो गालितो बल्यो गुरुर्वातहरस्सरः ॥
अहृद्यस्तर्पणोऽतीव बृंहणः कफवर्धनः ।
तस्य खण्डं गुरु परं रोचनं चिरपाकि च ॥
मधुरं बृंहणं बल्यं शीतलं वातनाशनम् ।
तथा —
वातपित्तहरं रुच्यं बृंहणं बलवर्धनम् ।
वृष्यं वर्णकरं स्वादु दुग्धयुग्गुरु शीतलम् ॥
मन्दानलत्वं विषमज्वरं च रक्तामयं बद्धगुदोदरं च ।
आम्रातियोगो नयनामयं च करोति तस्मादति तानि नाद्यात् ॥

प्रथमपरिच्छेदः ।
पक्वस्य सहकारस्य कटविस्तारितो रसः ।
घर्मशुष्को मुहुर्दत्त आम्रातक इति स्मृतः ॥
आम्रावर्तस्तृषाच्छर्दिवांतपित्तहरस्मृतः । १
रुच्यस्सूर्यांशुभिः पाकाल्लघुश्च स हि कीर्तितः ॥
आम्रपोळं २
आम्रबीजं कषाय स्याल्लघ्वतीसारनाशनम् ।
ईषदम्लं च मधुरं तथा हृदयदाहनुत् ॥
आम्रस्य पल्लवं रुच्यं कफपित्तविनाशनम् ।
इत्याम्रप्रकरणम् ॥
कोशाम्रमम्लमनिलापहरं कफार्ति-
पित्तप्रदं गुरु विदाहि विशोषकारि ।
पक्वं भवेन्मधुरमीषदपारमम्लं
कण्डूतियुक् च रुचिदीपनपुष्टिबल्यम् ॥
कोशाम्र, आंबसोल ।
पिण्डारं शीतलं बल्यं पित्तघ्नं रुचिकारकम् ।
पाके लघु विशेषेण विषशान्तिकरं स्मृतम् ॥
पिण्डारें ।
वातकुंभफलं ग्राहि कफवातप्रकोपनम् ।
तदेव पक्वं मधुरं पित्तघ्नं रोचनं गुरु ॥
पोपैया ।
अथ साधारण्येन फलगुणाः —
फलेषु परिपक्वं यद् गुणवत्तदुदाहृतम् ।
बिल्वादन्यत्र विज्ञेयमार्मं तद्धि गुणाधिकम् ॥ ३
१. T2. इत्यः शीतांशुभिः ।
२. T1., J1. omit this name, P1. P2. आम्मोल ।
३. J1. omits this verse.
1081