भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

भोजनकुतूहले
॰अथ क्षीरी ।
शुद्धेऽर्धपक्वे दुग्धे तु घृताक्तांस्तण्डुलान् क्षिपेत् ।
ते सिद्धाः क्षीरिका ख्याता सा सिताज्ययुतोत्तमा ॥
क्षीरिका दुर्जरा बल्या धातुपुष्टिप्रदा गुरुः ।
विष्टम्भिनी हरेत्पित्तं रक्तपित्ताग्निमारुतान् ॥
अथ नारिकेरक्षीरी ।
नारिकेरं तनूकृत्य छिन्नं पयसि गोः क्षिपेत् ।
सितागव्याज्यसंयुक्तं तत्पचेन्मृदुवह्निना ॥
नारिकेरोद्भवा क्षीरी स्निग्धा शीतातिपुष्टिदा ।
गुर्वी सुमधुरा वृष्या रक्तपित्तानिलापहा ॥
समिता वर्तिकाः कृत्वा सुसूक्ष्मास्तन्तुसन्निभाः ।
शुष्काः क्षीरेण संसाध्या भोज्या घृतसमन्विताः ॥
सेविका तर्पणी बल्या गुर्वी पित्तानिलापहा ।
ग्राहिणी सन्धिकृद्रुच्या तां खादेन्नातिमात्रया ॥
इयं च चमसीक्षीरिः । 'चमसी पिष्टवर्तिके'ति हैमनः । सेवया
इदमन्योपलक्षकम् । अन्यासां समिताविकारक्षीरिणाम् ।
इति क्षीरीप्रकरणम् ॥
१. 'वोतो गुणवचनात्' (४-१-४४) इति ङीष्विकल्पः ।
२. P1. पीता रक्त ; P2. Bh. T1. पीता रक्त ।
३. J1. The revisor corrects this as गोपयसि क्षिपेत् ।
४. J1. omits 'इयं च ..... हैमनः' ।
५. J1. omits अन्यासां समिताविकारक्षीरिणाम् । इति क्षीरीप्रकरणम् ॥

प्रथमपरिच्छेदः ३१ .
अथ सूपः ।
दाळी तु सलिले सिद्धा लवणार्द्रकहिङ्गुभिः ।
संयुक्ता सूपनाम्नी स्यांत् कथ्यन्ते तद्गुणा'अथ ।
सूपो विष्टम्भको रूक्षः शीतस्तु स विशेषतः ।
निस्तुषो भृष्टसिद्धस्स- लाघवं सुतरां व्रजेत् ॥
वाग्भटः-
प्रभूताभ्यन्तरमलो माषसूपः परं मतः ।
पारिजाते-
विशिष्टो मुद्गकुल्माषो गुरू रुच्यो विबन्धकृत् ।
वातलः श्लेष्मपित्तघ्नः प्रमेहगलरोगजित् ॥
निस्तुषो मुद्गकुल्माषो मधुरश्शीतलस्सरः ।
वातगुल्मप्लीहवह्निसादारुचिहरः परम् ।
विशेषादाढकीसूपः स्वादुर्विष्टम्भकृद्गुरुः ॥
पित्तज्वरार्तिशमनं लघु मुद्गयूपं
सन्तापहारि तदरोचकनाशनं च ।
रक्तप्रसादनमिदं यदि सैन्धवेन
युक्तं तदा पिबति सर्वरुजापहारि ॥
वाग्भटः-
मौद्गस्तु पथ्यस्संशुद्धः व्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम् ।
'वरयं चाढकिसूपमुक्तमि'ति च ।
Bh. has before the next verse इति सूपाः ॥ अथ सारप्रकरणम् ।
सारं भोजनसारं सारं सारङ्गलोचनाधरतः ।
पिब खलु वारं वारं नो चेन्मुधा भवति संसारम् ॥
अथाम्लिकासाम् ।
आम्लिकायाः फलं पक्वं प्रस्थे नीरे विनिक्षिपेत् ।
वातघ्नं कफदाहास्र पित्तदोषविनाशनम् ॥
P₁. रुच्यस्संशुद्ध.

भोजनकुतूहले
चणस्य यूषं मधुरं कषायं
कफापहं वातविकारहन्तृ ।
श्वासोर्ध्वकासामयपीनसानां
करोति नाशं बलदीपनं च ॥
असितचणकयूषं दाहनाशं विधत्ते
प्रबलमहिललब्धं सर्वमेहप्रणाशम् ।
दहनमरिचयोगाद्वातरोगापहारि
विर्दळमतिविपक्वं सर्वदोषं जहाति ॥
²प्रबलेति प्रबलयुवतिलब्धानेकमेहप्रणाशमिति वक्तुरभिप्रायः । दहनं
हिंगु ।
कुलित्थयूषोऽनिलहृच्छर्कराश्मरिनाशनः ।
दीपनः पित्तकफकृद्धातुसाम्यकरो लघुः ॥
ज्वरातिसारतृद्दाहव्रणकण्ड्वक्षिरोगजित् ॥
तथा—
³वातानुलोमी कौलत्थो गुल्मतूनीप्रतूनिजित् ।
मासूरयूषगुणानाह सुषेणः—
प्रभूतवातं कुरुतेऽतिरूक्षः कफापहः पित्तहरो ⁴नराणाम् ।
रुचिप्रदः ⁵शूलकरो विशेषादाध्मानुबन्धी कथितः कषायः ॥
⁶मासूर इति शेषः ।
१. P₁. विदलमपि ।
२. T₁. Bh. J₁. omit प्रबलेति . . . . . हिंगु ।
३. P₁. P₂. T₁. Bh. read this line before the line
प्रभूतवातं . . . ... ... नराणाम्
४. J₁. नितान्तम् ।
५. J₁. शूलकरो नराणामाध्मानुबन्धी ।
६. J₁. omits मासूर इति शेषः ।

प्रथमपरिच्छेदः ।
अगस्तिसारःसुस्वादुस्तिक्तो वायुकृत्कफप्रणुत्
पाण्डुशोफारुचिप्लीहगुल्मशूलगदापहः ॥
अगस्तिसारः
विद्याषूपे रसे सूपे शाके चैवोत्तरोत्तरम् ।
गौरवं तनुसान्द्राम्लस्वादिष्वेवं पृथक् पृथक् ॥
इति सूपप्रकरणम्
अथ भक्ष्याणि ।
तत्र --
गोधूमा धवला धूताः२ कुट्टिताश्शोषितास्ततः ।
प्रोत्क्षिप्य यन्त्रनिष्पिष्टाश्चालितास्समितास्स्मृताः३॥
मैदा ।
वारिणा कोमलां कृत्वा समितां साधु मर्दयेत् ।
हस्तलालनया तस्या लोप्त्रीं सम्यक् प्रसारयेत् ॥
लोप्त्री, उंडा इति भाषया ।
अधोमुखघटस्यैतां विस्तृतां प्रक्षिपेद्बहिः ।
मृदुना वह्निना साध्यो सिद्धो मण्डक उच्यते ॥
दुग्धेन साज्यखण्डेन मण्डकं भक्षयेन्नरः ।
अथवा सिद्धमांसेन सतक्रवटकेन वा ॥
१. J1. पृथक् तथा ।
२. T2. धौताः ।
३. T2. adds 'गोधूमचूर्णे समिता यवक्षोदे तु चिकसः' इति हैमनः ।
'चूर्णं गोधूमजं समित' इति हृदयदीपः । P1. P2. add the latter quot-
ation only.
1081

३२ भोजनकुतूहले
˙मण्डको बृंहणो वृष्यो बल्यो रुचिकरो भृशम् ।
˙पाकेऽपि मधुरो ग्राही लघुर्दोषत्रयापहः ॥
माण्डे ।
कुर्यात्समितयातीव तन्वीं पर्पटिकां ततः ।
स्वेदयेत्तप्तके तां तु पोळिकां जगदुर्बुधाः ॥
तंसकं, तवा इति भाषया ।
तां खादेल्लप्सिकायुक्तां तस्या मण्डकवद् गुणाः ।
पोळी ।
लप्सिका च —
समितां सर्पिषा भृष्टां शर्करां पयसि क्षिपेत् ।
तस्मिन् घनीकृते न्यस्येल्लवङ्गमरिचादिकम् ॥
सिद्धैषा लप्सिका ख्याता गुणानस्या वदाम्यहम् ।
लप्सिका बृंहणी वृष्या बल्या पित्तानिलापहा ॥
स्निग्धा श्लेष्मकरी गुर्वी रोचनी तर्पणी परा ॥
इति ।
लापसी ।

1. P1. P2. T2. Bh add after this:—
   प्रकारान्तरमाह —
   आष्ट्रं नूतनमानीया२रुष्करैर्गोशकृद्युतैः ।
   कुट्टितैर्लेपयेत्सम्यगातपे तत्त शोषयेत् ॥
   तापयित्वाथ तद्वह्नौ तैलेन सह साक्षया ।
   विलिम्पेद् आष्ट्रमेवं स्यात् तत्कार्यक्षममीदृशम् ॥
   प्रक्षाल्य तण्डुलान् सम्यक् चूर्णीकुर्यादुलूखले ।
   शोधयेदथ वस्त्रेण शुद्धेन च दृढेन च ॥
   जलेन योजिते तस्मिन् द्रवीभूते नवं दृढम् ।
   वस्त्रं निमज्जयेत्तेन ताडयेत्तप्तखर्परम् ॥
   किञ्चित्कालेन लग्नं तत् पिष्टं मण्डकतां व्रजेत् ॥
   अनेन प्रकारेण सर्वधान्यानां मण्डका भवन्ति । गुणाः प्रकृतिवद् ज्ञेयाः ।
   २. F1. P2. मानीया क्षरैपैः ।

प्रथमपरिच्छेदः ।
शुष्कगोधूमचूर्णेन किञ्चित्पुष्टां च पोलिकाम् ।
तसके स्वेदयेत्कृत्वा भूयोऽङ्गारैरपि पाचयेत् ॥
सिद्धैषां रोटिका प्रोक्ता गुणानस्याः प्रचक्ष्महे ।
रोटिका बलकृद्रुच्या बृंहणी धातुवर्धिनी ॥
वातघ्नी कफकृद् गुर्वी दीप्ताग्नीनां प्रशस्यते ॥
रोटी, उस्वर
शुद्धगोधूमचूर्णं तु साम्बु गाढं विमर्दयेत् ।
विधाय वटकाकारं निर्धूमेऽग्नौ शनैः पचेत् ॥
अङ्गारकर्कटी ह्येषा बृंहणी शुक्रला लघुः ।
दीपनी कफकृद् बल्या पीनसश्वासकासजित् ॥
लिटी ।
अङ्गारपोळिकाश्शस्ताः विधूमाङ्गारपाचिताः ।
लघ्व्यो बलकरा वृष्या दोषघ्ना वह्निदीपनाः ॥
तावद्गर्जति वर्गोऽत्र भक्ष्याणां श्लाघ्यतेऽपि च ।
उष्णोष्णसर्पिषा भुक्ता यावन्नाङ्गारपोळिका ॥
अङ्गारपोळी
यवजा रोटिका रुच्या मधुरा विशदा लघुः ।
मलशुकानिलकरी बल्या हन्ति कफामयान् ॥
पीनसश्वासकासांश्च मेदोमेहगळामयान् ॥
जवांचीरोटी ।
चूर्णं यच्छुष्कमाषाणां वमसी साभिधीयते ।
वमसीरचिता रोटी कथ्यते बलभद्रिका ॥
रूक्षोष्णा वातला बल्या दीप्ताग्नीनां प्रयोजिता ॥
माषरोटी ।
१. T₂. P₁. P₂. स्वेदयेद्धत्या ।
२; P₁. P₂. तापघ्नी ।
३. J₁. प्रपूजिता ।

३६ भोजनकुतूहले
माषाणां दालयस्तोयस्थापितास्त्यक्त कञ्चुकाः ।
आतपे शोषिता यन्त्रपिष्टांस्ता धूमसीस्स्मृताः ॥
धूमसीरचिता सैव प्रोक्ता झर्झरिका बुधैः ।
झर्झरी कफपित्तघ्नी किञ्चिद्वातकरी स्मृता ॥
झर्झरी, डांगर ।
चाणक्या रोटिका रूक्षा श्लेष्मपित्तास्रणुद्गुरुः ।
विष्टम्भिनी न चक्षुष्या तद्गुणा तिलशष्कुली ॥
चणकरोटी ।
दाळी संस्थापिता तोये ततोऽपहृतकञ्चुका ।
शिलायां साधु सम्पिटा पिष्टिका कथिता बुधैः ॥
माषपिष्टिकया पूर्णगर्भो गोधूमचूर्णतः ।
रचिता रोटिका सैव प्रोक्ता वेढणिका बुधैः ॥
तथा—
गोधूमचूर्णघनवेष्टितमाषमुद्ग-
पिष्टं सुपक्वमिति वेढणिकां वदन्ति ।
तां भक्षयेदतिबलं लभते मनुष्य-
स्तैलेन वाथ सुघृतेन सुगन्धिना वा ॥
भवेद्वेढाणिका बल्या वृष्या रुच्यानिलापहा ।
उष्णा सन्तर्पणी गुर्वी बृंहणी शुक्रला परम् ॥
भिन्नमूत्रमला स्तन्यमेदःपित्तकफप्रदा ।
गुदकीलादितश्वासपक्तिशूलानि नाशयेत् ॥
बेढणी ।
घृतेन तलिता सैव वडोरीति प्रकथ्यते ।
वडोरी तद्गुणा किञ्चिल्लघ्वी च रुचिकृत्परा ॥
वेडारी ।
धूमसीरचिता हिङ्गुहरिद्रालवणैर्युताः ।
जीरकस्तर्षिकाभ्यां च तनुकृत्य च वेल्लिताः ॥

प्रथमपरिच्छेदः ।
पर्पटास्ते सदङ्गारभृष्टाः परंमरोचकाः ।
दीपनाः पाचंना रूक्षा गुरुवः किञ्चिदीरिताः°॥
मौद्गांश्च तद्गुणाः प्रोक्ता विशेषाल्लघवोऽथ ते ।
चणकस्य गुणैर्युक्ताः पर्पटाश्चणकोद्भवाः ॥
स्नेहभृष्टाश्च ते सर्वे भवेयुर्मध्यमा गुणैः ।
लघवः पर्पटा रुच्याः कफघ्नाश्चाग्निसम्भवाः ॥
पापड ।
अथ वटकाः ।
माषाणां पिष्टिकां युक्तां लवणाईकाहिङ्गुभिः ।
कृत्वा विदध्याद्वटकांस्तांस्तैले विपचेच्छनैः ॥
विशुष्का वटका बल्या बृंहणा वीर्यवर्धनाः ।
वातामयहरा रुच्या विशेषादर्दितापहाः ।
विबन्धभेदिनः श्लेष्मकारिणोऽत्यग्निपूजिताः ॥
कोरवडे १।
संचूर्ण्य निक्षिपेतक्रे भृष्टहिङ्गु च जीरकम् ।
लवणं तत्र वटकान् सकलानपि मज्जयेत् ॥
शुक्रलस्तक्रवटको बलकृद्रोचको गुरुः ।
विबन्धहृद्विदाही च श्लेष्मलः पवनापहः ॥
तक्रं पिष्टमरीचहिङ्गुमिलितं कुस्तुम्बरीसंयुतं
युक्त्यावर्तितमर्धशेषमपरे भाण्डे सुधूपावृते ।
त्यक्तांस्तत्र मनोहरांश्च वटकान् तेषां रुचिं मार्दवं .
स्वादुत्वं च सुसौरभं गुणगणं वेत्तीह विश्वेश्वरः ॥
तक्रवटकाः ।
१. P1, P2. शुष्ककोरवडे ।

३६. भोजनकुतूहले
कांञ्जिकेषु विनिधिप्ता वटका माषसम्भवाः ।
वातघ्ना रोचका हृद्याः कफपित्तप्रकोपनाः ॥
काञ्जिबटकाः ।
आम्लिकां स्वेदयित्वा तु जलेन सह मर्दयेत् ।
तन्नीरे कृतसंस्कारे वटकान् मज्जयेत् कृती ।
आम्लिकावटकास्तेषु रुच्या वह्निप्रकोपनाः ॥
अपि च —
चिञ्चातोये विमिश्रा गुडलवणयुता घ्नन्ति वै पित्तमेते
तृष्णामूर्च्छाभिघातज्वरजठरहराः क्षुद्ररोगापहाश्च ।
राजीचूर्णेन मिश्राः कफपवनहरा रोचका दीपनास्स्यु-
र्मन्दाग्निव्ध्वंसकाश्चानिलविषशमना भुक्तमन्नं पचन्ति ॥
आम्लिकाराजीवटकाः ।
माषाणां पिष्टिका हिङ्गुलवणार्द्रकसंयुताः ।
तथा विरचिता वस्त्रे वटिकास्साधुशोषिताः ॥
तलितास्तिलतैले वा घृते वा सुप्रलोहिताः ।
वटकस्य गुणैर्युक्ता ज्ञातव्या रुचिदा भृशम् ॥
माषवटी ।
४कूष्माण्डार्द्रकमरिचैर्जीरकासिन्धूत्थमोथिकासहितैः ।
पिष्टैर्माषदलोत्थैर्विहिता वटकाश्च योगिभिर्भक्ष्याः ॥
कूष्माण्डवटी ज्ञेया पूर्वोक्तवटिकागुणा ।
विशेषात्पित्तरक्तघ्नी लघ्वी च कथिता बुधैः ॥
तथा —
निस्तुषैर्मुद्गमाषैश्च कूष्माण्डमज्जसंयुतैः ।(?)
शुष्काश्च वटकाः पक्वा रुच्यारोचकनाशनाः ॥
१ J1. adds the name: आम्लिकावटकाः ।
२ J1. राजीवटकाः ।
३ P1. P2. माषवटी । ओटवजीति नामान्तरम् ।
४ Bh. omits this verse.

प्रथमपरिच्छेदः ।
अपि च —
आर्द्रकरामठसैन्धवजीरकयुक्तमठाकृतिकास्सुतिलाः ।
अम्बुजबन्धुकरैः कठिनास्तिलतैलभ्रुता रुचिदा वटकाः ।
कोहलंवडे ।
कूष्माण्डमज्जामिलितैस्सत्वग्बीजैस्सजीरकैः पटुभिः ।
शुष्काः करतलवटकाः शुद्धाङ्गारैर्विपाचिता लघवः ॥
आर्द्रकजीरकरामठधनिकाढ्याः श्लेष्मनाशना रुच्याः ॥
वींवडे ।
कृताश्च निम्बकुसुमैः सतिलैः पटुसंयुतैः ।
वटकाः कफपित्तघ्नाः कृमिव्रणविनाशिनः ॥
निम्बपुष्पवटकाः ।
रचिताश्च वज्रवल्या तिलरामठलवणजीरकैर्वटकाः ।
सुष्ठुपुरीषा रुच्या अर्शोघ्ना गुल्मवह्निमान्द्यहराः ॥
काण्डवेलीवडे ।
एवं सूरणवटकान् कुर्याद्विद्याच्च तद्गुणांस्तद्वत् ।
सूरणवडे ।
पक्वामलकफलानां पिष्टेन भृष्टतण्डुलैस्सतिलैः ।
चूर्णीकृतैस्सलवणैस्सहिङ्गुभिश्चन्द्रबिम्बसदृशैः ॥
लघवः कृतास्तु वटकाः पित्तं हरन्त्यपहरन्ति मेहं च ।
चक्षुष्या अतिरुच्या वृष्या दोषघ्नजाठराग्निकराः ॥
आवळवडे ।
कदलीकुसुमक्षोदैर्जीरकैस्तिलमिश्रितैः ।
मरीचक्षोदलवणैरेकध्यं वटकाः कृताः ।
तैलभृष्टा रुचिकराः पित्तला वातनाशनाः ॥
कदलीपुष्पवटकाः ।
१. T₂. P₁. P₂. स्सबीरपटुभिश्न ।

शालिपिष्टदधिखण्डसंयुता दघ्न एव वटका तथा कृता ।
घोरवातशमना रुचिप्रदा पित्तरोगमपहन्ति दारुणम् ॥
दहिबडे ।
मुङ्गानां वटकास्तद्वद्रचितास्साधितास्तथा ।
पथ्या रुच्यास्ततो लघ्व्यो मुद्गसूपगुणा स्मृताः ॥
तथा —
मुद्गजातास्तु ये केचिल्लघवॊ रुचिकारकाः ।
दुर्जरा लघवॊ रुच्याश्चणकादिकृता वटाः ॥
मुद्गचणकादिवटी ।
माषपिष्टिकया लिप्तं नागवल्लीदलं महत् ।
तनु संस्वेदयेद्युक्त्या स्थाल्यामास्तारकोपरि ॥
ततो निष्कास्य तं खण्डं ततस्तैलेन भर्जयेत् ।
अलीकामच्छ उक्तोऽयं प्रकारः पाकपण्डितैः ॥
तं वृन्ताकभरित्रेण वास्तूकेनापि भक्षयेत् ।
अलीकमच्छाश्शुष्का वा किं वा कथिकया युताः ॥
बृंहणा रोचना वृष्या बल्या वातगदापहाः ।
कोष्ठशुद्धिकरा युक्त्या किञ्चित्पित्तप्रकोपन्नाः ।
अर्दिते सहनुस्तम्भे विशेषेण हिताः स्मृताः ॥
अलीकमच्छाः ।
कथिका यथा—
स्थाल्यां घृते वा तैले वा हरिद्राहिङ्गु भर्जयेत् ।
अवलेहनसंयुक्तं तक्रं तत्रैव निक्षिपेत् ॥
एषा सिद्धामरिचा कथिता कथिका बुधैः ।
कथिका पाचनी रुच्या लघ्वी वह्निप्रदायिनी ।
कफानिलविबन्धघ्नी किञ्चित्पित्तप्रकोपिनी ॥
१. T₂. P₁. P₂. मधुक़ारकाः ।
२. J₁. वह्निप्रदीपनी ।

प्रथमपरिच्छेदः । ४१
तथा—
मरीचं दीप्यकं शुण्ठी चव्यं चित्रकमेव च ।
पिप्पली पिप्पलीमूलं धान्यकाजाजिसैन्धवम् ॥
जरणं दाडिमं पथ्यामामलं हिङ्गुगन्धकम् ।
एतत्कल्कं समं मिश्रं पक्त्वा तक्रं सपिण्डकम् ॥
वातश्लेष्महरा हृद्या परमा रुचिकारिणी ।
आमातीसारशूलघ्नी वातगुल्मनिकृन्तनी ॥
कासश्वासहरा चोग्रा मन्दाग्नेर्दीपनी परा ।
उक्ता चैव सदा पथ्या उत्तमा कठिका मता ॥
कढो ।
मुद्गपिष्टीविरचितान् वटकांस्तैलपाचितान् ।
हस्तेन चूर्णयेत्सम्यक् तस्मिंश्चूर्णे विनिक्षिपेत् ॥
भृष्टहिङ्ग्वादिकं सूक्ष्ममरीचं जीरकं तथा ।
निम्बूरसं यवानीं च युक्त्या सर्वं विमिश्रयेत् ॥
१. J₁. T₁. Bh. ह्यगन्धकम् ।
२. Bh. adds before this verse उक्तं च । सुषेण :-
जरणमरिचशुण्ठीपिप्पलीमूलचूर्णं
दहनरुचकधान्यं सैन्धवं पिप्पलीनाम् ।
अभयकपिथसारं दाडिमाजाजिहिङ्गु
युवतिकरसुपक्वं त्वामलक्यासु तक्रम् ॥
हरति पवनसङ्गं श्लेष्मदोषं च कासं
अरुचिजठरशूलमामवातातिसारम् ।
वदति सकलवैद्यो वैद्यराजः सुषेणो
रुचिकृदनलदीप्तं व्यञ्जनं राजयोग्यम् ॥
योगसारे, वाते —
निर्गुण्डि दीप्यकं वह्निर्हरिद्रा विश्वभेषजम् ।
तक्रकाञ्जिकसम्पर्कं वातघ्नं वह्निवर्धनम् ॥
रामठम् ।
1081

४२ भोजनकुतूहले
मुद्गपिष्टीं पचेत्सम्यक् स्थाल्यामास्तारकोपरि ।
तस्यास्तु गोलकं कुर्यात् तन्मध्ये पूरणं क्षिपेत् ॥
तैले तान् गोलकान् पक्त्वा कथिकायां निमज्जयेत् ।
गोलकाः पाचकाः प्रोक्तास्ते त्वार्द्रवटका अपि ॥
मुद्गार्द्रकवटा रुच्या लघवो बलकारकाः ।
दीपनास्तर्पणाः पथ्यास्त्रिषु दोषेषु पूजिताः ॥
मुद्गार्द्रवटकाः ।
दाळयश्चणकानां तु निस्तुषा यन्त्रपेषिताः ।
तच्चूर्णं वेसनं प्रोक्तं पाकशास्त्रविशारदैः ॥
वटिका वेसनस्यापि कथिकायां निमज्जिता ।
रुच्या विष्टम्भजननी बल्या पुष्टिकरी स्मृता ॥
एवमन्येऽपि ये केचिद् भक्ष्या वेसनसम्भवाः ।
तद्गुणास्तेऽपि बोद्धव्या युक्त्या पाकविशारदैः ॥
चुबुकवटी ।
समितां मर्दयेदाज्यैर्जलेनापि च मन्वयेत् ।
तस्यास्तु वटकं कृत्वा पचेत्सर्पिषि नीरसम् ॥
एलालवङ्गकर्पूरमरीचाद्यैरलङ्कृते ।
मज्जयित्वा सितापाके ततस्तं च समुद्धरेत् ॥
अयं प्रकारसंसिद्धो मण्ड इत्यभिधीयते ।
मण्डस्तु बृंहणो वृष्यो बल्यस्सुमधुरो गुरुः ॥
पित्तानिलहरो रुच्यो दीप्ताग्नीनां सुपूजितः ।
समिता शर्करासर्पिर्विमिश्रा अपरेऽपि ये ॥
प्रकारा अमुना तुल्यास्तेऽपि चैतद्गुणा स्मृताः ॥
माठ
३ अपरे शङ्करपालादयः, ते च —
१. Bh. त्रिदोषेषु प्रपूजिताः ।
२. Bh. adds a note here 'कढीचे पीठ, बेसन इत्येकनाम ।
३. J1. omits अपरे

प्रथमपरिच्छेदः ।
मण्डवत्समितां सिद्धां कृत्वा कुर्याच्च पोलिकाम् ।
शृङ्गाटाकृतिकान् कुर्यात् खण्डशस्तान् पचेद् घृते ।
मज्जयेच्च सितापाके ततस्ते तु समुद्धृताः ।
शङ्खपाला इति प्रोक्ताः पाकशास्त्रविशारदैः ॥
शङ्करपाले
पर्पटास्साज्यसमिता निर्मिता घृतभर्जिताः ।
कुट्टिताश्चालिताश्शुद्धशर्कराभिर्विमिश्रिताः ॥
तस्मिंश्चूर्णे क्षिपेदेलालवङ्गमरिचानि च ।
नारिकेरं सकर्पूरं चारबीजान्यनेकशः ॥
घृताक्तसमिता पुष्टा रोटिका रचिता ततः ।
तस्यां तत्पूरणं न्यस्य कुर्यान्मुद्रां दृढां सुधीः ॥
सर्पिषि प्रचुरे तां तु सुपचेन्निपुणो जनः ।
प्रकारज्ञैः प्रकारोऽयं संयाव इति कीर्तितः ॥
मण्डकेन समो ज्ञेयः संयावोऽपि गुणैर्जनैः ॥
करञ्जी ।
घृताढ्यया समितया कृत्वा लम्बपुटं ततः ।
लवङ्गोषणकर्पूरयुतया सितया युतम् ॥
पचेदाज्येन सिद्धैषा ज्ञेया कर्पूरनालिका ।
१संयावसदृशी चैषा गुणैः कर्पूरनालिका ॥
घृताढ्यसमितालोप्त्रीमध्ये क्षिप्त्वा सुशर्कराम् ।
लेपयेच्छकटैनैनां मृदु युक्त्या तु वेष्टयेत् ॥
१. J1. This line and the next two verses are left out
probably by the scribe.
२. P1. P2. Bh. वेल्लयेत् ।

४४ भोजनकुतूहलं

पचेद्घृतेऽतिबहुले सैषा स्याच्छर्करोदरी ।
गुणे गुणज्ञैस्सा ज्ञेया यथा कर्पूरनालिका ।
.साखररोटीति भाषया, कापूरनारी इति प्रसिद्धा
समिताया घृताढ्याया वर्तीर्दीर्घास्समांचरेत् ।
तांस्तु सन्निहिता दीर्घाः पीठस्योपरि धारयेत् ॥
वेल्लयेद्वेलनेनैता यथैका पर्पटी भवेत् ।
ततच्छुरिकया तां तु संलग्नामेव कर्तयेत् ॥
ततस्तु वेल्लयेद् भूयः शकटेन तु लेपयेत् ।
ततस्संवृत्य तल्लोष्ट्रीं विदधीत पृथक् पृथक् ॥
पुनस्तां वेल्लयेल्लोष्ट्रीं यथा स्यान्मण्डलाकृतिः ।
ततस्तां सुपचेदाज्ये भवेयुश्च पुटाः पुटाः ॥
सुगन्धया शर्करया तदुद्धूलनमाचरेत् ।
सिद्धैषा फेनिका नाम्नी मण्डकेन समा गुणैः ॥
ततः किञ्चिल्लघुरियं विशेषोऽयमुदाहृतः ।
वेल्लयेत्प्रसारयेत् । शकटस्तु —
शालिचूर्णं घृतं तोयं मिश्रितं शकटं वदेत् । इति ॥
साँटा इति महाराष्ट्राः
१९ --
लघुरपि रुचिकर्त्री फेनिकातिप्रशस्ता
बलवति लघुजीर्णे छर्दिनाशं करोति ।
विदलति मुखघर्मं चाम्लपित्तं विदाहं
जठरभरणयोग्या गोधुमैस्सम्प्रयुक्ता ॥
गोधूमफेणी ।
गुर्व्योऽतिबृंहणाः स्निग्धाः बल्याश्शुक्रकरास्मृताः ।
स्त्रीषु हर्षं प्रयच्छन्ति माषपिष्टकसम्भवाः ॥
माषफेणी ।
१. J1. gives the Sanskrit name कर्पूरनाली instead.
३. J1. omits साटा...... सङ्गेणः ।

प्रथमपरिच्छेदः ।
समिता वेसने जीरहिङ्गुमारीचयोजिते ।
घृताक्ते जलसंयुक्ते पीठस्योपरि वेल्लिते ।
घृतेन वाथ तैलेन भर्जिता पूरिका भवेत्
पूरिका बृंहणाः स्निग्धा वृष्या पित्तानिलापहाः ।
घृतपाचिता इत्यर्थात् ।
मधुरास्तैलपाकिन्यो गुर्व्यः श्लेष्मानिलापहाः ॥
इत्युत्तरत्र विधानात् । पूरो ।
माषमुद्गादिचूर्णैश्च शालिपिष्टैश्च सम्भृताः ।
जलौघोपरि सम्पक्काः सुरूपास्स्युरवन्तिकाः ॥
ईडली ।
इयमेव स्नेहपाके चण्डारिकेत्युच्यते । २ तद्गुणाश्च —
वृष्या रोचनदीपनी बलकरा गुर्व्यप्यभिष्यन्दिनी
सद्यस्तर्पणकारिणी रसवती श्लेष्मप्रवृद्धिप्रदा ।
घोरानाहविबन्धगुल्मशमनी पित्तास्रविच्छेदिनी
स्नेहेनापि सुपूरिता च सततं भक्ष्या च चण्डारिका ३ ॥
तथा —
घृतपूरं बलकरं वृष्यं मधुरशीतलम् ।
हन्ति वातं रक्तपित्तं ४ श्लेष्मलं च विशेषतः ॥
घृतपूर इति चण्डारिकाया नामान्तरम् । घिउर इति भाषया।
दोपकाः श्लेष्मला बल्या गुरुरुच्याश्च बृंहणाः ।
घिरडीं ।
समिताया घृताक्ताया लोप्त्रीं कृत्वाथ वेल्लयेत् ।
आज्ये तां भर्जयेत् सिद्धा शष्कुली फेणिकागुणा ॥
१. J1. omits the word इडली ।
२. J1. omits the word तद्गुणाश्च ।
३. J1. adds here अवन्ती ; इडली चण्डारिका घिउर
४. P1. P2. Bh. श्लेष्मणम् ।

४६ भोजनकूतूहल

^१किञ्च —
शष्कुली मधुरा स्निग्धा रुच्या श्लेष्माविवर्धनी ।
वातघ्नी बृंहणी गुर्वी वीर्येणोष्णा त्रिदाहिनी ॥
^२कचोरी ।
अत्युच्छ्रितास्तु गोधूमगोलकाः परिपाचिताः ।
^३वातघ्ना मधुराः स्निग्धा वृष्या बलवतां हिताः ॥
फले गोधूमाची ।
रुच्या वातहरा बल्या माषापूपास्तु बृंहणाः ।
शुक्लवृद्धिकराः स्निग्धाः शस्ता व्यायामशालिनाम् ॥
उडिदांची फळें ।
स्थूलास्स्युर्वर्तुलाः कुब्जास्सच्छिद्रा स्नेहपाचिताः ।
पिष्टापूपा रुचिकरा गुरवः कफपुष्टिदाः ॥
घारगे ।
गोधूमचूर्णं सुलक्ष्णं क्षीरे पक्त्वा घृते पचेत् ।
एष भक्ष्यः परं वृष्यो मधुरो बृंहणो गुरुः ॥
क्षीरघारगे ।
मुद्गानां धूमसीं सम्यग् घोलयेन्निर्मलाम्बुना ।
कटाहस्थघृतस्योर्ध्वं झर्झरं स्थापयेत्ततः ॥
धूमसीं तु द्रवीभूतां प्रक्षिपेज्झर्झरोपरि ।
पतन्ति बिन्दवस्तस्मात् तान् सुपक्वान् समुद्धरेत् ।
सितापाकेन संयोज्य कुर्याद्युक्तेन मोदकान् ॥
लघुर्ग्राही त्रिदोषघ्नः स्वादुश्शीतो रुचिप्रदः ।
चक्षुष्यो ज्वरहद्वल्यस्तर्पणो मुद्गमोदकः ॥
मोतीलाडु ।

१. J1. अपि च ।
२. J1. gives the Sanskrit name instead as शष्कुली ।
३. T2. omits this line : वातघ्ना... ... ...हिताः ।

प्रथमपरिच्छेदः । ४७
एवंप्रकारकाः कार्या बेसनेनापि मोदकाः ।
ते बल्या लघवश्शीताः किञ्चिद्वातकरास्तथा ।
विष्टम्भिनो ज्वरघ्नाश्च पित्तरक्तकफापहाः ॥
बून्दीचे लाडु ।
एवमेव प्रकारेण माषजा अपि मोदकाः ।
किञ्चित्समगुणा माषैः रत्नमोदकसंज्ञकाः ॥
रत्नलाडु ।
घृताक्तया समितया कृत्वा सूत्राणि तानि तु ।
निपुणो भर्जयेदाज्ये खण्डपाकेन योजयेत् ।
युक्तेन मोदकान् कुर्यात् ते गुणैर्मण्डका यथा ॥
सेवेचे लाडु ।
नूतनं घटमादाय तस्यान्तः कुशलो जनः ।
प्रस्थार्थपरिमाणेन दध्नाम्लेन प्रलेपयेत् ।
द्विप्रस्थां समितां तत्र दध्यम्लं प्रस्थसम्मितम् ।
घृतमर्धशरावं च घोलयित्वा घटे क्षिपेत् ॥
आतपे स्थापयेत्तावद्यावद्याति तदम्लताम् ।
ततस्तु प्रक्षिपेत्पात्रे सच्छिद्रे भाजने च तत् ॥
परिभ्राम्य परिभ्राम्य तत्सन्तप्ते घृते क्षिपेत् ।
पुनः पुनस्तत्प्रवृत्या विदध्यान्मण्डलाकृतिम् ॥
तां सुपक्वां घृतान्नीत्वा सितापाके तनुद्रवे ।
कर्पूरादिसुगन्धे च श्रपयित्वोद्धरेत्ततः ॥
एषा कुण्डलिनी नाम्ना पुष्टिकान्तिबलप्रदा ।
धातुवृद्धिकरी वृष्या रुच्या चेन्द्रियतर्पणी ॥
जिलेबी .
omits this verse.
२. After this Bh. adds the word योगप्राप्तेने before the
next verse.

[३८]
भोजनकुतूहले

सैषैव गोलाकृतिका भवेद्धाधिवटीत्यपि ।
रेष्मीति भाषायां ।
तैले विपक्वा वटकाश्च शालिजाः सुदुर्जरा रोचनभङ्गदाश्च ।
कफप्रकोपं जनयन्ति सद्यो विशेषतः. कूरवटाश्च जीर्णाः ॥
कुर्वडी ।
ऐतद्गुणैव शाण्डाकी प्रोच्यते गुणवित्तमैः ।
सांडयी ।
किञ्चिल्लघुगुणा आहुर्वटीर्मण्डसमुद्भवाः ।
नाचण्याच्य वड्या ।
समितायामर्धमितं घृतं क्षिप्त्वातिभर्जयेत् ।
वर्णव्यत्ययतः यावदवतार्याथ शीतले ॥
समितायास्तृतीयांशसितां तत्र नियोजयेत् ।
एलालवङ्गमरिचं यथायोग्यं विनिक्षिपेत् ॥
लड्डुकास्तस्य पित्तघ्ना रुच्याः कापविवर्धनाः ।
समितामोदका नाम गुर्जरैस्सुविशेषिताः ॥
गुर्जरभाषया पल्मृदीपा इति प्रसिद्धाः ।
समितायां ससितायां सम्यक् पक्वं पयोघृतम् ।
तथा योज्यं यथा तत्र सम्यक् स्याद्दवकोद्गमः ॥
भर्जयेदर्धपाकेऽस्य घृतं योज्यं यथामति ।
सम्यक् पाकेऽथ सम्पन्ने शीतस्थाने निधापयेत् ॥
समभागां सितां दद्यान्मोदकाः पूर्ववद्गुणैः ।
कथ्यन्ते द्रावको नाम गुर्जरैः पाककोविदैः ॥
द्रावालाडु ।

पादटिप्पणी (Footnotes):
१. $J_1$. omits this pasage.
०२. $J_1$. omits एतद्गुणैव $\dots\dots$ पाककोविदैः । द्रावालाडु

प्रथमपरिच्छेदः ।
घृताक्तां समितां कृत्वा कुर्यादङ्गारकर्कटीम् ।
चूर्णयित्वाऽथ तां तत्र क्षिपेत्सघृतशर्कराम् ॥
कर्पूरैर्वासयित्वा कुर्यादुत्तममोदकान् ।
संस्थाप्य शीतले स्थाने भक्षयेन्मण्डवड्डणान् ॥
चुर्मालाडुं ।
एतां एवाङ्गारकर्कटीस्थाने घृतपाके सति दळीयालाडु इति गुर्जरा
व्यवहरन्ति ।
अत्युन्नताश्च गोधूमगोलकाः परिपाचिताः ।
मुद्गानां वेसवारैस्तु पूर्णा गुरुतरा मताः ॥
मुद्गपूर्णफले ।
एवमेव विजानीयात् तुवरीचणकादिभिः ॥
तत्रापि—
मधुरं मधुराम्लं च पित्तकृन्नातिवातलम् ।
कफप्रकोपजननं विद्याच्चणकपूरणम् ॥
दुर्जरं बलकृद्वृष्यं वह्निमान्द्यकरं गुरु ।
रुच्यं पित्तप्रशमनं विद्यान्माषादि पूरणम् ॥
आदिशब्दो राजमाषादिसङ्ग्रहार्थः
पोळिका पूर्णगर्भा तु गुर्वी स्याद्गुडदालिता ।
पूर्णपोळी
मृदुपाकाश्च ये भक्ष्याः स्थूलाश्च कठिनाश्च ये ।
गुरवस्ते त्वतिक्रान्तपाकाः पुष्टिबलप्रदाः ॥
१. J1. Omits एतां .. .. व्यवहरन्ति
२. J1. adds:— पूरणविशेषः after चणकादिभिः and omits the
word तत्रापि ।
३. adds दृढपूरणम् for the same
४. J1. omits:— आदिशब्दो .. ... सङ्ग्रहार्थः।
५. J1. पुष्टिबलापहाः
281