भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

१६० भोजनकुतूहले
.प्रमेहकुष्ठपिटककृमिगुल्मान्त्रशूलनुत् ।
मृत्पात्रे तु शृतं क्षीरं पूर्वोक्तैरन्वितं गुणैः ॥
स्यान्निर्जलं शृतं यत्तुद्वित्रिषडष्टांशशेषितम् ।
यथा श्रुतसमं सारं गुरु बल्यतमं पयः ॥
अर्धावशिष्टं पानं स्यात् त्रिभागं लेखनं भवेत् ।
षड्भागं पिष्टतामेति शर्करा स्याद्यथाष्टमे ॥
तदेवातिशृतं सर्वं गुरु बृंहणमुच्यते ।
दीपनी तर्पणी वृष्या गुर्विणी प्राजलम्बिनी ॥
स्वादुपाकरसा स्निग्धा रुच्या सन्तानिका मता ।
द्रव्यान्तराविरोधित्वात् सरत्वाच्चानुपानतः ।
क्षीरं भक्तोत्तरं पथ्यं दीपनं मलशोधनम् ॥
रक्तपित्तानिलच्छर्दिमूर्च्छा हिक्कापहारि च ।
खण्डेन सहितं दुग्धं कफकृत् पवनापहम् ॥
सितासितोपलायुक्तं शुक्रलं त्रिमलापहम् ।
सगुडं मूत्रकृच्छ्रघ्नं पित्तश्लेष्मकरं स्मृतम् ॥
यथा—
क्षीरं साक्षाज्जीवनं जन्मदं स्यात्
तद्धारोष्णं गव्यमायुष्यमुष्णम् ।
प्रातस्सायं ग्राम्यधर्मावसाने
भुक्तेः पश्चादात्मसात्म्यं करोति ॥
तथा—
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं प्रायशः परिकीर्तितम् ।
१. P₂. शृततमं ।
२. P₂. वृष्यम् ।

प्रथमपरिच्छेदः । १३१
तदेव चाश्रुतं विद्याद् गुरु तर्पणबृंहणम् ॥
वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हि तद्धितम् '
धारोष्णममृतं क्षीरं विपरीतमथोच्यते ॥
अनिष्टगन्धमम्लं च विवर्णं विरसं च यत्
वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यंच विग्रथितं भवेत् ॥
रात्रौ क्षीरं न भुञ्जीयाद् यदि भुञ्जीत न स्वपेत् ।
यदि स्वपेत् क्षयेदायुस्तस्मात् क्षीरं दिवा स्मृतम् ॥
धारोष्णममृतं पथ्यं धाराशीतं त्रिदोषजित् ।
शृतशीतं त्रिदोषघ्नं शीतोष्णं कफवातजित् ॥
अप्याविकं पथ्यतमं शृतोष्णमाजं पयो वै शृतशीतमेव ।
धारासुशीतं महिषीपयश्च धारोष्णमेवं हितमेव गव्यम् ॥
पित्तघ्नं माहिषं क्षीरं वातघ्नं चाविकं पयः ।
वातपित्तहरं गव्यं त्रिदोषघ्नमजापयः ॥
प्रायः प्राभातिकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम् ।
रात्रौ सौम्यगुणत्वाच्च व्यायामाभावतस्तथा ॥
दिवाकराभितप्तानां व्यायामानिलसेवनात् ।
वातपित्तहरं चैव चक्षुष्यं चापराहिकम् ॥
मुहूर्तं पचनादूर्ध्वं क्षीरं भजति विक्रियाम् ।
तदेव द्विगुणे काले विषवद्धन्ति मानवम् ॥
येषां न साम्यं क्षीरेण पीतं चाध्मानकारकम् ।
तेषामर्धजले दत्त्वा नागरं पिप्पलीयुतम् ॥
आवर्तयेत् क्षीरशेषं तत् पीत्वा सुखमेधते ।
स्निग्धत्वाद् गौरवाज्जाड्यात् त्रिकालं न पिबेत् पयः ॥

१. $T_2$. adds पचनात्पाकादूर्ध्वं मुहूर्तं स्थितं ।
२. $T_2$. adds द्विगुणे मुहूर्तद्वयम् ।
३. $P_1$. नांगारं $P_2$. नारंगम् ।

११२ भोजनकुतूहले
, समाग्निरपि किञ्चान्यो मन्दाग्निर्विषमोऽपि वा ।
तीक्ष्णाग्निना तु पातव्यं त्रिकालमपि माहिषम् ॥
तस्य धातून् पचेदग्निर्यदा तेन न सिञ्चति ।
इति गव्यस्य सामान्यतस्तदितरस्य च गुणाः । अथेतरस्य विशेषगुणाः ।
. तत्र माहिषस्य—
माहिषं बलवर्ष्मोजोनिद्राशुक्लबलप्रदम् ।
तीक्ष्णाग्निशमनं स्वादु रसपाके च पुष्टिदम् ॥
व्यायामश्रान्तदेहस्य श्रमघ्नमनिलापहम् ।
निष्कामस्यापि वृद्धस्य स्त्रीषु कामप्रदायकम् ॥
बलिनस्तरुणस्यापि विशेषात् कामदायकम् ॥
इति माहिषक्षीरगुणाः ।
अथाजस्य—
अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तनिषेवणात् ।
नात्यम्बुपानाद्व्यायामात् सर्वव्याधिहरं पयः ॥
तथा —
आजमग्निबलकृत् क्षयकासश्वासहृत् कफहरं परमं तत् ।
रक्तपित्तहरमाश्वतिसारे रक्तजे च कथितं हितमेतत् ॥
तथा—
गोदुग्धतः स्यादधिकं गुणेषु सुतीक्ष्णदेहेषु च पथ्यमुक्तम् ।
स्थूलाजदुग्धं कथितं पयोशैः सूक्ष्माजदुग्धं त्विह किञ्चिदूनम् ॥
इत्याजस्य ॥
१. T₂. omits बलिन— — -यकम् ।
२. P₁. P₂. सुक्षीण ।
३. P₁, P₂. ष्टलाजदुग्धं ।
४. P₁. किञ्चिदुष्णम् ।

१३३ ·
अथौष्ट्रस्य—
उष्ट्रीक्षीरं सुतिशोफोपहारि पित्तश्लेष्मात्यर्हंसां च प्रशस्तम् ।
आनाहघ्नं चोदराणां प्रशस्तं जन्तुघ्नं वै शस्यते सर्वकालम् ॥
इत्यौष्ट्रस्य ॥
• अथैकशफस्य—
उष्णमेकशफं बल्यं श्वासवातापहं पयः ।
मधुराम्लरसं रूक्षं लवणानुरसं लघु ॥
इति खराश्वीक्षीरयोः ॥
अथ मानुष्याः—
मानुष्या मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम् ।
नस्याश्चोतनपथ्यं च जीवनं लघु दीपनम् ॥
इति मानुष्याः ॥
अथ हस्तिन्याः—
हस्तिन्या मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु ।
स्निग्धं धैर्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवर्धनम् ॥
इति हस्तिन्याः ॥
अथैडक्याः —
आविकं तु पयः स्निग्धं कफपित्तकरं गुरु ।
पथ्यं वातप्रकोपेषु कासे चानिलसम्भवे ॥
इत्येडक्याः ॥
अथ मेष्याः—
मेषीक्षीरं समधुरं गाढं स्निग्धं कफापहम् ।
वातामयकरं स्थौल्यं लोमशं गुरु वर्धनम् ॥
इति मेष्याः ॥
अजादिभेदानाह राजनिघण्टौ—
अजो बुकस्तु मेष्यः स्यात् लम्बकर्णः पशुश्च सः ।
अजा पयस्विनी भीरुः छागी मेध्या गलेस्तनी ॥
१. P1, P2. read, “अजो... ... विः स्यात् ॥” after “इत्येडक्याः”
and T1. omits this portion.

१६४ भोजनकुतूहले
मेषो मेढो हुडो मेन्द्र ऊर्णाधुरुरस्तथा ।
एडकः शृङ्गिणोऽपि स्यात् ॥ इति ॥
अथ मथितक्षीरगुणाः
क्षीरं गव्यमथाजं वा कोष्णं दण्डाहतं भवेत् ।
लघु वृष्यं ज्वरहरं वातपित्तकफापहम् ॥
अथ क्षीरफेनगुणाः—
गोदुग्धप्रभवं किं वा छागीदुग्धसमुद्भवम् ।
भवेत्फेनं त्रिदोषघ्नं रोचनं बलवर्धनम् ॥
वह्निवृद्धिकरं पथ्यं सद्यस्तृप्तिकरं लघु ।
अतिसारेऽग्निमान्द्ये च ज्वरे जीर्णे प्रशस्यते ।
विवर्णं विरसं चाम्लं दुर्गन्धं ग्रथितं पयः ।
वर्जयेदम्ललवणयुक्तं कुष्ठादिकृद्यतः ॥
अथ क्षीरमित्राणि—
सहकारफलं चैव गोस्तनी माक्षिकं घृतम् ॥
नवनीतं शृङ्गवेरं पिप्पली मरिचानि च ॥
सिता पृथुकसिन्धूत्थपटोला नागराभया ।
क्षीरेण सह शस्यन्ते वर्गेषु मधुरादिषु ॥
तथा—
अम्लेष्वामलकं पथ्यं शर्करा मधुरेपु च ।
पटोलः शाकवर्गेषु कटुकेष्वार्द्रकं भवेत् ।
कषायेषु यवाश्चैव लवणेषु च सैन्धवम् ॥
अम्लेष्वामलकमित्यनुभवविरोधात् उपेक्ष्यम् आमलकान्तराभिप्रायं वा।
इति क्षीरमित्राणि ॥
अथामित्राणि —
मत्स्यमांसगुडयुङ्मूलकैः कुष्ठमावहति सेवितं पयः ।
शाकजाम्बवसुरादिसेवितं मारयत्यनुघयान्न संशयः ॥

प्रथमपरिच्छेदः । १३५
तथा —
नैकध्यं पयसाश्नीयात् सर्वं चोष्णं द्रवाद्रवम् ॥
मूलकाद्या हरितकाः तैलपिण्याकसर्षपाः ॥
कापित्थजम्बुजम्बीरं पनसं मातुलुङ्गकम् ।
वांशं करीरं बदरं कदली चाम्लदाडिमम् ॥
फलमीदृग्विधं चान्यत् वदद्भि स्त्वक्फलान्यपि ॥
क्षीरे विरुद्धान्यैकध्यं सह वै भुज्यते यदि ।
बाधिर्यमान्ध्यं वैवर्ण्यं मूकत्वं वाथ मारणम् ॥
इति क्षीरामित्राणि ॥
इति दुग्धप्रकरणम् ॥
अथ दधि । तच्चावस्थाभेदेन पञ्चविधम् ।
आदौ मन्दं ततः स्वादु स्वादम्लं च ततः परम् ।
अम्लं चतुर्थमत्यम्लं पञ्चमं दधि पञ्चधा ॥
अथ क्रमेण तल्लक्षणानि तद्गुणाश्च —
मन्दं दुग्धवदव्यक्तरसं किञ्चिद्धनं भवेत् ।
मन्दं स्यात् सृष्टविण्मूत्रं दोषत्रयविदाहकृत् ॥
यत् सम्यग् घनतां याति व्यक्तस्वादुरसं भवेत् ।
अव्यक्ताम्लरसं तच्च स्वादु विज्ञैरुदाहृतम् ॥
स्वादु स्यादत्यभिष्यन्दि वृष्यं मेदःकफापहम् ।
वातघ्नं मधुरं पाके रक्तपित्तप्रसादनम् ॥
स्वादम्लं सान्द्रमधुरं कषायानुरसं भवेत् ।
स्वादम्लस्य गुणा ज्ञेयाः सामान्यदधिवज्जनैः ॥
यत्तिरोहितमाधुर्यं व्यक्ताम्लत्वे तदम्लकम् ।
अम्लं तु दीपनं पित्तरक्तश्लेष्मविवर्धनम् ॥

११६ भोजनकुतूहले
तदत्यम्लं दन्तरोमहर्षकण्ठा(वि ? दि)दाहकृत् ।
अत्यम्लं दीपनं रक्तपित्तकुष्ठिकरं परम् ॥
अन्यत्र—
दध्यवस्थामसम्प्राप्य दुग्धावस्थामतीत्य च ।
अन्तरावर्ति यत् प्रोक्तं मन्दं तच्च त्रिदोषकृत् ॥
• विदाहि सृष्टविण्मूत्रमपथ्यं मेहकृच्छ्रकृत् ।
मन्दम् ।
अव्यक्ताम्लं घनीभूतं दधित्त्वं प्राप्यते च यत् ।
तज्जातं मधुरं बल्यं वातघ्नं गुरु शुक्रलम् ।
अमन्दम् ।
इति पञ्चविधदधिसामान्यगुणाः ॥
अथ गव्यस्य—
तत्रापि चातिशीतं च दीपनं बलवर्धनम् ।
वातघ्नं मधुरं रूक्षं दधि गव्यं मनोहरम् ॥
अरोचके पीनसमूत्रकृच्छ्रे शीतज्वरे तद्विषमज्वरे च ।
दुर्नामरोगग्रहणीगदे च गव्यं प्रशस्तं दधि सर्वदैव ॥
इति गव्यस्य ॥
अथ ऋतुविशेषे सामान्यतो दधिगुणाः—
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु निन्दितं दधि दोषकृत् ।
हेमन्ते शिशिरे तच्च वर्षाकाले बलप्रदम् ॥
अथ महिषस्य—
विपाके मधुरं वृष्यं रक्तपित्तप्रसादनम् ।
बलसंवर्धनं चैव विशेषान्माहिषं दधि ॥
स्निग्धं मधुरशीतं च बलवर्णकरं परम् ।
वृष्यं मेदःकरं स्वादु श्रमघ्नं वातनाशनम् ॥
१. All Mss. other than T₂, omit this line.

तथा —
माहिषं दधि बलासकारकं वह्निमान्द्यकरणं गुरुत्वकृत् ।
तत्प्रयुज्य-कटुकैरवचूर्णं माहिषं च लघुतामुपयाति ॥
इति माहिषदधिगुंणः ॥
अथाजस्य —
दध्याजं कफवातघ्नं लघूष्णं नेत्रदोषनुत् ।
दुर्नामश्वासकासघ्नं रुच्यं दीपनपाचनम् ॥
इत्याजस्य ।
अथ मेष्याः —
मेषीघृतं१ तु दुर्गन्धि कफपित्तप्रकोपनम् ।
अरुच्यं सुकुमाराणां नराणां न हि तद्धितम् ॥
आविकं दधि सुस्निग्धं कफपित्तकरं गुरु ।
रक्ते च वातरक्ते च पथ्यं शोफव्रणापहम् ॥
इत्येडक्याः ॥
अथाश्विन्याः —
अश्वीदधि स्यान्मधुरं कषायं कफातिमूर्च्छामयहारि रूक्षम् ।
वातालपदं दीपनकारि नेत्रदोषापहं तत्कथितं पृथिव्याम् ॥
इत्यश्विन्याः ।
अथ गर्दभ्याः —
गर्दभीदधि रूक्षोष्णं लघु दीपनपाचनम् ।
मधुराम्लरसं रुच्यं वातदोषविनाशनम् ॥
इति गर्दभ्याः ।
अथौष्ट्रस्य—
औष्ट्रमर्शांसि कुष्ठानि क्रिमिशूलोदराणि च ।
निहन्ति कटुकं२ स्वादु किञ्चिदम्लं रसे दधि ॥
इत्युष्ट्र्याः ।
१. T2. omits मेषी... ...तद्धितम्.
२. P1. कुष्ठजं. P2. कुकुजं.

. १३८ भोजनकुतूहलं
अथ हस्तिन्याः —
हस्तिनीदधि लघूष्णकषायं
पक्तिशूलशमनं रुचिदं च
दीप्तिदं लघु बलासनाशनं
वीर्यवृद्धिकरणं बलप्रदम् ॥
इति हस्तिन्याः ।
अथ स्त्रियाः —
विपाके मधुरं बल्यमम्लं सन्तर्पणं गुरु ।
चक्षुष्यं ग्रहदोषघ्नं दधि स्त्रीस्तन्यसम्भवम् ॥
इति स्त्रियाः ।
आग्नेयमेव सर्वेषां गव्यं दधि गुणोत्तरम् ।
वातघ्नं कफकृत्सर्वं बृंहणं च विपाक्तिहृत् १ ॥
२ कुर्याद्भक्ताभिलापं च दधि मस्तूपरिस्थितम् ।
सशर्करं दधि श्रेष्ठं तृष्णापित्तास्रवातनुत् ॥
सगुडं वातनुद् वृष्यं बृंहणं तर्पणं गुरु ।
अथ दधिमण्डगुणाः —
दध्नो मण्डो गुरुर्वृष्यो विज्ञेयो बलवर्धनः ।
वस्तेर्विशमनश्चापि कफपित्तविनाशनः ॥
इति मण्डगुणाः ॥
१. P1. P2. विषाक्ति.
२. P1. P2. कुर्याद्भक्ताभिलापम्.

प्रथमपरिच्छेदः । १३९
अथ निस्सारदधिगुणाः —
दधि त्वसारं रूक्षं च ग्राहि विड्भेदि वातलम् ।
दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम् ॥
दधिविषयाः —
ग्रहण्यां पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च विषमज्वरे ।
अरोचके च मन्दाग्नौ शस्यते दधि सर्वदा ॥
लवणमरिचसर्पिःशर्करामुद्गधात्री-
कुसुम॑रसविमिश्रं वा तदद्यात् नित्यम् ।
न च शरदि वसन्ते नोष्णकाले न रात्रौ
न दधि कफविकारे पित्तरोगे तथाद्यात् ॥
अन्यच्च,
एलासैन्धवशर्करामरिचकैर्धात्रीगुडैः सर्पिषा
पथ्यं स्याद्वरमुद्गसूपसहितं संसेवनीयं दधि ।
नैवोष्णं बहुपिच्छलं च न शरद्ग्रीष्मे वसन्ते हितं
पित्तासृग्ज्वरकुष्ठदं भ्रमकरं वीसर्पदं चान्यथा ॥
दधि त्रिकटुविमिश्रं राजिकाचूर्णयुक्तं
कफहरमनिलघ्नं वह्निसन्धुक्षणं च ।
तुहिनशिशिरकाले सेवनीयं च पथ्यं
भवति सदशकायो रूपवान् सत्त्ववांश्च ॥
सगुडदधि सुखोष्णं धौतवस्त्रेण सम्यग्
युवतिकरविलासैर्गालितं धूपितं च ।
शिशिरकिरणविश्वाजाजिचूर्णेन मिश्रं
त्वधिकतरविलासैः सेवनीयं हितं च ॥
मधुरं मध्ययेच्चैतदत्यम्लं वर्जयेत् सदा ।
मधुरं दधि रोगघ्नमत्यम्ल रोगकारणम् ॥
१. T₂ तु कटु, and adds कटु त्रिकटु before the next verse.
२. T₁ शुण्ठीजीर and adds शिशिरकिरणः कर्पूरः before the next verse.

१४० . भोजनकुतूहले
अथ शिखरिण्यः -
अर्धाढकं सुचिरपर्युषितस्य दध्नः
खण्डस्य षोडशपलानि शशिप्रभस्य ।
सर्पिः पलं मधु पलं मरिचं द्विकर्षं
• शुण्ठ्याः पलार्धमपि वार्धपलं चतुर्णाम् ॥
श्लक्ष्णे पटे ललनया मृदुपाणिघृष्टे
कर्पूरचूर्णसुरभीकृतचारुसंस्था ।
एषा वृकोदरकृता सरसा रसाला
आस्वादिता भगवता मधुसूदनेन ॥
इति भीमसेनशिखरिणी ॥
अन्यत्रापि,
आदौ माहिषमम्लमम्बुरहितं दध्याढकं शर्करां
शुभ्रां प्रस्थयुगोन्मितां शुचिपटे किञ्चिच्च किञ्चित् क्षिपेत्
दुग्धेनार्धघटेन मृन्मयनवस्थाल्यां दृढं स्रावये-
देलाबीजलवङ्गचन्द्रमरिचैर्यौग्यैश्च तद्योजयेत् ॥
एषा यैर्न वसन्तवर्जितदिने संसेव्यते नित्यश-
स्तस्य स्यादतिवीर्यवृद्धिरनिशं सर्वेन्द्रियाणां बलम् ।
ग्रीष्मे तथा शरदि ये रविशोषिताङ्गा
ये च प्रमत्तवनितासुरतातिखिन्नाः ।
ये चापि मार्गपरिसर्पणशीर्णगात्रा-
स्तेषामियं वपुषि पोषणमाशु कुर्यात् ॥
इत्यन्या शिखरिणी ॥
त्रिंशत्पलानि दध्नश्च त्वगेलार्धपलं तथा ।
मध्वाज्यस्य पलार्धं च मरीचानां पलार्धकम् ॥
पलान्यष्टौ च खण्डस्य पटे शुक्ले च धारयेत् ।
कर्पूरवासिते भाण्डे छायायां स्थापयेदिदम् ॥

प्रथमपरिच्छेदः। १४१
एषा शिखरिणी युक्ता प्रदीप्तिबलवर्धिनी ।
सदा पथ्या नियोज्या च क्षीणे देहे च पुष्टिदा ॥
आयुःप्रवर्धनी चैव सर्वरोगप्रमर्दिनी ॥
इत्यपरा शिखरिणी ॥
सुजातं दधि संयोज्य वस्त्रे बद्ध्वा सुपीडितम् ।
नानापुष्पफलारम्भं कुर्यादतिमनोहरम् ॥
कपित्थमातुलैलासारैर्वारुकबीजकैः ।
शर्कराशुण्ठिसामुद्रमरीचैरेकसंयुतैः ॥
पूतं दधिरसं श्रेष्ठं सुघृतं शोधितं पटे ।
लवणेन समायुक्ता शिखरिण्यमृतोपमा ॥
रसाला सर्वरोगघ्नी रक्तपित्तनिबर्हिणी ।
दीपनी बृंहणी स्निग्धा मधुरा शिशिरा सरा ॥
रक्तपित्ततृषादाहान् प्रतिश्यायं विनाशयेत् ।
इति रसाला शिखरिणी ॥
नारङ्गं दाडिमं स्यात्पद्ममधुकयुतं मातुलुङ्गस्य तोयं
द्राक्षातोयं समांशं गुडदधिसहितं शर्करा राजिमिश्रम् ।
शुभ्रे पट्टे च घृष्ट्वा मरिचकसहितं सैन्धवं वाप्य तद्व-
निष्पीड्यं सर्वमेतद् भवति शिखरिणी राजभोज्यैकयोग्यो ॥
इयमन्या शिखरिणी ।
मातुलुङ्गसिताजाजीमरीचार्द्रकनागरैः ।
कर्पूरसलिलैर्युक्ता दधि पर्युषितैस्समा ॥
रसयोगेषु सर्वेषु बदरस्य समस्य च।
नागरस्य रसोन्मिश्रा सा रसालामृतोपमा ॥
१. T1. Gives a different reading also 'मोहरीराजिमिश्रम्' ।
२. T2. adds राजी मोहरी । अजाजीति वा पाठः तदा जीरकं पट्टे वस्त्रे वाप्य क्षिप्त्वा before इयमन्या शिखरिणी ।

प्रच्छे पटे च संसृष्टा वातरोगनिबर्हिणी ।
चन्द्रामृतस्राविणीयं नाम्ना शिखरिणी मता ॥
चन्द्रामृतस्राविणी ।
मातुलुङ्गकपित्थाम्लातित्तिडीकाम्लदाडिमैः ।
शर्कराराजिसंयुक्तैः शुचिपट्टे नियोजिता ॥
नागरामरिचाजाजिंचतुर्जातकभृंस्तृणैः ।
सुयुक्तार्द्रकसंयुक्ता स्साला सामृतोपमा ॥
सर्वरोगप्रशमनी दाहपित्तनिबर्हिणी ।
रक्तोद्रेककरी पथ्या सर्ववातानुलोमनी ॥
एषा शिखरिणी रम्या सुषेणेन विनिर्मिता ।
सुषेणशिखरिणी ।
तथा —
दधिसर्पिर्गुडैर्जाजिनागरार्द्रकयोजितैः ।
सचतुर्जातघृष्टैश्च रसालैषाऽमृतोपमा ॥
सर्वकृच्छ्रप्रशमनी सर्वातीसारनाशिनी ।
सुषेणदेवेन कृता रसालैषामृतोपमा ॥
इत्यपरा सुषेणशिखरिणी ।
निघण्टौ —
द्वात्रिंशत्पलसम्मितं दधि पलान्यष्टौ च खण्डं पल-
स्यार्धं चेन्मरिचस्य तेन तुलितं युक्तं त्वगेलाद्वयम् ।
मध्वाज्यं च युतं तदर्धमिलितैः संशोधिर्तर्योजिता
भाण्डे स्याद्दिमवासिता शिखरिणी श्रीकण्ठभोग्या गुणैः ॥
इति ।
॥ इति शिखरिणीप्रकरणम् ॥
अथ सरस्य मस्तु्नश्च गुणाः —
दध्नस्तूपरि यो भागो घनः स्नेहसमन्वितः ।
स लोके सर इत्युक्तो दध्नो वारि तु मस्त्विति ॥
१. P1 P2 चतुर्जातपभूतृणैः ।

प्रथमपरिच्छेदः । १४३
•सरः स्वादुगुरुर्वृष्यो वातवह्निप्रणाशनः ।
सोऽम्लो बस्तिप्रथमनः पित्तश्लेष्मविवर्धनः ॥
'इति सरः ।
अथ मस्तु—
स्रोतश्शुद्धिं विधत्ते प्रकटंयति रुचिं दीपयत्याशु वह्निं
कृत्वा शुद्धिं मलानां जरयति च हठाद् भुक्तमन्नं विचित्रम् ।
उष्णं चाम्लं कषायं लघु सुरभिरसं शूलविष्टम्भहारि
श्रेष्ठं मस्तु प्रशस्तं कफपवनरुजादुष्टमूत्रग्रहेषु ॥
इति मस्तु ।
अथ तक्रम् । तस्य चातुर्विध्यमाह सुषेणः —
घोलं मथितमुदस्वित् तक्रं चैतच्चतुर्विधं कथितम् ॥ इति ॥
तल्लक्षणं तु —
ससरं निर्जलं घोलं मथितं सरवर्जितम् ।
पादोदकमुदस्वित्तत् तक्रमर्धजलं भवेत् ॥
सरवन्निर्जलं मथितं घोलं असरवन्निर्जलं मथितं तन्मथितसंज्ञ-
कमित्यर्थः । अथ तद्गुणाः —
घोलं मारुतपित्तहारि मथितं श्वासापहं श्लेष्महृत्
पित्तश्लेष्मविनाश्युदस्विदधिकं तक्रं त्रिदोषापहम् ।
मन्दाग्नावरुचौ तथैव नितरामन्येषु रोगेष्वपि
श्रेष्ठं तक्रमिदं वदन्ति मुनयस्तेनोत्तमं प्राणिनाम् ॥
यथा सुराणाममृतं प्रधानं
तथा नराणां भुवि तक्रमाहुः ।
अम्लेन वातं मधुरेण पित्तं
कफं कषायेण निहन्ति सद्यः ॥
गव्यं तु दीपनं तक्रं मेध्यमर्शस्त्रिदोषजित् ।
माहिषं श्लेष्मलं तक्रं सान्द्रं शोफकरं गुरु ॥

• १४४ • भोजनकुतूहले
हन्ति गुल्ममतीसारप्लीहार्शो ग्रहणीगदान् ।
*सुस्निग्धं छागलं तक्रं लघु दोषत्रयापहम् ॥
गुल्मार्शो ग्रहणीशोफपाण्ड्वामयविनाशनम् ।
तक्रं त्वजाविप्रभवं न सेव्यमनिष्टगन्धं त्रिषु चाप्यपथ्यम् ।
अन्यतक्राणामपेयतया ग्रन्थगौरवभयाच्च नेह गुणा निरूपिता अन्यतो
ज्ञेयाः ।
स्वादु वृष्यं रुचिकरं श्लेष्मलं पित्तनाशनम् ।
अम्लं तक्रं पवनजिन् पित्तश्लेष्मप्रकोपनम् ॥
तक्रं तल्लवणोपेतं दीपनं ग्रहणीगदे ।
तक्रं लवणहीनं यत् ग्रहण्यार्शोविकारकृत् ॥
वातेऽम्लं सैन्धवोपेतं स्वादु पित्ते सशर्करम् ।
कफे पित्ते तथा तक्रं व्योषक्षारसमान्वितम् ॥
स्थौल्यं करोति हरतेऽनिलमेतदेव
यच्चोष्णतामुपगतं तु कदाचिदेव ॥
एवकारोऽप्यर्थे ।
सहनवनीतं घोलं मथितं कथयन्ति बहुगुणं सुधियः ।
चिरमथितं मथितं पुनरुत्पत्तिकरं नरस्य दोषाणाम् ॥
नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले ।
न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपित्तके ॥
तक्रमामं कफं हन्ति कोष्ठे कण्ठे करोति च ।
पीनसश्वासकासादौ पक्वमेव प्रयुज्यते ॥
कैलासे यदि तक्रमस्ति गिरिशः किं नीलकण्ठो भवे-
द्वैकुण्ठे यदि कृष्णतामनुभवेदद्यापि किं केशवः ।

• १. P1, P2, T1, omit this line.

प्रथमपरिच्छेदः । १४५
इन्द्रो दुर्भगतां क्षयं द्विजपतिर्लम्बोदरत्वं गणाः
कुष्ठित्वं च कुबेरको दहनतामग्निश्च किं विन्दति । r
शशिकुन्दसमप्रभशङ्कनिभं युवतीकरनिर्मलनिर्मथितम् ।
परिपक्वकपित्थसुगन्धरसं पिब भो नृप तक्रमनन्तगुणम् ॥
आमातिसारे च विषूचिकायां वातज्वरे पाण्डुषु कामिलायाम् ।
प्रमेहगुल्मोदरवातशूले नित्यं पिबेत्तक्रमरोचके च ॥
अपि च ,
शीतकालेऽग्निमान्द्ये च कफे पाण्ड्वामयेषु च ।
मार्गोपरोधे कुष्ठादिव्याधौ तक्रं प्रशस्यते ॥
वातोदरी पिबेत्तक्रं पिप्पलीलवणान्वितम् ।
शर्करामरिचोपेतं स्वादु पित्तोदरी पिबेत् ॥
तक्रं देयं न क्षते नोष्णकाले
नो दौर्बल्ये नो तृषामूर्च्छिते च ।
नैव भ्रान्तौ नैव पित्तास्रदोषे
नो दद्यात्तत् सूतिकायां विशेषात् ॥
भोजस्तु तक्रस्य दश भेदान् गुणभेदानाह --
करमथितमथितोदश्वित्तक्रदण्डाहतगौडिकानि ।
कालसेयकखाडवकमिलितातिमिलितानि दश भवन्ति ॥ इति ।
तल्लक्षणानि तु —
सस्नेहं करमथितं निःस्नेहं मथितमजलमुभयं तत् ।
पादाम्बूदश्वित् स्यात् तक्रं त्वेषांशसलिलं स्यात् ॥
दण्डाहतं त्रिपादोदकयुक्तं गौडिकं समांशजलम् ।
गौडादस्मात् क्रमशः पादं पादं प्रवर्धितैः सलिलैः ॥
कथितानि कालसेयकखाडवकमिलितातिमिलितानि ।
१. P1; P2; T1. कथितमसलिलम् ।
२. P1; P2; T1. तु सार्धसलिलं ।

अथ क्रमेण तद्गुणाः —
करमथितं गुरु हृद्यं बल्यं वृष्यं कफानिलघ्नं च ।
मेध्यं दीपनमग्नेः पाण्डुत्वच्छित् प्रमेहकृच्छ्रहरम् ॥
हिमकुन्दशशिप्रभशङ्कनिभं परिपक्व कपित्थसुगन्धिरसम्
तदिदं भुवि सर्वरुजापहरं युवतीकरनिर्मथितं मथितम् ॥
उदश्विदभिघातघ्नं गुल्मपाण्ड्वनिलापहम् ।
ग्रहणीयक्ष्महृद्रोगप्रमेहार्शोहरं लघु ॥ ३ ॥
तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित् ।
शोफोदराशग्रहणीदोषमूत्रग्रहारुचीः ॥
किलासकुष्ठहृद्रोगशोफोरुस्तम्भकामिळाः ।
हन्यादिति शेषः ॥ ४ ॥
दण्डाहतं प्रमेहघ्नं रुच्यं दीपनपाचनम् ॥
गौडिकं वृष्यमोजस्यं विषघ्नं दीपनं परम् ।
आमदोषहरं मेहग्रहोदरकफापहम् ॥
कालसेयं प्रतिश्यायगरशोषमदापहम् ।
ग्रहण्यार्शोविकारघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम् ।
खाडवं कफगुल्मार्शोहरं च व्रणहृच्छु ॥
मिलितं रुचिकृद् ग्राहि पक्वातीसारनाशनम् ।
चक्षुष्यं शोषदुर्नामकूष्ठनाडीव्रणापहम् ॥
सर्वदोषहरं पथ्यं मिलितं त्वतिपूर्वकम् ।
भगन्दरोदरग्रन्थिगुल्मार्शोमुखरोगजित् ॥
सुषेणः —
तक्रस्योपरि यत्तोयमुदश्विदिति कीर्तितम् ।
दध्नस्तूपरि यत्तोयं तन्मस्तु परिकीर्तितम् ॥ इति ।

प्रथमपरिच्छेदः । १४७
अथ किलाटादीनां लक्षणानि गुणाश्चोच्यन्ते -
बल्याः किलाटपीयूषकूर्चिकामोर(णा ? टा)दयः ॥
शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरुदोषलाः ।
पीयूषो नवदुग्धं स्यात् सप्ताहान्मोर(णं ? टं)मक्लिनम् ॥
दधिकूर्चिका च दध्ना पक्वं (?)तक्रण तक्रकूर्चिका
पिण्डस्तयोः किलाटो दधिमण्डो मस्त्वजातदधि मण्डम् ॥
दध्युत्तरो दधिसरो दध्यग्रः खट्वरो दधिस्नेहः । इति ।
अत्र आदिशब्दात् तक्रपिण्डकसङ्ग्रहः । घनवस्त्रनिबन्धनेन स्वयं स्रुतो
द्रवभागः तक्रपिण्डकः । दोषलाः आमसञ्चयकारिणः । न तु
वातादीनां, कफस्य पृथगभिधानात् । तन्त्रान्तरे वातघ्नत्वाभिधानाच्च ॥
इति तक्रप्रकरणम् ।
शीतं वर्णबलावहं सुमधुरं वृष्यं च पित्तापहं
वातघ्नं कफकारकं रुचिकरं सर्वाङ्गशूलापहम् ।
कासघ्नं श्रमनाशनं स्वरकरं कान्तिप्रदं पुष्टिदं
चक्षुष्यं नवनीतमुद्धृतनवं गोस्सर्वदोषापहम् ॥
उद्धृतनवं नवोद्धृतमित्यर्थः ।
क्षीरोद्भवं तु संग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगनुत् ॥
इति गव्यस्य ।
माहिषं नवनीतं तु कषायमधुरं रसे ।
शीतं वृष्यं च बल्यं च ग्राहि पित्तघ्नमुत्तमम् ॥
इति माहिषस्य ।

१४८ भोजनकुतूहले
लघ्वजाजं तु मधुरं कषायं च त्रिदोषनुत् ।
चक्षुष्यं दीपनं बल्यं नवनीतं हितं सदा ॥
कूहीचें ।
नवनीतं नवोद्भूतं छागजं क्षयकासजित् ।
बल्यं नेत्रामयघ्नं च कफघ्नं दीपनं परम् ॥
सेलीचें ।
आविकं नवनीतं तु रसे पाके हितं लघु ।
योनिशूले कफे वाते दुर्नामसु हितं सदा ॥
एडकीचें ।
भेडकं नवनीतं तु द्विषद्गन्धं सुशीतलम् ।
मेधाहृद् गुरु पुष्ट्यं च स्थौल्यं मेध्यं च दीपनम् ॥
मेढीचें ।
हस्तिनीनवनीतं तु कषायं शीतलं लघु ।
तिक्तं विष्टम्भि जन्तुघ्नं हन्ति पित्तकफक्रिमीन् ॥
हस्तिणीचें ।
अश्वायास्तु नवनीतं स्यात् कषायं कफवातजित् ।
चक्षुष्यं कटुकं चोष्णमीषद्वातापहारकम् ॥
घोडीचें ।
गर्दभीनवनीतं तु कषायं कफवातनुत् ।
बल्यं दीपनदं पाके लघूष्णं मूत्रदोषनुत् ॥
गर्दभीचें ।
नवनीतं तु नारीणां रुच्यं पाके लघु स्मृतम् ।
चक्षुष्यं सर्वदोषघ्नं दीपनं विषनाशनम् ॥
नारीचें
गव्यं वा माहिषं वापि नवनीतं नवोद्धृतम् ।
शस्यते बालवृद्धानां बलकृद् धातुवर्धनम् ॥
नवनीतं तु सद्यस्कं स्वादु ग्राहि हिमं लघु ।
मेध्यं किञ्चित् कषायाम्लमीषत्तक्रांशसंक्रमात् ॥

प्रथमपरिच्छेदः । १४९
सक्षारं कटुकाम्लत्वात् छर्द्यर्शःकुष्ठकारकम् ।
श्लेष्मलं गुरु मेदस्यं नवनीतं चिरन्तनम् ॥
एकाहाप्युषितं प्रोक्तमुत्तरोत्तरमाविलम् ।
अहृद्यं सर्वरोगाढ्यं दधिजं तद्; घृतं तथा ॥
दधिजं नवनीतम् ।
इति नवनीतप्रकरणम् ।
अथ घृतम् ।
धीकान्तिस्मृतिदायकं बलकरं मेधाप्रदं पुष्टिकृद्
वातश्लेष्महरं श्रमोपशमनं पित्तापहं शुद्धिकृत ।
वह्नेर्वृद्धिकरं विपाकमधुरं वृष्यं वपुःस्थैर्यदं
गव्यं हव्यतमं घृतं बहुगुणं सद्यः समावर्तितम् ॥ गव्यस्य ।
सर्पिर्माहिषमुत्तमं धृतिकरं सौख्यप्रदं कान्तिकृद्
वातश्लेष्मनिबर्हणं बलहरं वर्णप्रदानक्षमम् ।
दुर्नामग्रहणीविकारशमनं मन्दानलोद्दीपनं
चक्षुष्यं नवगव्यतः परमिदं हृद्यं मनोहारि च ॥
माहिषस्यैते गुणाः ।
आजमाज्यं च चक्षुष्यं दीपनं बलवर्धनम् ।
कासश्वासकफातङ्कराजयक्ष्मसु शस्यते ॥
ततः किञ्चिन्न्यूनगुणं लध्वजाज्यमुदीरितम् ॥ शेळीचें ।
पाके लघ्वाविकं सर्पिर्न च पित्तप्रकोपनम् ।
योनिदोषे कफे वाते शोफे कम्पे च तद्धितम् ॥ एडकीचें ।
भेदकं घृतमतीव गौरवाद्ध्वर्यमेव सुकुमारदेहिनाम् ॥
बुद्धिपाटवकरं बलावहं द्विष्टगन्धि कुरुते नृणां वपुः ॥ मेढीचें । •
१. J1. omits this line
२. J1. दुष्टगन्धि ।