अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

२३८ अश्ववैद्यके [३७ अध्यायः ।
अवगाढं चिरोद्भूतं मांसमज्जास्थिसंस्थिरम्¹ ।
कृच्छ्रसाध्यमसाध्यं वा व्रणं विद्यात् समाहितः²॥ २३ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे व्रणरोगे
षट्त्रिंशोऽध्यायः ।
———
अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।
৹܀৹
वातादिसिंघानकलक्षणानि ।
वातिके पैत्तिके चैव श्लैष्मिके सान्निपातिके ।
सिंघानके प्रवक्ष्यामि लक्षणं भेषजं तथा ॥ १ ॥
तनुस्रावं सफेनञ्च वातिकं तत् प्रकीर्त्तितम् ।
रक्तपीतासितैः³ स्रावैर्विद्यात् पित्तसमुद्भवम् ॥ २ ॥
घनेन दधिवर्णेन कफजञ्चैव निर्द्दिशेत् ।
नानावर्णेन जानीयादसाध्यं सान्निपातिकम् ॥ ३ ॥
तच्चिकित्सा ।
शिरसः स्वेदनं कुर्य्याद् वातिके श्लैष्मिके तथा ।
प्रियङ्गुचन्दनाशीरैः शिरोलेपस्तु पित्तजे ॥ ४ ॥

२३ । अवगाढं न सम्यगुत्थितं । चिरोद्भूतं चिरजातम् ।
—————————
१ । समस्नायुं स्थिरत्वचम् । गः । ३ । रक्तपित्तासितैः । गः ।
२ । विद्वान् समादिशेत् । गः ।

३० अध्यायः ।] सिङ्घानकविवरणम् । २६६
सिंघानकेषु सर्वेषु शङ्खयोस्तालुके तथा ।
शिरावेधं प्रशंसन्ति मुनयः शास्त्रकोविदाः ॥ ५ ॥
गोमूत्रेण च संपिष्य बृहतीगौरसर्षपान् ।
तिक्तवार्त्ताकबीजानि¹ तैलेनालोड्य दापयेत् ॥ ६ ॥
नस्यं सिंघानके प्राज्ञो वातिके श्लैष्मिके तथा ।
घासार्थं² विहिता दूर्व्वा पाने चाल्पजलं तथा ॥ ७ ॥
नाड़िकाग्रे व्योषचूर्णं दद्यात्³ नासापुटान्तरे ।
पश्चिमे नाड़िकाच्छिद्रे मुखवातं प्रपूरयेत्⁴ ॥ ८ ॥
एष प्रधमनो नाम विधिः श्लेष्मापकर्षणः ।
सिंघानके प्रयोक्तव्यं⁵ शिरसश्च विरेचनम् ॥ ६ ॥
व्योषचूर्णं⁶ विधानेन अन्यैर्वा कटुचूर्णकैः ।
दापयेत् श्लेष्मशमनं⁷ नस्यं तैलञ्च साधितम् ॥ १० ॥
८ । नाड़िकाग्रैः नेत्राग्रभागैः ।
१ । तिक्तवार्त्ताकबीजञ्च । खः ।
२ । घासेतु विहिता दूर्व्वा । खः ।
३ । दत्वा । खः ।
४ । प्रदापयेत् । खः ।
५ । प्रकर्त्तव्यं शिरसाम् । गः ।
६ । विषचूर्णं विधानेन अन्यान् कटुकचूर्णकान् । गः ।
७ । श्लेष्मनाशाय । खः ।

२४० अश्ववैद्यके [३७ अध्यायः ।
पुनर्नवा विड़ङ्गञ्च सरलं देवदारु च ।
रजनी चैव वाराही वलामूलं तथैव च ॥ ११ ॥
एतानि समभागानि कल्कं कृत्वा विचक्षणः ।
पञ्चमूलकषायेण पाचयेत्तैलमुत्तमम् ॥ १२ ॥
तेन नस्यं प्रदातव्यं वातश्लेष्मसमुद्भवम्¹ ।
सिंघानके तुरङ्गाणां कटुचूर्णावचूर्णितम् ॥ १३ ॥
पैत्तिकदन्दजसिङ्घानकचिकित्सा ।
मञ्जिष्ठा मधुकं लोध्रं पिप्पली रजनीद्वयम् ।
नस्यं क्षीरेण दातव्यं पित्तसिंघानकापहम् ॥ १४ ॥
लोध्रं² प्रपौण्डरीकञ्च मधुकञ्चोत्पलन्तथा ।
कल्कं कृत्वा पचेत्तैलं पयसा वारिणा सह ॥ १५ ॥
पित्तसिङ्घानकार्त्तस्य तैलेनानेन बुद्धिमान् ।
नस्यं दद्याद् यथायोगं तेन सम्पद्यते सुखम् ॥ १६ ॥
दत्तनस्यं ततो वाहं बद्धा जङ्घाद्वयेऽग्रिमे ।
पृष्ठे च³ ताड़यित्वा तु भ्रामयेत् प्रोथयेत्ततः⁴ ॥ १७ ॥
११ । वाराही वाराहीकन्दः ।
१५ । अत्र वारिपयसी स्नेहचतुर्गुणे देये ।
१ । तिक्तमुद्देच्च भोजनम् । गः । ३ । पृष्ठतः । खः ।
२ । लोध्रकं पौण्डरीकञ्च । गः । ४ । भ्रामयेच्च विचक्षणः । खः ।

३७ अध्यायः ।] सिंघानरोगविवरणम् । २४१
एवं श्लेष्मा विनिर्याति तस्य नासान्तरोद्भवः ।
प्रतिप्रभातं¹ कुर्व्वीत क्रियामेतां समाहितः ॥ १८ ॥
तारयेद्वा जलं निम्नं² प्रूथयेद्वा विचक्षणः³ ।
नासाछिद्रे विनिःक्षिप्य सूक्ष्मैलां⁴ चूर्णितां मनाक् ॥१९॥
गुडूच्यास्त्रिफलायाश्च निम्बवासकयोस्तथा ।
क्वाथे मुद्गान् समुत्खिद्य सुखोष्णान् स्थापयेत्ततः ॥२०॥
पञ्चमूलकषायेण रसैर्मांसस्य साधितैः ।
मर्हयित्वा ततस्तैलं दत्वा मधु च भोजयेत् ॥ २१ ॥
श्लेष्मजे वातजे चैव कटुचूर्णं प्रदापयेत् ।
तिक्तमुद्गा घृताभ्यक्ताः पित्तसिङ्घानके हिताः ॥ २२ ॥
न दद्यात् पित्तजे तैलं केवलं विहितं घृतम् ।
दन्दजे च भिषग्विद्वान् कुर्य्यात्साधारणीं क्रियाम्५ ॥ २३॥
[

[ २४२ ]
अथाष्टत्रिंशोऽध्यायः ।
घृणिरोगचिकित्सा ।
नासिकाभ्यन्तरे यस्य पिड़कानां समुद्भवः ।
व्रणं वा यदि वा शोथः तस्य विद्याद् घृणीरुजम् ॥ १ ॥
प्रोथजां वेधयेत्तस्य शिरां शोथे विचक्षणः ।
अथवा शोणितं दुष्टं कर्षयेच्च जलौकसा ॥ २ ॥
धरण्यां पातयित्वा तु दृढं बद्धा तुरङ्गमम् ।
नासापुटं ततः शस्त्रैः पाटयित्वा विचक्षणः ॥ ३ ॥
उत्कृत्य पिड़काग्रन्थिं दहेल्लोहशलाकया ।
उत्थिते तु¹ ततो वाहे घृताभ्यङ्गः प्रशस्यते ॥ ४ ॥
शीतेनाश्च्योतयेद्वैद्यः पञ्चवल्कलवारिणा ।
मुहुर्मुहुर्ब्रणं प्राज्ञो घृतयुक्तेन वाजिनः ॥ ५ ॥
१ । घृणिर्नाम नासिकाभ्यन्तरस्थरोगविशेषः ।
२ । जलौका । (जोंक्) । अथ वेत्यादि सार्द्धश्लोको ग-पुस्तके
नास्ति ।
४ । घृताभ्यङ्गो घृतमर्द्दनम् ।
५ । आश्च्योतयेत् आसेचयेत् ।
१ । उद्धृते च । ख ।

३८ अध्यायः।] घ्राणिरोगविवरणम्। २४१
गुग्गुलुं पाययेत्तञ्च त्रिफलाक्वाथयोजितम्।
दूर्व्वाञ्च यवसं दद्यात्तत्तशीतं जलं तथा ॥ ६ ॥
निम्बपत्रं जलोत्स्विन्नं भोजये१न्मधुसर्पिषा ।
अन्यैर्वा तिक्तकैः सिद्धान्२ मुद्गान् हरितपीतकान् ॥७॥
लोहितं चन्दनं लोध्रं मधुकं हरितालकम् ।
कालेयं लवणं३ लाक्षामजाक्षीरेण साधयेत् ॥ ८ ॥
कल्केनानेन सिद्धञ्च तिलतैलेन मिश्रितम्४ ।
नस्यार्थञ्च शृतं तैलं घ्राणिरोगेषु चोत्तमम् ॥ ९ ॥
नावनं५ शृतमश्वानां नासाव्रणविशोधनम् ॥ १० ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे घ्राणिरो-
गचिकित्सिते अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।
६ । त्रिफलाक्वाथस्य प्रस्थः गुग्गुलोश्च कर्षद्वयम् । शीतलवारिणः
षष्टिपलानि ।
७ । निम्बपत्राणां पलं जलाढके पक्त्वा पादशेषं कृत्वा देयम् ।
८ । कालेयं कृष्णागुरु ।
१० । नावनं नस्यम् ।
१ । भोजनं । गः ।
२ । सार्द्धं मुद्गान् साधिकान्वितान् । खः ।
३ । सारिवा । खः ।
४ । तिलतैलेर्जलेनतु । खः ।
५ । नावनीकृतम् । खः ।

[ २४४ ]
अथैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।
पादरोगसंख्या ।
अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि पादरोगविनिश्चयम् ।
लक्षणञ्च चिकित्साञ्च यथाशास्त्रानुसारतः ॥ १ ॥
मण्डूकतापः^१ पांशुखुरस्तथा चैव पुनःखुरः ।
आस्रावी चूर्णिकोऽध्यस्थि ऊर्मिकश्चक्रवालिकः^२ ॥ २ ॥
उलूक^३पादसंस्थानं तदा पादविरालिका^४ ।
आमण्डकोपजंघौ^५ च दर्भकश्च^६ प्रप्रोटकः ॥ ३ ॥
कदम्बको घृष्टतलस्तथा भिन्नखुरोऽपरः ।
मृदुमांसखुरौ द्वौ तु पिच्छपादसकेशिनौ^७ ॥ ४ ॥
एते पादगता रोगास्तुरङ्गानां प्रकीर्त्तिताः ।
एषां चिकित्सां वक्ष्यामि शालिहोत्रादिसम्मताम् ॥ ५ ॥
१—५ । मण्डूकतापादिकदम्बकपदान्ता विंशतिविधाः पाद-
रोगाः । एषां लक्षणचिकित्सितानि क्रमेणोच्यन्ते । अध्यस्थीति
अस्थ्यधिकृत्येत्यर्थः । उलूकपादसंस्थानं तदेत्यत्र उलूकपादः संस्थाणु
स्तथेति पाठो भवितुं युक्तः । आमण्डकोपजंघावित्यत्र आमण्डक
उपजंघाविति एवं पाठो भवितुं युक्तः।
१ । मण्डूकता पांशुखुरः । खः । ४ । पदाविराड़िका । गः ।
२ । चक्रवाकिकः । खः । ५ । आमर्दकोपजंघा च । खः ।
३ । उदकः पाकसंस्थानम् । खः । ६ । गर्दभश्च । गः ।
७ । पिच्छपादस्तथैव च । खः ।

३६ अध्यायः ।] पादरोगविवरणम् । २४५
एषां लक्षणानि ।
मण्डकतापे मण्डूक्यां व्रणेनाश्वस्य जायते ।
अभिघातसमुत्थेन दुष्टकर्दमकेन च ॥ ६ ॥
पांशुभिः शर्कराभिश्च पूर्य्यते यस्य कोटरम् ।
तन्ने तस्य विजानीयाद्रोगं पांशुखुरं भिषक् ॥ ७ ॥
घृष्टं भूमौ तलं यस्य ताम्रीभवति वाजिनः ।
तस्य घृष्टतलो नाम पादरोगः प्रकीर्त्तितः ॥ ८ ॥
आस्राविणं विजानीयात् क्लेदस्रवतलं हयम् ।
सूक्ष्मचूर्णतलञ्चैव चूर्णकीलः प्रकीर्त्तितः ॥ ९ ॥
केशाकाराणि मांसानि यस्य स्युस्तलजानि च ।
मांसकेशीति तं विद्यात्तलं वाह्यस्य बुद्धिमान् ॥ १० ॥
मण्डूक्या विवरं यस्य दर्भमुञ्जकरं¹ भवेत् ।
तस्य दर्भक इत्युक्तो व्याधिः कष्टचिकित्सितः ॥ ११ ॥
६। मण्डूके वाजिखुरतलस्थप्रदेशे अभिघातजो दुष्टकर्दमजो वा
यो व्रणस्तेन यत्तपो ज्वाला स मण्डूकतापः ।
७। यस्याश्वस्य तले कोटरं पादतलस्थकोटरमित्यर्थः । शर्कराभि
र्वालुकाभिः । पांशुखुरादिमांसकेश्यन्ताः पादतलस्था रोगा ज्ञेयाः ।
९ । क्लेदस्रवतलं पूयादिस्राविपादतलमित्यर्थः । अयमपि पाद-
तलस्थो रोगः ।
११ । दर्भमुञ्जनिभमिति मुञ्जसदृशं दर्भसदृशञ्च ।
१ । मुञ्जदर्भनिभं । खः ।

२४६ अश्ववैद्यके [३६ अध्यायः ।
पार्ष्णिजाः१ पिडिका यस्य दृश्यन्ते तीव्रवेदनाः ।
तस्य विद्याद्भिषग्व्याधिं घोरं पादविरालिकम् ॥ १२ ॥
प्रसरन्ति२ खुरा यस्य अथवा पादुकोपमाः३ ।
पुनःखुरीति तं विद्यादश्वं विह्वलगामिनम्४ ॥ १३ ॥
ऊर्मिकश्चोर्मिसंस्थानैर्वलिभिः खुरसम्भवैः ।
विन्द्या५द्भिन्नखुरं चैव यस्यान्यो जायते खुरः ॥ १४ ॥
बहुमांसखुरश्चैव ज्ञेयो मांसखुरो हयः ।
मृदुखुरश्च विख्यातो मृदुर्यस्य खुरो भवेत् ॥ १५ ॥
क्लिद्यन्ते६ वलयो यस्य खुरसन्धिसमुद्भवाः ।
अक्लिन्ना वाथ सरुजस्तं विद्याच्चक्रवालिकम् ॥ १६ ॥
कूर्चंमावृत्य७ यः शोथो जङ्घायामुपजायते ।
उलूकपादो विज्ञेयो८ न च शक्यश्चिकित्सितुम् ॥ १७ ॥
१२ । पार्ष्णिजा इत्यत्र पार्ष्णिः (गोरारि) ।
१३ । एते पुनः-खुरादिचक्रवालिकान्ता रोगाः खुरसम्भवा
ज्ञेयाः ।
१४ । ऊर्मिसंस्थानैर्वलिभिस्तरङ्गसदृशैर्भङ्गिभिरित्यर्थः ।
१७ । कूर्चं किणानन्तरवर्त्तिप्रदेशम् ।
१ । पार्ष्णिका । गः । ५ । विद्यात् । गः ।
२ । प्रस्रवन्ति । गः । ६ । स्विद्यन्ति । खः ।
३ । अत्यर्थं पादुकोपमाः । गः । ७ । आश्रित्य । खः ।
४ । विकलगामिनम् । गः । ८ । विख्यातः । खः ।

३६ अध्यायः ।] पादरोगविवरणम् । २४७
रोमान्तः श्रूयते यस्य समन्तान्नैव पच्यते ।
क्लेदश्च पिच्छिलो यस्य¹ पिच्छपादीति तं विदुः ॥ १८ ॥
प्रावृट्काले व्रणं यस्य जङ्घायामुपजायते ।
स्थाणुरोगः स विज्ञेयो² दुष्टशोणितसम्भवः ॥ १९ ॥
ऊर्द्धभागे च कूर्च्चस्य मृद्वी या³ गुटिका भवेत् ।
श्रामण्डकाभिधो नाम्ना⁴ जङ्घापार्श्वसमुद्भवः ॥ २० ॥
प्रपोटकं विजानीयाद् ग्रन्थिभिः कूर्च्चसम्भवैः ।
श्रामलक्यस्थिसङ्काशैः ग्रन्थिभिश्चातिकण्टकैः ॥ २१ ॥
कदम्बफलमाचस्तु मण्डूकीमध्यसंस्थितः ।
मांसाङ्कुरः कदम्बाख्यः श्लेष्मशोणितसम्भवः ॥ २२ ॥
अथ चिकित्सा ।
सर्व्वेषां पादरोगाणां शिरावेधः प्रशस्यते ।
तलजायाश्च रोमान्त्याः कूर्च्चजायास्तथैव च ॥ २३ ॥

१८ । शूयते स्फीतो भवति ।
२० । गुटिका ग्रन्थिः । (गुलि) । आमण्डक आमर्द्दकश्च इत्यु-
भय एव पाठस्तुल्यः ।
२३ । पादरोगेषु तलजादिशिरावेधः कर्त्तव्य इत्यर्थः ।

१ । योऽति । गः । ३ । मृद्वीका । गः ।
२ । विख्यातः । खः । ४ । आमर्द्दकाभिधानः सः । खः ।

२४८ अश्ववैद्यके [३६ अध्यायः।
अभिघातात् खुरतले व्रणं यस्योपजायते।
दुष्टकर्मसङ्गाद्वा तस्य कुर्यात् प्रतिक्रियाम्॥ २४॥
कृच्छादनकपाचेण¹ मण्डूकां² तस्य शोधयेत्।
अतितीक्ष्णेन शस्त्रेण क्लिन्नमांसञ्च कर्त्तयेत्³॥ २५॥
तलजाञ्च⁴ शिरां विद्धा रोमान्ताञ्च विचक्षणः।
मोचयेच्छोणितं दुष्टं कषायैश्चोपनाहयेत्॥ २६॥
गुग्गुलुं पाययेदश्वं त्रिफलाक्वाथयोजितम्⁵।
एवं यदि न सिध्येत तदा वह्निं प्रदापयेत्॥ २७॥
दग्ध्वा तमेव पानाय गुग्गुलूं पाययेद्भिषक्।
सप्ताहं षोडशाहं वा द्वादशाहमथापिवा॥ २८॥
खादनं नैव⁶ दातव्यं दूर्व्वा च यवसे हिता।
शृतशीतञ्च पानाय उदकं तस्य कीर्त्तितम्॥ २९॥
२४। मण्डूकतापादिचिकित्सामाह अभिघातेत्यादिभिः।
२५। कृच्छादनकपाचेणेति पाठः पुस्तकद्वये साधुर्न लभ्यते।
परन्तु कृच्छादुत्पलपत्रेणेति पाठोऽत्रानुमीयते।
२६। अत्र केचिद्बहुवचनं पठन्ति।
२७। अयं श्लोकः ग-पुस्तके नास्ति।
१। कूर्च्छादनकवक्त्रेण। खः। २। मण्डूकां। खः।
३। सङ्कीर्णन्तु दृढं बुधः। गः।
४। तलजं शोणितं दुष्टं कषायैश्चापि वाहयेत्। गः।
५। गुग्गुलुं पाययेद्वैद्यः शास्त्रोक्त्या ज्ञाननिश्चयात्। गः।
६। चैव। गः।

१६ अध्यायः।] पादरोगविवरणम्। २४६
तत्र रोगेषु सर्व्वेषु अयमेव क्रियाक्रमः।
कर्त्तव्यः सर्व्वदा वैद्यैः शास्त्रमार्गानुसारिभिः ॥ ३० ॥
छिन्द्याद्व्रणं ग्रन्थिपुरं रोमान्तादिव्यवस्थितम्।
प्रयच्छेद्विशुद्धन्तु औषधैर्वा विदारयेत् ॥ ३१ ॥
स्नुह्यर्ककरवीराणां चिञ्चकस्य तथैव च।
मूलान्युद्धृत्य सर्व्वेषां गवां मूत्रेण पेषयेत् ॥ ३२ ॥
एतेन लेपयेदुष्णं व्रणं वाहस्य बुद्धिमान्।
परिशुद्धन्तु विज्ञाय रोपणेयैरुपक्रमेत् ॥ ३३ ॥
दन्तीचिञ्चकमूलन्तु स्नुह्यर्कपयसा सह।
भल्लातकास्थिकाशीषं लेपच्छिद्योच्छलिलामपि ॥ ३४ ॥
एवं यदि सुखी न स्यादग्निकर्म्म ततःपरम्।
दग्ध्वा तं पूर्व्ववद्दाहं गुग्गुलं पाययेद्भिषक् ॥ ३५ ॥
त्रिफलाक्वाथयुक्तस्तु सर्व्वेषां पादरोगिणाम्।
३०। तत्रेति खुरतले।
३३। रोपणेयैः रोपणाय हितैरौषधैरिति शेषः।
३४। रोपणौषधान्याह। दन्तीत्यादि। अर्कः (आकन्द)।
भल्लातकास्थि (भेलारमुटि)। स्नुही (सिजु)। काशीषं (हिराकस)।
अयं पाठो ग-पुस्तके नास्ति। अस्य चतुर्थपादो न लगति।
३५। अग्निकर्म्म चतुर्दशाध्यायोक्तमित्यर्थः।
32

२५० अश्ववैद्यके [३९ अध्यायः।
प्रधानो गुग्गुलुर्हृष्टस्तथा दाहश्च वाजिनाम् ॥ ३६ ॥
आमर्हकं पाटयित्वा दग्ध्वा तत्क्षणमेव च ।
गुग्गुलुं पाययेत्तावद् यावद्दृढं व्रणं भवेत् ॥ ३७ ॥
माषपर्णीर्यवांश्चैव न दद्यात्तस्य वत्सरम् ।
खादनाय समुद्दिष्टा यवा दूर्व्वा मनीषिभिः ॥ ३८ ॥
आमर्हकविधिः सर्व्वः कर्त्तव्यः पाटनं विना ।
प्रपोटकेऽपि वाह्यस्य हित्वा चैव कदम्बकैः ॥ ३९ ॥
शिलासहशकाठिन्यः शोथो जंघव्‍यवस्थितः ।
अध्यस्थिसंज्ञितं विन्द्यान्मृदुश्चैवापजंघिकम् ॥ ४० ॥
अग्निं दत्वा ततो वैद्यः कुर्य्यादामर्हकक्रियाम् ।
शिरावेधो विशेषेण उपजंघेषु कीर्त्तितः ॥ ४१ ॥
एतेन यदि चारेण क्रियमाणेन शाम्यति ।
पादरोगे तदा वैद्यः कुर्य्यात्कर्म्म पुनः पुनः ॥ ४२ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे पादरोगे
एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।

३६ । त्रिफलाक्वाथः प्रस्थद्वयमितः । गुग्गुलोश्च पलम् ।
३९ । कदम्बकैरित्यत्र कदम्बकमिति साधु मन्महे । एवं शिला-
सदृशकाठिन्य इत्यादावपि द्वितीयान्तः पाठो भवितुं युक्तः ।
४२ । चारेण उपचारेणेत्यर्थः ।

[ २५१ ]
अथ चत्वारिंशोऽध्यायः ।
वातज्वरनिदानलक्षणानि ।
कारणैः पूर्व्वमुद्दिष्टैः कुपिते मातरिश्वनि ।
ज्वरो वातात्मिकोऽश्वस्य तदा भवति दुःसहः ॥ १ ॥
गुरुत्वञ्चोष्णता चैव मस्तकस्योपजायते ।
शीतता पर्व्वसन्धीनां चलनञ्चैव शंखयोः ॥ २ ॥
स्तब्धाङ्गस्य तुरङ्गस्य ग्रासद्वेषेण बुद्धिमान् ।
वातज्वरं विदित्वा तु ततः कुर्य्यात् प्रतिक्रियाम् ॥ ३
चिकित्सा ।
चिञ्चतेन प्रसारिण्या अन्यैर्वातविनाशनैः ।
तैलैरभ्यङ्गिताङ्गस्य कर्त्तव्ये स्वेदमर्दने १ ॥ ४ ॥
लंघनं कारयेत्तावद् यावन्मुक्तज्वरो भवेत् ।
१ । पूर्व्वमुद्दिष्टैः कारणैरिति सप्तविंशत्यध्यायनिर्दिष्टैः तिक्तरूक-
षनिराहारश्रमादिभिरित्यर्थः । मातरिश्वनि वायौ ।
३ । स्तब्धाङ्गस्य निश्चलकायस्य ।
४ । अन्यैरिति प्रसारण्यादिभिरित्यर्थः ।
१ । उपजङ्गि । गः ।

२५२ अश्ववैद्यके [४० अध्यायः।
अप्राप्तौ चिष्टतादीनां तैलयुक्तेन सर्पिषा ॥ ५॥
वसायुक्तेन¹ चाभ्यङ्गं तिलतैलेन कारयेत् ।
कषायः पञ्चमूलस्य सुरागोमूत्रसंयुतः² ॥ ६ ॥
निरूहः पिप्पलीकल्कयुक्तोऽतीव प्रशस्यते ।
तैलैर्वातहरैः सम्यक् हितं तस्यानुवासनम् ॥ ७॥
पित्तज्वरचिकित्सा।
भोजनं³ विहितं तस्य स्निग्धैर्मांसरसौदनैः ।
निदानैः पित्तजननैः⁴ सेवितैः पित्तजो ज्वरः ॥ ८॥
स्वेददाहौ⁵ वपुःशोषो रक्तनेत्रश्च जायते ॥ ९ ॥
५ । अप्राप्तावित्येको योगः ।
६ । वसायुक्तेनेत्यपरो योगः । पञ्चमूलस्य पलदशकं वारिण-
ष्टाहकचतुष्टयं पक्त्वा पादशिष्टः कषायो ग्राह्यः । अथ तत्र पिप्पली-
कल्कस्य पलं सुरागोमूत्रयोः पलं पलं मिश्रयित्वा निरूहो देयः ।
७ । अथानुवासने तैलस्य प्रस्थो ग्राह्यः ।
८ । भोजने मांसरसो। वारिजानूपशूकरमहिषादिमांसैः सा-
धनीयः ।
९ । पित्तजनकैः कट्वम्लादिभिरित्यर्थः ।
१ । रसाभ्यङ्गेन चाभ्यक्तं । गः ।
२ । योजितः । गः ।
३ । विहितश्चास्य रोगस्य । गः ।
४ । पित्तकरैः । गः ।
५ । स्वेददाहयुतः सोष्मा । गः ।

४० अध्यायः ।] ज्वरविवरणम्। २५३
बदरीपत्रफेनेन तस्य गात्रं प्रलेपयेत् ।
वीजयेत्तोयसिक्तैश्च¹ तालवृन्तैर्भिषग्वरः ॥ १० ॥
अवगाहे जलेचैव स्नापयित्वाच तं हयम् ।
मस्तके दापयेत् प्राज्ञः शीतं धारजलं तथा ॥ ११ ॥
तस्याङ्गं सेचयेद्धन्वा काञ्जिकेन च बुद्धिमान् ।
क्षीरपानञ्च दातव्यं शर्करेक्षुसमन्वितम् ॥ १२ ॥
सकाशदूर्वैक्षुकुशैः² क्षीरपिष्टैः सितोत्पलैः ।
घृतयुक्तः प्रलेपश्च तस्य गात्रे प्रशस्यते ॥ १३ ॥
कुशकाशेक्षुमुस्तानां कल्कयुक्तः सपद्मकैः ।
क्षीरवस्तिः स्मृतस्तस्य मञ्जिष्ठाशर्करान्वितः ॥ १४ ॥
१० । बदरीपत्रफेनेनेति कोमलवदरीपत्राणां जलमर्दनेनोत्थेन
फेनेनेत्यर्थः ।
११ । उक्तञ्च “ज्वरितानां तुरङ्गानां पथ्यमैव क्रियाक्रमः” इति ।
१२ । अत्र दुग्धस्य प्रस्थः, इक्षोरसस्यार्द्धाढकः शर्करायाश्च
पलाष्टकमुत्तमाम्नाय देयम् ।
१३ । कासः (केशेमूल) । इक्षुः (कृष्णेक्षुमूल) सिता शर्करा ।
उत्पलं (नीलशुद्धि) । एषां समो भागो ग्राह्यः ।
१४ । अत्र क्षीरवस्तौ दुग्धस्याढकः । कुशादिकल्को मिलित्वा
दशपलमितः । पद्मकं (पद्मकाष्ठ) ।
१ । वीजयेत्तालवृन्तैश्च तोयसिक्तैश्च बुद्धिमान् । गः ।
२ । कासदूर्व्वक्षुरसैश्च । गः ।

२५४ अश्‍ववैद्यके [४० अध्यायः।
सर्पिषा सहितं तस्मै¹ यवान्नं भोजने² हितम् ।
शीतलञ्च जलं पाने ग्रासे दूर्व्वाच शस्यते ॥ १५ ॥
पित्तज्वरसमाकारौ रोगशेषौ निरामकौ ।
रोगे पित्तज्वरे प्रोक्ता तयोस्तां³ कारयेत् क्रियाम् ॥ १६ ॥
क्रोधादिभिः श्रमाच्चैव कट्वम्ललवणाशनात् ।
अनयोः सम्भवः प्रोक्तो ग्रीष्मवातातपसेवनात्⁴ ॥ १७ ॥
श्लेष्मज्वरनिदानं ।
हेतुभिः श्लेष्मजननैः सेवितैः श्लेष्मसम्भवः ।
तेन तन्द्रा भवत्यस्य अरुचिर्गात्रसादनम् ॥ १८ ॥
उष्माभिलाषो वाहानां नासास्त्रावश्च जायते ॥ १९ ॥
तच्चिकित्सा ।
मरिचञ्चैव पाठाञ्च मुस्तकं कटुरोहिणीम् ।
१६ । पित्तज्वरो निरामज्वरश्चेत्युभावेव क्रोधादिसम्भवौ अत-
स्तच्चिकित्सापि निरामज्वरस्य पित्तज्वरोक्ता एव ज्ञेया ।
१८ । श्लेष्मजननैः खादादिद्रव्यातिशयभोजनरूपैरित्यर्थः ।
१८ । गात्रसादनं शरीरावसादः ।
१ । तस्मिन् । गः ।
२ । भोजयेत् । गः ।
३ । तयोः कुर्य्यात् क्रियां बुधः । खः ।
४ । निर्वातसेवनात् । गः ।

४० अध्यायः।] ज्वरविवरणम् । २५५
पिप्पलीञ्चैव शुण्ठींच गुडूचीं चव्यकां वचाम् ॥ २० ॥
वारिणा क्वाथयित्वा तु पादशेषं समाहरेत् ।
कषाय एष दातव्यः पाने क्षौद्रेण योजितः ॥ २१ ॥
पञ्चतिक्तकसिद्धांश्च मुद्गांस्त्रिकटुकान्वितान् ।
भोजयेन्मधुसंयुक्तान् सुखोष्णांश्चैव बुद्धिमान् ॥ २२ ॥
वालुकापुटकैः स्वेदो गात्रे मूर्ध्नि च दापयेत् ।
शंखजाञ्च शिरां तस्य मन्याजाञ्चैव वेधयेत् ॥ २३ ॥
सन्निपातज्वरलक्षणचिकित्सा ।
सर्वेषां चैव रूपाणि कुरुते सान्निपातिकः ।
असाध्यः सतु विख्यातस्तस्य साधारणी क्रिया ॥ २४ ॥
अभिघातज्वरलक्षणचिकित्सा
कासः स्तम्भश्च१ मूर्च्छा च सशोणितकफोद्गमः ।
अभिघातसमुत्थे तु ज्वरे जृम्भा च जायते ॥ २५ ॥
२०-२१ । मरीचादीनां पलं जलाढके पक्त्वा पादशेषः क्वाथो
मधुकुड़वेन देयः ।
२२ । पञ्चतिक्तादीनां मिलितेन पलेन मुद्गस्य प्रस्थत्रयं प्रस्थं
वा चतुर्गुणे वारिणि साधयित्वा मधुकुड़वेन कवोष्णं देयम् ।
२५ । स्तम्भो निश्चेष्टता ।
१ । कासशोणितमूर्च्छाश्च सशोणितकफोद्भवः । गः ।

२५६ अश्ववैद्यके [४१ अध्यायः ।
पञ्चवल्कलकल्केन घृतयुक्तेन वाजिनः ।
लेपयेत्तस्य गात्राणि सशिरस्कानि बुद्धिमान् ॥ २६ ॥
चन्दनाशीरमञ्जिष्ठावलामधुकपद्मकैः ।
पयसा साधितं सर्पिस्तस्य पाने प्रशस्यते ॥ २७ ॥
अनुवासनं निरूहञ्च भोजनञ्चैव पण्डितः ।
पित्तज्वरसमुद्दिष्टं कुर्याद्बुद्धिमतांवरः ॥ २८ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे ज्वररोगे
चत्वारिंशोऽध्यायः ।
अथैकचत्वारिंशोऽध्यायः ।
अजीर्णलक्षणम् ।
अजीर्णेन¹ भवेद्वाजी मन्दग्रासश्च² दुर्मनाः ।
खञ्जपाणिश्च³ जंघाभ्यां कृच्छ्रमूत्रपुरीषकृत् ॥ १ ॥
२७ । वला वात्यालकं । मधुकं यष्टिमधु ।
१ । जंघाभ्यां सह खञ्जपाणिः ।
१ । अजीर्णतः । खः ।
२ । मन्दग्राससुदुर्मनाः । खः ।
३ । खुन्दत्यग्रिमजङ्घाभ्यां । खः ।

४१ अध्यायः ।] अजीर्णरोगविवरणम् । २५७
यदि शोथो न जंघाभ्यामातुरस्य¹ न वा व्रणम् ।
अभिघातश्च नो कश्चित् तदाजीर्णेन खञ्जति ॥ २ ॥
तच्चिकित्सा ।
उपवासो हितस्तस्मै तावद्यावत्तु लङ्गति ।
अतिलङ्गं² त्र्यहादूर्द्धमस्तब्धमपि वारयेत् ॥ ३ ॥
कृतेापवासे³ वाहेतु यथा तु प्रतिपानकैः ।
प्रतिपानं वारणीयं त्र्यहं पञ्चाहमेव च ॥ ४ ॥
अशुद्धे चारिते वाहे तथा जातवले भिषक् ।
सप्तरात्रात्परं विद्वान् शिरावेधं प्रयोजयेत्⁴ ॥ ५ ॥
उरसा खञ्जतेऽश्वस्य चौरसीं वेधयेत् शिराम् ।
जंघायां जांघिकीञ्चैव कूर्चजाः कूर्चलङ्गिते⁵ ॥ ६ ॥
२ । अजीर्णज्ञानं कथं भवति तदाह—। शोथव्रणाभिघातं
विनापि यदा खञ्जता वाजिनो दृश्यते, तदाजीर्णे जानीयादित्यर्थः ।
३ । वारयेदित्यत्र चारयेदिति पाठो युक्तः । चारयेत् स्तोकं
स्तोकं भ्रामयेदित्यर्थः । अशुद्धमिति अकृतशिरावेधादिकम् ।
४ । विस्रगन्धेन आमगन्धेन ।
६ । इदं पादद्वयं ख-पुस्तके नास्ति ।
१ । खुरस्यास्यः । खः ।
२ । ग्लानिं त्र्यहादूर्द्धं चैव । गः ।
३ । कृतेा व्यवासो वाहस्य यथार्थं । खः ।
४ । प्रकल्पयेत् । खः ।
५ । कूर्चं यस्यापि लङ्गति । गः ।
33