अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into clean Markdown:

१ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ३
प्रदेशलक्षणञ्चैव जीवितञ्च वयस्तथा ।
दशाविभागं क्षेत्रञ्च देशज्ञानञ्च वाहनम् ॥ ६
६ । प्रदेशलक्षणमिति द्वितीयाध्याये वक्ष्यमाणं जिह्वादिप्रदेशानां
लक्षणं शुभाशुभात्मकमित्यर्थः । यद्वा प्रदेशं लक्षणञ्चेति असमस्तम् ।
लक्षणमिति तृतीये वक्ष्यमाणमङ्गलक्षणमित्यर्थः ॥ अत्र प्रदेशाङ्गस्य
चिकित्साकरणसम्भवादादौ प्रदेशलक्षणकथनम् । जीवितमिति आयु-
र्ज्ञानाध्याये वक्ष्यमाणं ह्रस्वकर्णत्वादिलक्षणेन निरूपितं दीर्घादीर्घ-
जीवितत्वमित्यर्थः । यद्वा दशादशकात्मकोऽश्वस्य जीवितकालस्तम् ।
दशापरिमाणं चाश्वस्य त्रयोवर्षाः द्विसप्ततिदिनानि चेति । वय इति
वयोज्ञानाध्याये वर्णनीयं दन्तोद्भेदादिदर्शनेन वयोनिरूपणमित्यर्थः ।
दशा

8 अश्ववैद्यकम्। [१ अध्यायः।
बन्ध्याक्रमं१ प्रसूतायाः शिशोश्च२ प्रतिपालनम्३।
द्रव्यमात्राविधिश्चैव४ निघण्टं पोषणक्रमम् ॥ ७॥
विधिं क्षाराग्निशस्त्राणां शिरावेधविधिन्तथा।
निरूहे च विधिश्चैव५ विधिश्चैवानुवासने६ ॥ ८॥
७। बन्ध्याक्रममिति बन्ध्योपचाराध्याये वर्णनीयं बन्ध्याया गर्भ-
धारणाद्युपायमित्यर्थः ॥ प्रसूतायाः शिशोश्च प्रतिपालनमिति किशो-
रोपचाराध्याये सूतिकोपचाराध्याये च वक्ष्यमाणं प्रसूतेः शिशोश्च
पोषणोपचारप्रणालीमित्यर्थः। द्रव्यमात्राविधिमिति द्रव्यशब्देनात्र
भेषजं ज्ञेयम्। द्रव्यस्य भेषजस्य मात्राविधिं प्रधानमध्यहीनेषु देश-
कालबलमपेक्ष्य उपयोगार्थं भेषजादिपरिमाणनिर्णयमित्यर्थः। तस्य
च विशेषं द्रव्यमात्राध्याये चतुर्विंशे वर्णयिष्यति॥ निघण्टमिति तन्ना-
मकाध्यायः पञ्चविंशः। यत्राश्वानां भेषजोपयोगिमुस्तकादिद्रव्याणां
पर्यायो वर्णितः तम्। पोषणक्रममिति वक्ष्यमाणस्वस्थवृत्ताध्यायोक्तं
शिशिरादिषु ऋतुषु वाजिनामुपचारप्रणालीमित्यर्थः ॥
८। विधिं क्षाराग्निशस्त्राणामिति। क्षारविधिम् अग्निविधिं
शस्त्रविधिश्चेति। अयं त्रिविधोपक्रमः शोफार्शोवातादिषु रोगेषु
१। बन्ध्याकर्म प्रसूतानाम्। कः। २। पशोश्च। कः।
३। परिपालनम्। खः। ४। द्रव्यमात्राधिकम्। कः।
५। आरोहे च। कः। ६। वस्तिश्चैवानुवासने। गः।

१ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ५
नस्ये स्वेदे¹ विधिश्चैव स्नेहपाने विधिं क्रमात् ।
तैलपाकविधानञ्च घृतपाकविधिन्तथा ॥ ६ ॥
प्रयोज्यः ॥ एषां विशेषः तत्तदध्यायेषु परतः वर्णनीयः ॥ शिरावेध-
विधिमिति शिराणां वेधो वेधनं सूच्यादिभिरित्यर्थः । अस्य विशेषः
शिरावेधाध्याये वक्ष्यते ॥ निरूहे इति निरूहः सिद्धवस्तिः द्विविध-
वस्तिकर्म्मणोरन्यतरः संशमनाथ्यं कषायक्षीरतैलपूरितनेत्रादिसाध्य
इत्यर्थः । तस्मिन् । तथा अनुवासनं नाम द्वयोरन्यतरः केवलस्नेह-
साध्यो वस्तिविशेषः । “अनुवसनपि न दुष्यति अनुदिनं वा दीयते”
इत्यनुवासनम् । इति सुश्रुतम् । उक्तञ्च सारकौमुद्यां “वस्तिर्द्विधा-
नुवासाख्यो निरूहश्चेति संज्ञितः । यः स्नेहैर्दीयते स स्यादनुवासन-
नामकः । कषायक्षीरतैलैर्यैः निरूहः स निगद्यत” इति ॥अन्यस्योप-
क्रमो निरूहानुवासनाध्याये द्रष्टव्यः ॥
६ । नस्य इति । ऊर्द्ध्वजत्रुगतरोगशान्त्यर्थं प्रयोज्ये शिरोविरेचन
इत्यर्थः ॥ स्वेदे तापादिचतुर्विधे यं विना शोधनादिकं नैव प्रयुज्यते ।
उक्तञ्च सुश्रुते—"येषां नस्यं विधातव्यं वस्तिश्चैवेह देहिनाम् ।
शोधनीयाश्च ये केचित् पूर्वं स्वेद्या हि ते मताः” इति । अस्य विशेष-
स्तदध्याये वर्णनीयः ॥ स्नेहपान इत्यनेन घृततैलोभयग्रहणम् । तयोः
पाने पानपरिमाणादिविषय इत्यर्थः । तैलपाकविधानं प्रसारण्यादि-
तैलपाकानुष्ठानमित्यर्थः । घृतपाकविधिमिति घृतं पञ्चतिक्तादिक-
मित्यर्थः ॥
१ । नस्यस्वेदविधिं । कः गः ।

श्रमोपचारं १ वाहानां तथारिष्टत्रयं २ पुनः ।
वेधारिष्टं पुनश्चैव कटिवेधं तथैव च ॥ १० ॥
मृगरोगचिकित्साञ्च ३ चिह्नपूर्वं समासतः ।
वातादीनाञ्च ४ दोषाणां कोपहेतुं तथैव च ॥ ११ ॥
व्याधिनिर्द्देशमुखरुङ्नेत्ररोगविधिं क्रमात् ।
काचं प्रचारं विख्यातं रक्तं विख्यातपाटलम् ५ ॥ १२ ॥
१० । श्रमोपचारमिति । अतिवाहनादेः श्वासा दिरोगजनको
यः परिश्रमः खेदापनयनानन्तरं मदिरादिदानेन तत्प्रतीकाररूपोवा
द्य उपचारः । अरिष्टत्रयं खखारिष्टं वेधारिष्टं कीटारिष्टञ्चेति ।
इदञ्चारिष्टाध्याये एषणीयम् ॥
११ । मृगरोगेति भूरि उपद्रवजनकः सांघातिको रोगविशेषः ।
अस्य लक्षणादिकं मृगरोगचिकित्सायां द्रष्टव्यम् । चिह्नपूर्वं लक्षण-
ज्ञानपूर्वकमित्यर्थः । वातादीनामिति वातपित्तकफसंज्ञकदोषत्रयाणां
कोपे वृद्धौ हेतुः कारणम् । हेतुश्च तिक्तादि-कट्वादि-मधुरादि-
द्रव्योपयोगजः । एतानि च प्रकोपकारणानि दोषप्रकोपोपशमनाध्याये
वक्ष्यन्ते ॥
१२ । व्याधिनिर्द्देशेति । व्याधीनां वक्ष्यमाणमुखरोगादि-
१ । श्रान्तोपचारम् । कः । २ । तथारिष्टस्य लक्षणम् । कः ।
३ । मृगरोगविधिश्चैव । कः । ४ । वातादीनां प्रकोपनम् । कः ।
५ । विख्यातं । कः ।

१ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ७
मुञ्जजालं ततश्चेति नेत्ररोगास्तथैव च ।
वातात् पित्तात् कफाच्चेति सन्निपातात्तथा पुनः ॥ १३॥
रक्ताभिघाताद् ये जाताः शिरोरोगाश्च दारुणाः ।
निदानञ्चैव चिह्नञ्च रोगाणाञ्च चिकित्सितम् ॥ १४ ॥
वातबलासक्रान्तानामित्यर्थः । निर्देशः निर्व्वचनम् । मुखरुगित्यनेन
वक्ष्यमाणमुखरोगचिकित्साध्याये उक्ता उपकुशादिगलशालूकान्ता-
श्चतुर्द्दश रोगाः । नेत्ररोगेत्यनेन मुञ्जजालमुञ्जकपटलवुद्बुदपूयस्रा-
वकाचतो यस्रावप्रसन्नाञ्जनकताम्बतिमिररक्तस्रावाभिष्यन्दचिपिटवर्त्मा-
ख्याः चतुर्द्दशनेत्ररोगाः । तेषां विधिमनुष्ठानम् । एषां विस्तरं नेत्र-
रोगाध्याये वर्णयिष्यति । पटलमेव पाटलम् । पटलं नाम श्लैष्मि-
काक्षिरोगविशेषः । काचमिति पैत्तिकमक्षिरोगविशेषम् । रक्तमपि
पैत्तिकाक्षिरोगमाह । प्रचारः श्लैष्मिकाक्षिरोगः तम् । रक्तमिति
रक्तस्रावनामको रक्ताभिष्यन्दजो नेत्ररोगविशेषः तम् ॥
१३ । मुञ्जजालमिति मुञ्जं मुञ्जजालञ्चेति द्विविधोऽक्षि-
रोगः कृमिसम्भवो ज्ञेयः । एषां विशेषः चिकित्सितञ्च परतो
वर्णनीयम् ॥
१४ । शिरोरोगाः वातजपित्तजश्लेष्मजसन्निपातजरक्तजाः पञ्च
शिरोरोगाः । एषां लक्षणादिकं वक्ष्यमाणशिरोरोगाध्याये वक्ष्यति ।
साध्यासाध्यविवेकमिति। रोगेषु के साध्याः के वा असाध्यास्तद्विवेक-
मित्यर्थः । रोगाणाञ्च चिकित्सितमिति लिङ्गितादिविषान्तानामव-

८ अश्ववैद्यकम् । [१ अध्यायः ।
साध्यासाध्यविवेकञ्च कृच्छ्रसाध्ये विनिश्चयम् ।
प्रकृतिञ्च तुरङ्गाणां कथयाम्यनुपूर्व्वशः¹ ॥
रसोनादींस्तथा कल्पान्² मुनिभिः पूर्व्वनोदितान् ॥
॥१५॥
इत्युद्देशाध्यायः³ ॥
शिष्टानां व्याधीनां निदानं कारणं चिह्नं लक्षणं चिकित्सितञ्च ।
कथयामीति क्रिया प्रदेशादिभिः कर्म्मभूतैःसह प्रत्येकं संबध्यते ॥
१५ । प्रकृतिमिति वातादिप्रकृतिमित्यर्थः । रसोनादीनिति
आदिपदेन गुग्गुलुरसायनादीनां ग्रहणम् । कल्कः दृषदि पेषितं
वस्तु ॥
१ । अनुपूर्व्वतः । कः ।
२ । रसोनादि तथा कल्पम् । गः ।
३ । क-नामकपुस्तके उपदेशाध्याय इति नामकृतमस्याध्यायस्य ।

[ ६ ]
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
प्रदेशाः ।
प्रदेशान् वाजिदेहस्थान् यो न वेत्ति विभागशः ।
न¹ स जानाति मूढात्मा लक्षणं न चिकित्सितम् ॥१॥
अतएव² प्रदेशानां ज्ञानमादौ प्रकीर्तितम् ।
एतद् यत्नेन बोद्धव्यं वाजिनां हितकाम्यया ॥ २ ॥
अतिप्रसिद्धा जिह्वा या³ तस्याः सूना भवेदधः ।
ऊर्ध्वं⁴ तालु भवेत्तस्याः तदग्रे⁵ दन्तपीठकम् ॥ ३ ॥
१ । प्रदेशान् जिह्वादिमण्डूकान्तानित्यर्थः । लक्षणं प्रदेशरो-
गाणामित्यर्थः ॥
३। अस्मिन्नध्याये आदौ प्रदेशज्ञानस्य प्रयोजनं प्रदेशानित्यादि
श्लोकद्वयेन प्रतिपाद्य पश्चात् प्रदेशानां लक्षणानि क्रमेण एकत्रिंश-
श्लोकैर्निर्दिशन्नाह । अतिप्रसिद्धेत्यादि ॥ सूना अधोजिह्विका सूना-
धोजिह्विकापि च । इत्यमरः ॥ तस्या इति सूनायाः ।
१ । नैव जानाति । २ । गः । २ । अतःपरमिति । २ । खः ।
३ । जिह्वातु । २ । कः । ४ । ऊर्ध्वे । २ । खः ।
५ । ततोऽग्रे दन्तएष्ठिका । २ । कः ।
2

८ अश्ववैद्यकम् । [१ अध्यायः ।
साध्यासाध्यविवेकञ्च कृच्छ्रसाध्ये विनिश्चयम् ।
प्रकृतिञ्च तुरङ्गाणां कथयाम्यनुपूर्व्वशः१ ॥
रसोनादींस्तथा कल्पान्२ मुनिभिः पूर्व्वनोदितान् ॥
॥१५॥
इत्युद्देशाध्यायः३ ॥
शिष्टानां व्याधीनां निदानं कारणं चिह्नं लक्षणं चिकित्सितञ्च ।
कथयामीति क्रिया प्रदेशादिभिः कर्मभूतैःसह प्रत्येकं संबध्यते ॥
१५ । प्रकृतिमिति वातादिप्रकृतिमित्यर्थः । रसोनादीनिति
आदिपदेन गुग्गुलुरसायनादीनां ग्रहणम् । कल्कः दृषदि पेषितं
वस्तु ॥
१ । अनुपूर्व्वतः । कः ।
२ । रसोनादि तथा कल्पम् । गः ।
३ । क-नामकपुस्तके उपदेशाध्याय इति नामकृतमस्याध्यायस्य ।

[ ६ ]
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
प्रदेशः ।
प्रदेशान् वाजिदेहस्थान् यो न वेत्ति विभागतः ।
न¹ स जानाति मूढात्मा लक्षणं न चिकित्सितम् ॥ १ ॥
अतएव² प्रदेशानां ज्ञानमादौ प्रकीर्त्तितम् ।
एतद् यत्नेन बोद्धव्यं वाजिनां हितकाम्यया ॥ २ ॥
अतिप्रसिद्धा जिह्वा या³ तस्याः सूना भवेदधः ।
ऊर्द्धं⁴ तालु भवेत्तस्याः तदग्रे⁵ दन्तपीठकम् ॥ ३ ॥
१ । प्रदेशान् जिह्वादिमण्डूक्यन्तानित्यर्थः । लक्षणं प्रदेशरो-
गाणामित्यर्थः ॥
३ । अस्मिन्नध्याये आदौ प्रदेशज्ञानस्य प्रयोजनं प्रदेशानित्यादि
श्लोकद्वयेन प्रतिपाद्य पश्चात् प्रदेशानां लक्षणानि क्रमेण एकत्रिंश-
च्छ्लोकैर्निर्दिदृक्षुराह । अतिप्रसिद्धेत्यादि ॥ सूना अधोजिह्विका सूना-
धोजिह्विकापि च । इत्यमरः ॥ तस्या इति सूनायाः ।
१ । नैव जानाति । २ । गः । २ । अतःपरमिति । २ । खः ।
३ । जिह्वातु । २ । कः । ४ । ऊर्द्धे । २ । खः ।
५ । ततोऽग्रे दन्तएष्ठिका । २ । कः ।
2

१० अश्ववैद्यकम्। [२ अध्यायः।
ततो दन्ताः१ समुद्दिष्टा उर्द्धं दन्ता भवन्त्यधः ।
चिवुकञ्चाधरोभाग२ स्तेषां प्रोक्तं विचक्षणैः ॥ ४ ॥
चिवुकस्योपरिष्टात्तु अधरौष्ठः प्रकीर्त्तितः ।
चिवुकात् पार्श्वभागे तु हनुर्नामाभिधीयते ॥ ५ ॥
सृक्वद्वयं विजानीयाद्वक्त्रपार्श्वगतं बुधः ।
उत्तरौष्ठः प्रपाणाख्यः३ तदूर्द्धं प्रोथ उच्यते४ ॥ ६ ॥
नासाच्छिद्रे तथा पार्श्वे प्रोथस्यैव व्यवस्थिते ।
नासाच्छिद्राक्षिमध्ये तु घोणाख्यः५ समुदाहृतः ॥ ७ ॥
घोणापार्श्वगतौ गण्डौ क्षीरिके च ततःपरम् ।
नेत्रयोरधरे भागे६ अश्रुपात उदाहृतः ॥ ८ ॥

तदग्रे तालोरग्रे। दन्तपीठकमिति दन्तानां पीठकं आसनं
दन्तवेष्ट इत्यर्थः। तेषां दन्तानाम् अधरोभागः चिवुकम् ।
५। कपोलौ तत्परो हनुरित्यमरः। (चोयाल) Jaw ।
६। सृक्वद्वयं ओष्ठपार्श्वद्वयम् । Corner of the mouth. ।
८। अश्रुपातः अश्रुपातनामकः प्रदेश इत्यर्थः ॥

१। अग्रेदन्ताः । २। कः। २। चिवुकः स्याधरे भागे । २।
३। प्रपाणाख्यं । २। खः। ४। प्रोथश्च समुदाहृतम्। २। गः।
५। घोणाख्यं समुदाहृतम्। २। खः। ६। नेत्रयोरन्तरे भागे । २। खः।

२ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ११
कर्णान्ते चैव नेत्नान्तमपाङ्गं ब्रुवते बुधाः१ ।
कनीनिकाक्ष्णोर्विज्ञेया यस्य नासासमीपगः२ ॥ ९ ॥
सितासितञ्च तन्मध्ये३ नेत्रयोर्मण्डलं हि तत् ।
प्रच्छादनं भवेद्वर्त्म चाक्षिकूटमतःपरम् ॥ १० ॥
तस्मादूर्द्धं भ्रुवो र्लेखा ललाटञ्च तदुत्तरम् ।
ऊर्द्धं ललाटदेशात्तु केशान्तञ्च ततः भ्रुवः ॥ ११ ॥
ततः शिरो विजानीयात् भ्रुवादूर्द्धगतं बुधः ।
शिरःपार्श्वगतौ कर्णौ तयोर्मूलन्तु शष्कुली४ ॥ १२ ॥
९ । कनीनिका तारका । तारकाक्ष्णः कनीनिकेत्यमरः । यस्य
अपाङ्गस्य । नासासमीपगः यः प्रदेशः सा कनीनिका इत्यर्थः ॥
१० । वर्त्म नेत्रच्छदं प्रच्छादनं प्रच्छादनापरनामकं भवेत् । वर्त्म
नेत्रच्छदेऽध्वनीत्यमरः । अक्षिकूटमीषिका चक्षुर्गोलको वा । ईषि-
कात्वक्षिकूटमित्यमरः ॥
११ । तस्मादक्षिकूटात् । ललाटं अवग्रहप्रदेशम् । अवग्रहोऽललाटं
स्यादित्यमरः । Forehead. ॥
१२ । शष्कुली चूलिका कर्णच्छिद्रं वा । कर्णमूलन्तु चूलिके-
त्यमरः ॥
१ । कर्णपार्श्वे च नेत्रान्तमपाङ्गः प्रोच्यते बुधैः । २ । कः ।
२ । कनीनिकाख्योविज्ञेयः यश्च नासासमीपगः । कः ।
३ । यन्मध्ये । कः । खः । ४ । सकुन्तलम् । २ । खः ।

१२ अश्ववैद्यकम्। [२ अध्यायः।
अपाङ्गाद्व्यङ्गुले चैव शङ्खं विद्याद्विचक्षणः १।
शङ्ककर्णान्तरेचैव कटाक्षः समुदाहृतः ॥ १३ ॥
विदुर्मर्मविदुश्चैव कर्णस्याधः षडङ्गुले ।
घण्टाबन्धसमीपस्थो निगालः परिकीर्तितः ॥ १४ ॥
अधस्ताच्च २ निगालस्य गलमाहुर्मनीषिणः ।
ततः कण्ठं विजानीयादधोभागे विचक्षणः ३ ॥ १५ ॥
वक्षः क्रोड़ं तथा चैव हृदयं कुक्षिमेव ४ च ।
आनुपूर्वं ५ विजानीयादधोभागगतं बुधः ॥ १६ ॥
ग्रीवा लोकप्रसिद्धा तु तस्याश्चोपरि केसरः ।
ग्रीवास्कन्धान्तरे चैव वाहं प्राहुर्मनीषिणः ॥ १७ ॥

१३ । शङ्खं ललाटास्थि ॥
१४ । कर्णस्य अधः अधस्तात् षडङ्गुले अन्तर इति शेषः । वि-
दुर्नाम मर्मविदुः । तयोर्मध्ये विदुः पुमानित्यमरः ॥
१६ । पूर्वानुक्रमेण ।

१ । चाथोऽष्टाङ्गुले । कः । २ । व्यधस्ततो । २ । खः ।
३ । अधोभागे गतं बुधः । २ । खः । ४ । कच्छमेव च । २ । खः ।
५ । आनुपूर्व्या । २ । खः ।

२ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । १३
वाहस्योपरिजन्तु स्यात्¹ काकसं ककुदञ्च तत्² ।
ततः पृष्ठं विजानीयादासनं पृष्ठमध्यगम्³ ॥ १८ ॥
अंसके ककुदश्चैव⁴ निवन्धे परिकीर्तिते ॥ १९ ॥
स्यातामंसादधो बाहू तयोर्बाह्ये षडङ्गुले ।
बाह्वोरभ्यन्तरे विन्द्यात् किण्वञ्चातिप्रसिद्धकम् ॥ २० ॥
अधरे च ततोजानु निर्दिष्टं शास्त्रकोविदैः ।
मन्दिरं पश्चिमोभागः कलाची जानुनोऽग्रिमः⁵ ॥ २१ ॥
जानुनोश्चाप्यधोभागे⁶ जङ्घां विन्द्याद्विचक्षणः ।
जङ्घापार्श्वे कलां विन्द्यात् सन्ध्यश्चैषिकसंज्ञकम् ॥ २२ ॥
अग्रतः पलिहस्तस्याः७ पश्चात् कूर्च उदाहृतः ।
१८। ककुदं वृषस्कन्धः। अत्र काकसस्थाने कीकस एव भवितुं युक्तः॥
२१। मन्दिरं जानुपश्चाद्भागः। कलापीत्यत्र कलाचीति सङ्गतं
मन्ये। कलाची जानुनोऽङ्गुलिपर्यन्तोभागः ॥
२२। गुल्फावधिजानुपर्यन्तः प्रदेशः जङ्घा॥
१। वाहस्योपरि यत्तत्स्यात् । २ । खः । जन्तुः स्यात् । गः ।
२ । ककुदं क्रमात् । २ । कः । ३ । पृष्ठमध्यतः । २ । कः ।
४ । ककुदस्यैव । २ गः । ५ । जानुनोऽद्यतः । २ । गः ।
६ । जानुनश्चाधरे भागे । २।खः । ७ । पजिहस्तः स्यात् । गः ।

१४ अश्ववैद्यकम्। [२ अध्यायः।
किणं तचैव¹ मध्यस्थमधोभागे च कुष्ठिकम्² ॥ २३॥
खुरसन्धिं ततो विन्द्यादधोभागे ततः खुरम्।
खुरस्य पार्श्वे पार्ष्णिः स्यादग्रभागे नखोभवेत् ॥ २४॥
खुरस्याधस्तलं चैव मण्डूकी तलमध्यतः³।
खुरमांसं विजानीयात् क्षीरिकाख्यं विचक्षणः ॥ २५॥
हृदयात् परतः कुक्षी पार्श्वतश्च विभागशः।
कुक्षिमध्ये भवेद्रन्ध्रमुपरन्ध्रं तदूर्द्धगम् ॥ २६॥
जठरं पार्श्वमध्यस्थं तस्य नाभिश्च मध्यतः।
रोमराजीं ततो विन्द्यात् मूचकोशमतःपरम्४।
आक्थ्याः पश्चिमे भागे पुटौ स्फिचौ च कीर्त्तिते ॥ २७॥
पुच्छमूलन्तु५ वाहानां मांसलं पुच्छमूलतः।
तस्याधः कीर्त्तितः पायुः सीवनी च ततःपरम् ॥ २८॥
२४। ततः खुरसन्धेः अधोभागे खुरम्।
२६। कुक्षी उदरः। रन्ध्रं उदरगह्वरः। तदूर्द्धगं तस्मात् हृदय-
गह्वरादूर्द्धभागस्थम्॥
२७। स्फिचौ कटिप्रोथौ। अत्र छन्दोभङ्गः जातः।
१। किंकणञ्च। २। खः। २। कुष्ठकी। २। खः।
३। मध्यगा। २। खः। ४। मूत्रकोशस्ततःपरम्। २। गः।
५। भाद्यते पुच्छमूलतः। २। खः।

२ अध्यायः ।] अश्ववयस्कम् । १५
मुष्कौ च कटिसन्धिश्च ततो विन्द्यात् परं बुधः ।
अधस्तात् कटिसन्धेस्तु ऊरुसन्धिरुदाहृतः ॥ २९ ॥
सक्थिनो फलसन्धिस्तु ऊरुपान्ताभिधानकः १ ।
ततः स्फुरं २ विजानीयात् तस्याधो मन्दिरं भवेत् ॥ ३० ।
किणञ्चैव ततो विन्द्यात् मन्दिराभ्याससंस्थितम् ।
ततःपरं विजानीयात् कलां कूर्चञ्च कुष्ठिकम् ॥ ३१ ॥
खुरान्तसङ्गं ३ मण्डूकं ततो विन्द्याद्विचक्षणः ।
अङ्कजङ्घाद्वयञ्चैव ४ वक्षोग्रीवाशिरोमुखम् ॥ ३२ ॥
३० । फलसन्धिः कोषसन्धिप्रदेशः, उर्व्वोः उपान्ताभिधानकः
उपान्तनामकः यः प्रदेश इति यावत् । ते सक्थिनी ॥ ततः सक्थ्यन-
न्तरं यः प्रदेशस्तं स्फुरं विजानीयात् ॥
३२ । अङ्केति । अत्र अङ्गात् मुखान्ताः प्रदेशाः सम्भूय पूर्वकायः
कथित इत्यर्थः । केवलं पृष्ठदेशो मध्यमकायः, तथा कटिदेशात्
खुरान्तः अपरो भागः पश्चिमः पश्चात्कयो मतः ॥
१ । ऊरुपादाभिधायकः । २ । खः ।
२ । खुरम् । २ । खः ।
३ । खुरस्तलं च । २ । खः ।
४ । अंगकक्षाद्वयम् । २ । गः : अथोजङ्घाद्वयम् । २ । खः ।

१६ अश्ववैद्यकम्। [२ अध्यायः।
पूर्वकायः१ समुद्दिष्टः पृष्ठदेशस्तु मध्यमः ।
आकटेः पश्चिमोभागः२ खुरान्तश्चापरोऽमतः ।
इति प्रदेशा विख्याताः पूर्वशास्त्रानुसारतः ॥ ३३ ॥
इति प्रदेशाध्यायः ।
१। पूर्व्वकायात् । २ । खः।
२। पश्चिमे भागे । २ । खः।

[ १७ ]
अथ
तृतीयोऽध्यायः ।
सर्व्वलक्षणः ।
अङ्गलक्षणानि ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि वाह्यानां लक्षणं स्मृतम् ।
लक्षणं शृणु वाह्यानां मुनिना यत्तु भाषितम् ॥ १ ॥
सर्व्वदोषहरं नित्यं नृपाणां जयवर्द्धनम् ।
अशुभैर्लक्षणैर्युक्ता हया न ग्रहणोचिताः ॥ २ ॥
अङ्गे लक्षणमेवादौ तेषां वक्ष्यामि देहजम् ।
ओष्ठयोः सृकणोश्चैव जिह्वायां दशनेषु च ॥ ३ ॥
वक्त्रे तालुनि नासायां गण्डयोर्नेत्रयोस्तथा ।
ललाटे मस्तके चैव केशे कर्णपुटे तथा ॥ ४ ॥
ग्रीवायां केशरे चापि स्कन्धे वक्षसि बाहुके ।
जंघायां जानुनोश्चाधः¹ कूर्चे पादे तथैव च ॥ ५ ॥
१ । अशुभैर्लक्षणैर्वक्ष्यमाणैरित्यर्थः ॥
३ । लक्षणं शुभाशुभलक्षणं ओष्ठादीनामित्यर्थः ॥
१ । जानुनोश्चापि । २ । कः ।
3

' + 'T' = 'आ'.
In line 9:
The first character has: a left hook, then a loop... wait, it's आ!
Wait, what about ओष्ठौ?
"आत्तौ पूजितावोष्ठौ" -> wait, could it be:
रक्तौ पूजितावोष्ठौ?
Wait, why would it be रक्तौ?
Look at line 10: "सृक्कणोर्मृदुता शस्ता जिह्वायां रक्तता तथा ॥ १० ॥"
And about lips (ओष्ठ): what are the auspicious qualities of lips in Shalihotra / Ashvavaidyaka?
Let's recall or analyze:
"बालहीनौ मृदुत्वचौ" - hairless and soft-skinned.
What about the first two words?
"... पूजितावोष्ठौ" (auspicious are the two lips).
What kind of lips?
Could it be वृत्तौ?
Look at the first letter: वृ? No, it has ा (aa-matra)!
Wait, could it be ताम्रौ?
No, it ends in त्तो or त्तौ.
Wait, look at आ and त्तौ:
Could it be आत्तौ?
Wait, what if it's श्लाघ्यौ? No.
What if it's आत्तौ?
Wait

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । १६
अतश्चान्यद्धि¹ दोषाय तन्वी दीर्घा च सा शुभा ।
घनाः² स्निग्धाः सुबद्धाश्च समा दन्ताः सुशोभनाः ॥ ११ ॥
षट्संख्येष्वधरौष्ठे च तेषु व्यञ्जनसम्भवः ।
आननं तुङ्गघोणञ्च³ निर्मांसं प्रियदर्शनम् ॥ १२ ॥
सुगन्धि पूजितं वक्त्रं विपरीतं विगर्हितम् ।
तालु रक्तं प्रशस्तञ्च सुपुटे चैव नासिके ॥ १३ ॥
नात्युल्वणौ समौ गण्डौ⁴ वाहानां कीर्त्तितौ शुभौ ।
अत्यन्तं निर्गते चैव सुबद्धे नैव चाविले ॥ १४ ॥
११ । घनाः सान्द्राः । स्निग्धा नतु रूक्षा इत्यर्थः । सुबद्धाः सुघ-
टिताः ॥
१२ । तेषु दन्तेषु । अधरौष्ठे नीचौष्ठे षट्संख्येषु षट्स्वित्यर्थः ।
व्यञ्जनसम्भवः प्रकाशम्भावनेत्यर्थः । अङ्कुरोत्पत्तिर्वा ॥ प्रियदर्शनं
प्रशंसनीयमित्यर्थः ॥ तुङ्गघोणं उच्चनासिकम् । निर्मांसं नातिमां-
सलमित्यर्थः ॥
१३ । वक्त्रं मुखगह्वर इत्यर्थः । सुपुटे इति सुशोभनावरणयुक्ते
इत्यर्थः । त्रिषु पात्रं पुटो वाटीत्यमरः ॥
१४ । उल्वणौ उन्नतौ नात्युल्वणौ ईषङ्कोन्नतिभावावित्यर्थः ॥
१ । अतोऽन्यत्वं च । २ । कः ।
२ । धन्याः । २ । गः ।
३ । आयतं तुङ्गघोणञ्च निर्मांसं परिकीर्त्तितम् । २ । खः ।
४ । नातितनू समौ गण्डौ । खः ।

२० अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
प्रशस्ते वाजिनां नेत्रे मध्यात्तेऽमलतारके ।
स्निग्धायते विशाले च श्लिष्टे मधुनिभेक्षणे ॥ १५ ॥
स्वर्णाप्रभे विशाले च शस्ते वाहस्य लोचने ।
सावर्त्तञ्चाप्यनिस्रञ्च विशालञ्चैव वाजिनाम् ॥ १६ ॥
ललाटं पूजितं प्राहुर्मुनयः शास्त्रकोविदः ।
शिरः समं तथा वृत्तमावर्त्तद्वयभूषितम् ॥ १७ ॥
केशाश्च मृदवः स्निग्धा वहवश्चैव पूजिताः ।
ह्रस्वता१ कर्णयोश्चैव तीक्ष्णता तनुता तथा ॥ १८॥
अदीर्घरोमता चैव प्रशस्तेति२ प्रकीर्त्तिता ।
सुवृत्तां कुञ्चिताञ्चैव धन्यां ग्रीवां विदुर्बुधाः ॥ १९ ॥
केशराश्च जटाहीना मृदुश्चैव प्रशस्यते ।
सुबद्धः सुदृढश्चैव स्कन्धो वाहस्य पूजितः ॥ २० ॥
प्रशस्तं विपुलं वक्षो निर्गतं विशिरञ्च यत्३ ।
ऋजुवृक्षसमौ४ बाहू गूढं जानु प्रशस्यते ॥ २१ ॥
१८ । स्निग्धाश्चिक्कणाः ॥ ह्रस्वता आकारतः तीक्ष्णता सूच्यद्-
भावः दैर्घ्येण । तनुता वेधेन चेत्यर्थः ॥
२० । सुबद्धः सुघटितः ।
२१ । प्रशस्तं कवाटविस्तृतं । निर्गतं वहिःस्फीतमिव स्थित-
मित्यर्थः ॥
१ । ऋजुता । खः । ३ । तत् । खः ।
२ । प्रशस्तो विप्रकीर्त्तितः । खः । ४ । उरुवृत्तसमौ । खः ।