अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

१ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ७
मुञ्जजालं ततश्चेति नेत्ररोगास्तथैव च ।
वातात् पित्तात् कफाच्चेति सन्निपातात्तथा पुनः ॥ १३॥
रक्ताभिघाताद् ये जाताः शिरोरोगाश्च दारुणाः ।
निदानञ्चैव चिह्नञ्च रोगाणाञ्च चिकित्सितम् ॥ १४ ॥
वातबलासक्रान्तानामित्यर्थः । निर्देशः निर्व्वचनम् । मुखरुगित्यनेन
वक्ष्यमाणमुखरोगचिकित्साध्याये उक्ता उपकुशादिगलशालूकान्ता-
श्चतुर्द्दश रोगाः । नेत्ररोगेत्यनेन मुञ्जजालमुञ्जकपटलवुद्बुदपूयस्रा-
वकाचतो यस्रावप्रसन्नाञ्जनकताम्बतिमिररक्तस्रावाभिष्यन्दचिपिटवर्त्मा-
ख्याः चतुर्द्दशनेत्ररोगाः । तेषां विधिमनुष्ठानम् । एषां विस्तरं नेत्र-
रोगाध्याये वर्णयिष्यति । पटलमेव पाटलम् । पटलं नाम श्लैष्मि-
काक्षिरोगविशेषः । काचमिति पैत्तिकमक्षिरोगविशेषम् । रक्तमपि
पैत्तिकाक्षिरोगमाह । प्रचारः श्लैष्मिकाक्षिरोगः तम् । रक्तमिति
रक्तस्रावनामको रक्ताभिष्यन्दजो नेत्ररोगविशेषः तम् ॥
१३ । मुञ्जजालमिति मुञ्जं मुञ्जजालञ्चेति द्विविधोऽक्षि-
रोगः कृमिसम्भवो ज्ञेयः । एषां विशेषः चिकित्सितञ्च परतो
वर्णनीयम् ॥
१४ । शिरोरोगाः वातजपित्तजश्लेष्मजसन्निपातजरक्तजाः पञ्च
शिरोरोगाः । एषां लक्षणादिकं वक्ष्यमाणशिरोरोगाध्याये वक्ष्यति ।
साध्यासाध्यविवेकमिति। रोगेषु के साध्याः के वा असाध्यास्तद्विवेक-
मित्यर्थः । रोगाणाञ्च चिकित्सितमिति लिङ्गितादिविषान्तानामव-