अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । २१
अवक्रा मांसहीना च वाजिजंघा शुभा स्मृता ।
सुवृत्तं सुसमञ्चैव नातिस्तब्धं नचोन्नतम्¹ ॥ २२ ॥
कूर्चमेवंविधं विद्याद् ग्रन्थिव्रण²विवर्जितम् ।
दृढमण्डिकिकायुक्तो वर्त्तुलः श्लिष्टसन्धिकः ॥ २३ ॥
खुरः खरखुराकारः प्रशस्तः समुदाहृतः ।
पार्श्वे चैव समे वृत्ते ऊर्द्धं मांसोपशोभिते ॥ २४ ॥
अविलम्बि सुवृत्तञ्च उदरञ्चातिपूजितम् ।
नातिदीर्घं समं पृष्ठं किञ्चिच विनतं शुभम् ॥ २५ ॥
सुवृत्ता चैव पीना च कटिर्धन्या प्रकीर्त्तिता ।
मृदुस्निग्धायतैर्युक्तं बालैः पुच्छं प्रशस्यते ॥ २६ ॥
वृषणौ च समौ वृत्तौ ईषल्लम्बावलोमशौ ।
कृष्णवर्णविहोनन्तु ह्रस्वं मेहनमीष्यते ॥ २७ ॥
आनुपूर्व्यायतं पीनं शोभितञ्चोरुद्वयम् ।
पूर्वजंघेव जंघादि खुरान्तञ्चापि पश्चिमम् ।
शालिहोत्रादिभिः प्रोक्तं मुनिभिः सर्ववेदिभिः ॥ २८ ॥
२५ । न लम्बमानम् ॥
२६ । पीना मांसला ॥
२८ । पूर्वजंघेव पश्चिमजंघादि खुरान्तमपि लक्षणयुक्तं प्रोक्तम् ॥
१ । शुभं स्मृतं सुवृत्तञ्च समञ्चेव नतोन्नतम् । खः ।
२ । ग्रन्थिव्रणविवर्जितम् । कः. खः ।

२२ अश्ववैद्यकम्। [३ अध्यायः।
आवर्त्ताः।
अथातः संप्रवक्ष्यामि आवर्त्तानां विनिश्चयम्।
शुभाशुभविवेकाय यथा शास्त्रे व्यवस्थितम् ॥ २९ ॥
विंशतिस्तु शुभाः प्रोक्ताः षट्सप्तत्यधिकाः स्मृताः।
उत्तरोष्ठं प्रपाणं स्यात्तथावर्त्तः शुभावहाः ॥ ३० ॥
सृक्कणोश्च तथा प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः।
त्रयश्चैवाथ चत्वारो वाजिनो यस्य रोमजाः ॥ ३१ ॥
३०। आवर्त्ताः शुभाशुभभेदेन साकल्येन षण्णवतिप्रकाराः। तेषु
विंशतिः शुभाः। प्रथमं प्रपाणादिषु शुभप्रदेशेषु तानेव वर्णयति।
उत्तरोष्ठमित्यादिभिः। शुभावर्त्तस्थानानि तु नकुलस्त्रयोदशविधा-
न्त्याह। "ललाटे मस्तके चैव ग्रीवायां हृदये तथा। पादे पच्चे
मणीबन्धे नाभिदेशे विशेषतः॥ स्कन्धे पार्श्वे गले वक्त्रे कुचौ रन्ध्रे
त्रिके तथा। आद्यास्त्रयोदशावर्त्ता विज्ञेया वाजिपण्डितैः" इति ॥
अत्र शुक्राचार्य्यः "गलमध्ये पृष्ठमध्ये उत्तरोष्ठेऽधरे तथा। कर्णने-
त्रान्तरे वामकुचौ चैवतु पार्श्वयोः। ऊरुषु च शुभावर्त्तौ वाजिना-
मग्रपादयोः । आवर्त्तौ सान्तरौ भाले सूर्य्यचन्द्रौ शुभप्रदौ" इति।
ये प्रपाणगलकर्णसंस्थिताः पृष्ठमध्यनयनोपरिस्थितः। ओष्ठसक्थिभुज-
कुक्षिपाश्र्वगास्ते ललाटसहिताः सुशोभना इति बृहत्संहितायाम् ॥
एवमशुभदेशांश्च अनन्तरं अशुभावर्त्तकथनप्रस्तावे कथयिष्यति ॥
३१। अथ यस्य वाजिनः सृक्कणोः त्रयश्चत्वारो वा रोमजा
१। शास्त्र । कः ।

द्वौ वा ललाटजौ' यस्य सतु धन्यतमः स्मृतः ।
आनुपूर्व्या स्थिता चोर्द्धं ललाटे रोमजास्त्रयः ॥ ३२ ॥
निःश्रेणी नाम सा ख्याता भर्तुः सर्वार्थसाधिनी ।
शिरःकेशान्तयोर्मध्ये ध्रुवो नामाभिधीयते ॥ ३३ ॥
तत्रावर्त्तः स्मृतोऽश्वस्य भर्तुर्जयविवर्द्धनः ।
घण्टाबन्धसमीपस्थो निगालः कीर्त्तितो बुधैः ॥ ३४ ॥
तस्मिन् देवमणिर्नाम रोमजः शुभकृत् स्मृतः ।
कर्णमूले तथा वाह्वोः केशान्ते मस्तके तथा ॥ ३५ ॥
आवर्त्ताः सन्तीतिशेषः । ते सर्वकामफलप्रदाः प्रोक्ताः उक्तञ्च अग्नि-
पुराणे । “सकृष्णाक्ष ललाटे च कर्णमूले निगालके । बाहुमूले गले
श्रेष्ठा आवर्त्ताः” इति ॥
३३ । ललाटे आनुपूर्व्या त्रयो रोमजाः निःश्रेणी नाम्ना कथ्यन्ते
इति फलितार्थः । अत्र शुक एवमाह । “आवर्त्तचितयं भाले शुभ-
ञ्चोर्द्धन्तु सान्तरं । अशुभञ्चातिसंलग्नमावर्त्तचितयं तथा ॥ त्रिकोण-
चितयं भाले आवर्त्तानान्तु दुःखदम्”—इति । अत्र नकुलो ललाटस्था-
वर्त्तत्रयस्य त्रिकूट इति नाम ददौ । “त्रयो यस्य ललाटस्था आवर्त्ता
अधरोत्तराः । त्रिकूटः स परिज्ञेयः वाजिहृद्विकरः परः”—इति ॥
३४-३५ । घण्टाबन्धेति । निगालस्थावर्त्तस्य देवमणित्वं नकुलो-
ऽप्याह यथा । निगालस्थो य आवर्त्तः स हि देवमणिः स्मृत इति ॥
१। ललाटतः। गः। २। स्थितः। ख.।

२४ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।]
आवर्त्ताः पूजिता नित्यं विशेषेण तु मस्तके ।
आवर्त्ता यस्य चत्वारो वाजिनो वक्षसि स्थिताः ॥ ३६॥
एकः कण्ठे भवेत् स्पष्टः स धन्यः सर्वकामदः ।
रन्ध्रे चैव यदा भर्तुरीप्सितार्थ¹प्रदो भवेत् ॥ ३७॥
उपरन्ध्रे भवेच्चैव² रोमजश्चातिपूजितः ।
शङ्खचक्रगदावज्र³शुक्तिपद्मो⁴पमाश्च ये ॥ ३८॥
३६ । अत्र कर्णमूलबाहुकेशान्तेभ्यो मस्तकावर्त्तस्य विशेषपूजितत्वं
गम्यते कर्णमूलावर्त्तस्य शुभत्वं नकुलशुक्रावाहतुः । “कर्णमूले यदा-
वर्त्तस्तन्मध्येच तथा परः । विजयाख्यावुभौ ज्ञेयौ युद्धकाले जयप्रदौ”
इति ॥ कण्ठजावर्त्तस्य च नकुलशुकौ चिन्तामणिरिति नाम ददतुः ।
३७ । “कण्ठे यस्य महावर्त्त एकोऽश्वस्य प्रजायते । चिन्तामणिः
स विज्ञेयश्चिन्तितार्थविवृद्धिदः” इति ॥ रन्ध्रे कुक्षिविवरे । उपरन्ध्रे
रन्ध्रोर्द्धस्थे प्रदेशे इत्यर्थः । एते प्रपाणसृक्क ललाटकर्णनिगालबाहु-
केशान्तमस्तकवक्षःकण्ठरन्ध्रोपरन्ध्रेषु आवर्त्ताः प्रशस्ताः कथिताः ॥
३८ । शङ्खेत्यादि । अत्र शुभदेशजानां विशेषशुभत्वनिर्देशात्
तेषां शङ्खाद्यानां स्वभावशुभत्वं गम्यते ॥ “शङ्खचक्रगदापद्मवेदि-
स्वस्तिकसन्निभः । प्रासादतोरणधनुःसुपूर्णकलशाकृतिः ॥ स्वस्तिक-
शृङ्गीनखड्गश्रीवत्साभः शुभो भ्रमः” इति शुकः ॥
१ । शंसितार्थप्रदः । खः । ३ । पद्म । खः ।
२ । उपरन्ध्रोद्भवश्चैव । खः । ४ । वज्र । खः ।

. It clearly is "शङ्क". Let's inspect: "प्रोथशङ्ककटिवस्तिजानुनि" - yes, printed as शङ्क).

Line 15:
नाभिककुदे तथा गुदे व्यङ्गकुक्षिचरणेषु चाशुभाः” इति बृहत्संहिता ॥
(Wait, "व्यङ्गकुक्षिचरणेषु" or "व्यङ्क"? "व्य-ङ्ग-कु-क्षि-च-र-णे-षु". Yes, व्यङ्गकुक्षिचरणेषु).

Line 16:
“कक्षायां जानुमेढ्रे च त्रिवर्णा पुच्छसन्निधौ । पुच्छे गुह्ये वलावष्ट
(Wait, "वलावष्ट" or "वलाहके"? "व-ला-व-ष्ट" - looks like वलावष्ट).

Line 17:
आवर्त्ता अधमा ह्येते” इति नकुलः ॥
(ह्येते: ह्ये-ते).

Line 18:
४२ । गण्डस्थस्यावर्त्तस्याश्रयभेदेन शुभाशुभत्वमाह नकुलः ।

Line 19:
“एकोऽथवा कपोलस्थो यस्यावर्त्तः प्रदृश्यते । वर्त्तमानः स विज्ञेयः

Divider line before footnotes.

Line 20:
१। अशुभेरितान्

२६ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
अश्रुपातः समुद्दिष्टः प्रदेशश्चक्षुषोरधः ॥ ४२ ॥
तत्रावर्त्तो भवेद्भीमः स्वामिनः कुलनाशनः ।
अपाङ्गाद्द्व्यङ्गुले चैव प्रदेशः शङ्ख उच्यते ॥ ४३ ॥
तस्मिन् भर्तुर्विनाशाय भवेद्वाहस्य रोमजः ।
भ्रूप्रदेशसमुद्भूत¹ आवर्त्तो नैव पूजितः ॥ ४४ ॥
सुहृद्वियोगकृत् सः स्याद्भर्तुरर्थावसादकः ।
मन्यां ग्रीवां शिरो विन्द्यात्तत्रावर्त्तस्तु कुत्सितः ॥ ४५ ॥
स इच्छेत् स्वामिनाशनम् ॥ गण्डावर्त्तो भवेद्यस्य वाजिनो दक्षिणा-
श्रयः । स करोति महासौख्यं स्वामिनः शिवसंज्ञकः ॥ तद्वद्वामाश्रयः
क्रूरः प्रकरोति धनक्षयम्” इति । एवं शुक्रोऽप्याह । “कपोलस्थौ
यदावर्त्तौ दृश्येते यस्य वाजिनः । यशोवृद्धिकरौ प्रोक्तौ राज्यवृद्धिकरौ
मतौ ॥ एकोऽथवा कपोलस्थो यस्यावर्त्तः प्रदृश्यते । शर्वेनाम स
विख्यातः स इच्छेत् स्वामिनाशनम् ॥ गण्डसंज्ञो यदावर्त्तो वाजिनो
दक्षिणाश्रितः। स करोति महासौख्यं स्वामिनां शिवसंज्ञकः ॥ तद्वद्
वामाश्रितः क्रूरः प्रकरोति धनक्षयम् । इन्द्राभौ तावुभौ शस्तौ
नृपराज्य विवृद्धिदौ” इति ॥
४३ । अपाङ्गात् नेत्रपर्य्याद् द्व्यङ्गुले ऊर्द्धे इति शेषः ।
४५ । ग्रीवायामावर्त्तत्रयस्य तु शुभलमाह शुक्रः । “एवमेव
१ । भ्रुवोर्देशे । खः ।

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । २७
कक्षयोश्चापि संग्रामे स्वामिनञ्चाशु घातयेत् ।
चिबुकस्य समीपस्थो वामदक्षिणभागतः ॥ ४६ ॥
प्रदेशस्तु हनुर्नाम तत्रावर्त्तो हि दारुणः ।
अधरौष्ठस्य वाधस्ताच्चिबुकं हि प्रसिद्धकम् ॥ ४७ ॥
तस्मिन् पापो भवेद्भर्तुः कर्णयोश्चापि रोमजः ।
कण्ठस्याथ निगालस्य मध्ये गलक उच्यते ॥ ४८ ॥
तत्रावर्त्त स्मृतः १ पापः स्कन्धसन्धिगतश्च यः ।
अधस्ताज्जंघयोश्चैव ग्रन्थिः कूर्च्च इति स्मृतः ॥ ४९ ॥
प्रकारेण त्रयो ग्रीवां समाश्रिताः । त्रयावर्त्तः स वाजीन्द्रो जायते
नृपमन्दिरे” इति ॥
४६ । कचावर्त्तस्याशुभत्वे नकुलः। “एकावर्त्तो भवेद्यस्य कक्षान्ते
वाजिनो यदा। स रणे मृत्युमाप्नोति द्वौ च स्वामिविनाशनौ”
इति ॥ एवं शुक्रोऽपि, यथा,—“यस्यावर्त्तौ वक्रगतौ कुक्ष्यन्ते
वाजिनो यदि । स नूनं मृत्युमाप्नोति कुर्याद्वा स्वामिनाशनम्”,
इति ॥
४८ । कर्णसमीपस्थस्य निन्दितत्वमाह शुक्रः । “भ्रमः कर्ण-
समीपे तु शृङ्गी चैकः स निन्दितः” इति ॥
४९ । शुक्रस्तु गलावर्त्तस्य शुभत्वमाह । “गलमध्ये शुभस्त्वेक
सर्वाशुभनिवारणः” इति॥ स्कन्धपार्श्वयोश्चापि शुभत्वे शुक्रः । “स्कन्ध-
१ । स्थितः । खः ।

२८ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
तचावर्त्तः स्मृतो भर्तुः संग्रामे जीवितान्तकृत् ।
कूर्चादष्टाङ्गुलं चोर्द्धं पार्श्वयोस्तु कला स्मृता ॥ ५० ॥
तच भर्तुः शराघाते जीवितान्तश्च रोमजः ।
ककुदं वृषभस्येव सुव्यक्तमुपलक्षयेत्¹ ॥ ५१ ॥
वाजिनो यस्य तत्र स्यादावर्त्तः² स्वामिनाशनः ।
ककुदस्य पुरोभागे समीपे वह उच्यते ॥ ५२ ॥
भर्तुः सुतसमेतस्य तस्मिन्नाशाय रोमजः ।
काकसेतु³ च यस्य स्यादावर्त्तस्तस्य दारुणः ॥ ५३ ॥
रणे हतः समं भर्त्ता क्रव्याद्भिः स विलुप्यते ।
क्रोडे चैवासने चापि हृदये चैव जानुनि ॥ ५४ ॥
अवर्त्ताः स्वामिघाताय भवन्त्येव न संशयः ।
पार्श्वयो रोमजो यस्य स चाश्वो नयति क्षयम् ॥५५॥
सपक्षञ्चाशु भर्त्तारं नीहाराम्बु यथा रविः ।
कूर्चस्याधः प्रदेशस्तु कुष्ठिकः४ परिकीर्तितः ॥ ५६ ॥
पार्श्वे यदावर्त्तः स भवेत् पद्मलक्षणः । करोति विविधान् पद्मान्
स्वामिनः सततं सुखम्” इति ॥
५४ । जान्वावर्त्तस्य फलमाह नकुलः । “जानुदेशे यदावर्त्तो
वाजिनः संप्रदृश्यते । प्रवासं सततं ब्रूते स भर्तुः क्लेशसंयुतम्” इति ।
“जानुसंस्था यदावर्त्ताः प्रवासक्लेशकारकाः” इति शुक्रः ॥
१ । उपलक्षते । खः । ३ । काकुदेशे । खः ।
२ । आवर्त्तंस्तु विनाकृत् । खः । ४ । कुष्ठिञ्च । खः ।

३ अध्यायः । ] अश्ववैद्यकम् । २६
अधन्यस्तच वाहस्य जंघयोर्जानुतोऽधः १ यः ।
नाभिजे। मुष्कजश्चैव चिकजश्च विशेषतः ॥ ५७॥
पुच्छमूलस्थितश्चापि नैव धन्यः प्रकीर्त्तितः ।
कुक्षौ व्याधिं२ नियच्छन्ति रोमजाः कुक्षिसम्भवाः ॥५८॥
पायुसीवनिमध्यस्था३ नैव धन्यास्तु कीर्त्तिताः ।
स्फिक्पिण्डे४ स्थूरके चैव यस्यावर्त्तो हि वाजिनः ॥५६॥
लिङ्गावर्त्तः स विख्यातो भर्तुः सर्वार्थनाशकः ।
शतपादीति विख्यातस्तथा वै मुकुलोऽपरः ॥ ६० ॥
आवर्त्तश्चैव संघातः पादुकश्चार्द्धपादुकः ।
भुक्तिश्चैवावलीढश्च आवर्त्तः कीर्त्तितोऽष्टधा ॥ ६१ ॥
५७। चिकजस्य फलमाह शुकः। “चिकजश्च यदावर्त्तः स्त्री-
गणस्य विनाशनः” इति ॥
५८ । पुच्छमूलावर्त्तफलं शुक्राचार्य्य आह । “पुच्छमूले यदा-
वर्त्तो धूमकेतुरनर्थकृद्” इति । एवं नकुलोऽपि आह । “पुच्छदेशे
यदावर्त्तौ वाजिनः संप्रदृश्यते । धूमकेतुरिति ख्यातः स त्याज्यो दूरतो
नृपैः” इति ॥
६० । अत्र शुकः। “मध्यदन्तात् पार्श्वगतात् सैव शतपदी कचैः ।
न चैवात्यशुभा पृष्ठमुखी शतपदी मता” इति ॥
१। जंघतो जानुतश्च । खः । ३। पायुसीवनमध्ये स्युः । खः ।
२। व्याधिः क्षयं याति । खः । ४। स्फिचिजे खुरजे । खः ।

matra)
Character 7: ढ़ (ढ with dot? Or just ढ?)
Character 8: स्त (स with त)
Wait! "एतेषामेवलीढस्त"?
Wait, why would it say "एतेषामेवलीढस्त"?
Wait, look at line 11:
"एतेषामेव सर्वेषामावर्त्तानां"
Does line 11 have a footnote?
No, line 11 has NO footnote!
Wait, could footnote 3 be for "ऽवलीढः"?
If manuscript 'ख' has: "एतेषामेवलीढस्त"?
No, wait! In verse 64:
"वत्सावलीढकाकारोऽवलीढः परिकीर्त्तितः"
Could 'ख' read:
"वत्सावलीढकाकार एतेषामेव लीढस्त"?
No, look at footnote 3 again:
Could it be:
"३। एतेषामेव लीढस्त। खः।"?
Wait, let's look at the letters:
ए - ते - षा - मे - व
Yes, they really look like:
ए (it has the exact shape of ए)
ते (त with e-matra)
षा (ष with aa-matra)
मे (म with e-matra)
व (व)
Wait! Why does it say "एतेषामेव लीढस्त"?
Wait, look at

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ३१
एको¹ हेम्ना दहेत्पापं तेन दोषो² न दुष्यति।
अथवा द्विजमुख्याय वेगादिगुणवान्³ हयः॥ ६८॥
दत्त्वा ग्राह्यः क्रयेणैव दुरावर्त्तस्तु काकुदी।
श्रीवृक्षो⁴ रोमजश्चैव रोचमानस्तथैव च॥ ६९॥
अङ्गदी मुषली चैव राज्यरत्नप्रदः सदा।
प्रपाणे⁵ मारुतं विन्द्याल्ललाटे च हुताशनम्॥ ७०॥
उरसि चाश्विनौ देवौ चन्द्रसूर्य्यौ च मूर्द्धनि।
रन्ध्रे स्कन्दविशाखौ च उपरन्ध्रे हरो हरिः⁶॥ ७१॥
इत्येवं पूजिता ह्येते दशावर्त्तास्तु वाजिनः।
अप्येकेन विहीनाश्चेद्⁷ भवेयुरशुभास्तदा॥ ७२॥
७०-७१। इत्येते मारुतादयो दशविधावर्त्ताः पूजिताः।
उक्तञ्च अग्निपुराणे,—"रन्ध्रोपरन्ध्रयो र्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः।
प्रपाणे च ललाटे च कण्ठावर्त्ताः शुभा दश" इति॥ नकुलस्तु
ललाटस्यैकावर्त्तस्य सूर्य्यसंज्ञत्वं प्राह। यथा,—"ललाटे यस्य चावर्त्तो
यस्यैकः सम्प्रजायते। स करोत्यश्वसंघातान् स्वामिनः सूर्य्यसंज्ञक"
इति॥ "भाले चोर्द्धमुखः शुभः" इति शुक्रः॥ अत्र नकुलः।
“ललाटे युगलावर्त्तौ चन्द्रार्कौ सम्प्रकीर्त्तितौ। वाजिने यदि तौ
स्यातां राष्ट्रवृद्धिकरौ परौ" इति॥ अत्र शुक्लोऽपि किञ्चिद्विशेषं
१। एवं। खः। ४। श्रीवत्सः। कः।
२। दोषेण। ५। अपाने। खः।
३। ये वेगादिगुणाधिकाः। खः। ६। हरिहरौ। खः।
७। विहीना ये। खः।

१२ अश्ववैद्यकम् । [५ अध्यायः।
पुण्ड्रकाः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पुण्ड्राणां लक्षणं शुभम् ।
आनुपूर्व्या¹ यथादृष्टं मुनिभिस्त्वर्थवेदिभिः² ॥ ७३ ॥
शुक्तिशङ्खगदाखड्गपद्मचक्राङ्कुशोपमाः ।
शरासनसमाकाराः प्रशस्ताः पुण्ड्रकाः स्मृताः ॥ ७४ ॥
मत्स्यभृङ्गारप्रासादस्रग्वेदियूपसन्निभाः ।
श्रीवृक्षदर्पणाकाराः³ शुभदाः परिकीर्त्तिताः ॥ ७५ ॥
वर्णयति । “ललाटे यस्य चावर्त्तद्वितयस्य समुद्भवः । मस्तके च तृतीयस्य
पूर्णहर्षोऽयमुत्तमः॥ आवर्त्तौ सान्तरौ भाले चन्द्रसूर्य्यौ शुभप्रदौ ।
मिलितौ तौ मध्यफलौ अतिलग्नौ तु दुःफलौ” इति ॥ “तेषां
प्रपाण एको ललाटे केशेषु च भ्रुवावर्त्तः । रन्ध्रोपरन्ध्रमूर्द्धनि वक्षसि
चेति स्तनौ द्वौ द्वौ” । बृहत्संहिता ॥
७३ । पुण्ड्राणामिति शुक्लाद्याकाराः भिन्नाकारा वा अश्वशरीरेषु
चिह्नविशेषाः तेषाम् ॥
७४ । शुक्त्याद्याकाराः प्रशस्ताः । एतदतिरिक्ता अप्रशस्तत्वाद्वर्ज्या
इति भावः । ते च काकाद्याकाराः इति वक्ष्यति ॥
७५ । अश्वानां हृदयस्थः श्वेतरोमावर्त्तविशेषः श्रीवृक्षः । “तथा
वक्षसि वाहस्य श्रीवृक्षक उदाहृत” इति हारावली । श्रीवृक्ष-
दर्शनाकारा इति पाठे श्रीवृक्षवद्दर्शनीय आकारा येषां ते तथोक्ताः ।
इदं श्लोकद्वयं ख-पुस्तके नास्ति । “श्रीवत्सदर्पणाकाराः” इति पाठे
श्रीवत्सनामकरोमजावर्त्तवत् दर्पणवच्च आकारा येषां ते ॥
१ । आनुपूर्व्याद् यथोद्दिष्टम् । खः। यथादृष्टि । कः। २। शास्त्रज्ञानिभिः। कः।
३ । श्रीवत्सदर्पणाकाराः । कः । दर्शनाकाराः । गः ।

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । २१
शिरोललाटवदनं यः पुण्ड्रो व्याप्य तिष्ठति ।
स धन्यः पूजितो नित्यं ऋजुकश्चैव¹ यो भवेत् ॥ ७६ ॥
पर्व्वतेन्दुपताकाभा ये च स्रग्दामसन्निभाः ।
ते सर्व्वे पूजिताः पुण्ड्रा धनधान्यफलप्रदाः ॥ ७७ ॥
इति पुण्ड्राः शुभाः प्रोक्ताः पूर्व्वशास्त्रानुसारतः ।
अशुभांश्चैव वक्ष्यामि यथायोगं समासतः ॥ ७८ ॥
काककङ्कबन्धाही²गृध्रगोमायुसन्निभाः ।
असिताः पीतका रक्ताः पुण्ड्रका नैव पूजिताः ॥ ७९ ॥
तिर्य्यग्गाश्चैव विच्छिन्नाः शृङ्खलापाशसन्निभाः³ ।
शूलाग्रा वामदेहस्थाः पुण्ड्रका न शुभाः स्मृताः ॥ ८० ॥
७६ । ऋजुगः सरल इत्यर्थः ॥
७९ । काकेत्यादि । काकः प्रसिद्धः । कङ्कः पक्षिविशेषः (काँक)
इति प्रसिद्धः । कबन्धः अमस्तककलेवरः । अहिः सर्पः । गृध्रः
(शकुनि) इति प्रसिद्धः । गोमायुः शृगालः । तैः सन्निभाः सदृशाः ॥
८० । शृङ्खलापाशसन्निभाः शृङ्खलारज्ज्वाकाराः । तिर्य्यग्गा इति
ये शरीरे तिर्य्यग्भावेन स्थिता इत्यर्थः । विच्छिन्ना विच्छेदं प्राप्ताः ।
शूलाग्राः शूलाग्रवत् सूक्ष्माग्रभागाः । एवम्भूता वामपार्श्वस्थाः पुण्ड्रका
न शुभाः ॥
१। ऋजुगः। गः। मृदुकः। खः। ३। पाशशोभिताः। खः।
२। गोधाहि। खः।
5

:
In footnote 1:
१ । जिह्मारुषाचित्तरूक्षाणि । खः । or १ । जिह्मारुषाच्चित्तरूक्षाणि । खः ।
Wait, could it be जिह्मारुष्णाच्चित्तरूक्षाणि?
No, it's जिह्मारुषाच्चित्तरूक्षाणि or जिह्मारुषाचित्तरूक्षाणि. Let's look very carefully at the middle:
Is there a 'च'?
Yes, 'च' with 'ि' = चि.
Wait, is there a 'च' under it?
Look under the 'च': there is a small shape under it, like 'च' or 'छ'?
Wait, look at 'दग्धचूर्ण' in line 11.
Look at 'उच्च' or similar.
It looks like च्चि!
Wait, what if it's जिह्मारुषाच्चित्तरूक्षाणि?
Let's also look at whether it could be जिह्मारुषाश्चित्तरूक्षाणि. In older prints, 'श्च' is sometimes written as 'श' + 'च' or ligature. But usually 'श्च' has the loop.
Here, let's transcribe it faithfully as it appears:
१ । जिह्मारुषाच्चित्तरूक्षाणि । खः । (or जिह्मारुषाचित्तरूक्षाणि)

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ३५
तेषां प्रदेशभेदेन¹ लक्षणं यद् व्यवस्थितम् ।
तत्तथैव समासेन विस्पष्टं कीर्त्त्यतेऽधुना ॥ ८३ ॥
अपाने च ललाटे च भ्रुवोर्मूर्द्धनि² कर्णयोः ।
निगाले चैव केशान्ते पुष्पं धन्यतमं स्मृतम् ॥ ८४ ॥
स्कन्धे वक्षसि कक्षे³ च मुष्कयोर्बाहुकेश्योः⁴ ।
हन्वोः पृष्ठे च वाहानां पुष्पं स्वामिहितप्रदम् ॥ ८५ ॥
नाभौ केशे⁵ तथा कण्ठे दन्ते चैव हि वाजिनाम् ।
पुष्पं धन्यतमं प्रोक्तं भर्तुः सर्व्वार्थसाधकम् ॥ ८६ ॥
अप्रशस्तानि दृष्टानि मुनिभिर्यानि वाजिनाम्⁶ ।
तानि सम्यक् प्रवक्ष्यामि पुष्पाण्यागमदर्शनात्⁷ ॥ ८७ ॥
अधरौष्ठे कटे⁸ प्रोथे उत्तरोष्ठे तथैव च ।
घोणायां गण्डयोश्चैव शङ्खयोश्च तथा भ्रुवोः ॥ ८८ ॥
८३ । प्रदेशभेदेन अपानादिस्थानविशेषेण ॥
८८ । भ्रुवोरिति द्विवचनेन भ्रूद्वयस्थस्य प्रशस्तत्वं एकस्थस्य
चाप्रशस्तत्वमिति गम्यते । एवं गण्डशङ्खयोरपि ज्ञेयम् ॥
१ । प्रदेशदेशे च । खः ।
२ । कचे मूर्द्धनि । खः । स्रुवे । कः ।
३ । कक्षायां । कः ।
४ । मुष्के वा केवले भुवि । गः । बाऊके मुखे । खः ।
५ । नाभिदेशे । कः । नाभी देशे । गः ।
६ । शाश्वतः । खः ।
७ । पुष्पाण्यन्यानि दर्शनात् । खः । ८ । कटौ । गः ।

ग्रीवायाञ्च वहे चैव १ सृक्कणोः स्थूरके स्फिचि २ ।
पायौ क्रोड़े च पुष्पाणि निन्दितानीति निश्चयः ॥ ८९ ॥
रक्तं पीतं तथा कृष्णं पुष्यं सर्वच नेष्यते ।
शुभप्रदेशसञ्जातं ३ भवेत् साधारणं ततः ॥ ९० ॥
पुत्रलाभं धनप्राप्तिमरोग्यं विजयं तथा ।
विन्द्यात् पुष्यैः शुभैर्भर्त्तुरशुभैश्च विपर्य्ययम् ॥ ९१ ॥
सर्वाङ्ग ४ पुष्पितो वाजी परित्याज्यो न संशयः ॥ ९२ ॥
गतयः ।
दूरमुत्क्षिप्य यः पादांस्तप्ताङ्गारान् स्पृशन्निव ।
प्लुतं याति ५ सुसंहृष्टो वाजी भद्रगतिस्तु सः ॥ ९३ ॥
पूजिता वृषमातङ्गसिंहशार्दूलगामिनः ।
८९ । स्थूरके मन्दिरोपरिस्थप्रदेशे। स्फिचि कटिप्रोधे । स्त्रियां
स्फिचौ कटिप्रोधे । इत्यमरः ॥
९३-९४ । अश्वानां गतिपूज्यत्वे शुक्रः,—“उच्चैः पदण्यासगतिः
१ । ग्रीवायाञ्चैव वाहे च । खः ।
२ । स्फिजि । खः ।
३ । शुभप्रदेशे । खः ।
४ । सर्व्वत्र । कः ।
५ । प्लुतया याति संहृष्टः । गः ।

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ३७
अतोऽन्यगतयो¹ नेष्टाः सर्व्वदैव² तुरङ्गमाः ॥ ९४ ॥
सङ्कीर्णा विकटभ्रष्टा³ वक्रा सौष्ठववर्जिता ।
अत्यूर्ध्ववलिता⁴ चैव वाजिनां निन्दिता गतिः ॥ ९५ ॥
षोडशच्छोटिकाभिस्तु⁵ करवेष्टितजानुभिः⁶ ।
शतं द्विगुणितं गत्वा⁷ हस्तानां पुनरेति यः ॥ ९६ ॥
द्विपव्याघ्रगतिश्च यः। मयूरहंसतित्तिरपारावतगतिश्च यः॥ मृगोष्ट्र-
वानरगतिः पूज्यो वृषगतिर्हयः" इत्यादि ॥
९५। गतिनिन्दितत्वमाह सङ्कीर्णेति। सङ्कीर्णा सङ्कुचिता। विकट-
भ्रष्टेति विकटं विषमं यथा तथा भ्रष्टा स्खलिता दुरुत्क्षिप्तप्रायःपा-
तेत्यर्थः। वक्रा न तु सरला। सौष्ठववर्जिता रामणीयकविरहिता
इत्यर्थः। अत्यूर्द्धा अत्युन्नता। वलिता भङ्गीयुक्ता ॥
९६। उत्तममध्यमाधमगतौ परिमाणमाह। षोडशेति। षोडश-
च्छोटिकाभिरिति षोडशपरिमिताङ्गुलिस्फोटदानं यावता समयेन
भवति तावता कालेनेत्यर्थः। करवेष्टितजानुभिरिति जानुनी कराभ्यां
१। अतोऽद्यगतयो नेष्टाः। कः।
२। सर्व्वसुद्धतुरङ्गमाः। खः।
३। वृकजभ्रष्टा। खः।
४। अत्यूर्द्धं चैव वक्रा च। खः।
५। षोडशाच्छोटिकायास्तु। खः। ज्ञेयाः। कः।
६। करवेष्टितगामिभिः। गः।
७। दत्त्वा। कः।

१८ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
स शीघ्रगतिरित्युक्तो वाजी धन्यस्तपोधनैः ।
दशहीना भवन्त्येते मध्यमाधमगा हयाः ॥ ९७ ॥
वर्णाः ।
चक्रवाकादिभिर्वर्णैः१ शालिहोत्रादिभिः स्मृतैः ।
पाटलाद्यैश्च लोकस्य व्यवहारो न सांप्रतम् ॥ ९८ ॥
तस्मात् प्रसिद्धकान्२ वर्णान् वाजिनां देहसम्भवान् ।
समासेन यथायोगं कथयाम्यनुपूर्वशः३ ॥ ९९ ॥
वेष्टयित्वेत्यर्थः । यदा करवेष्टितगामिभिः करं वेष्टयित्वा गच्छद्भि-
रित्यर्थः ॥
९७ । दशहीना इति दशभिरंशैः हीना इत्यर्थः ॥
९८-९९ । यद्यपि चक्रवाकादिवर्णाः शालिहोत्रादिभिः स्मृताः,
तथापि साम्प्रतं तेषां लोके अव्यवहारात् तान् परित्यज्य लोक-
प्रसिद्धानेव वर्णान् कथयति । ते च प्रसिद्धा

' or something? No!
Wait, what if it's 'ह' and the word is simply transcribed as "सुरूह्वकः" or "सुरूढकः"?
Let's search Google Books for:
"पीयूषवर्णः सेराहो गर्दभाभः"
Ah! The text is:
अश्ववैद्यकम् (Aśvavaidyakam) by Jayadatta Sūri, edited by Umācaraṇa Bhaṭṭācārya / Umeshachandra Vidyaratna, Bibliotheca Indica, 1887.
In this edition, page 29:
Let's find the exact text of page 29:
Chapter 3:
Verse 100:
श्वेतः कोकाह इत्युक्तः कृष्णः खुङ्गाह उच्यते ।
पीतको हरितः प्रोक्तः कषायो रक्तकः स्मृतः ॥ १०० ॥
Verse 101:
पक्वतालनिभो वाजी कयाहः परिकीर्तितः ।
पीयूषवर्णः सेराहो गर्दभाभः सुरूढकः ॥ १०१ ॥
or सुरुहकः?
Wait! In many transcriptions of this Bibliotheca Indica text:
Let's search: does Bibliotheca Indica print "सुरूढकः" as a misprint or ligature?
Wait! In Bengali, the letter 'ঢ' (dh) has no loop like that, but in Devanagari 'ढ

॥Wait! Let's examine line 10 carefully:खिलाहः वोल्लाह स्तियूह एवचेति हेमचन्द्रटीकायाम् ॥Wait, is itस्तियूहorश्चियूह? Look at स्तियूह: श्+चि=श्चि. Look at the character: it has श्on top andचिbelow? In line 10:खिलाहः वोल्लाहthenश्चियूह! Look at line 3: हलाहश्चित्तलश्चैव- theश्चिhasश्andचिcombined under oneि! In line 10, before यूह: it is श्चियूह! Wait, is there an ा? श्चियूहो? No, श्चियूह एवचेति! Wait, is there a space between वोल्लाहandश्चियूह? वोल्लाहश्चियूह? Wait, look at वोल्लाह: is there visarga? No. Is there a space? वोल्लाह श्चियूहorवोल्लाहश्चियूह? It looks like वोल्लाहश्चियूहorवोल्लाह श्चियूह. There is a slight gap, but it could be वोल्लाहश्चियूह. Wait, look at हofवोल्लाह: it ends, then श्चि