अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

8 अश्ववैद्यकम्। [१ अध्यायः।
बन्ध्याक्रमं१ प्रसूतायाः शिशोश्च२ प्रतिपालनम्३।
द्रव्यमात्राविधिश्चैव४ निघण्टं पोषणक्रमम् ॥ ७॥
विधिं क्षाराग्निशस्त्राणां शिरावेधविधिन्तथा।
निरूहे च विधिश्चैव५ विधिश्चैवानुवासने६ ॥ ८॥
७। बन्ध्याक्रममिति बन्ध्योपचाराध्याये वर्णनीयं बन्ध्याया गर्भ-
धारणाद्युपायमित्यर्थः ॥ प्रसूतायाः शिशोश्च प्रतिपालनमिति किशो-
रोपचाराध्याये सूतिकोपचाराध्याये च वक्ष्यमाणं प्रसूतेः शिशोश्च
पोषणोपचारप्रणालीमित्यर्थः। द्रव्यमात्राविधिमिति द्रव्यशब्देनात्र
भेषजं ज्ञेयम्। द्रव्यस्य भेषजस्य मात्राविधिं प्रधानमध्यहीनेषु देश-
कालबलमपेक्ष्य उपयोगार्थं भेषजादिपरिमाणनिर्णयमित्यर्थः। तस्य
च विशेषं द्रव्यमात्राध्याये चतुर्विंशे वर्णयिष्यति॥ निघण्टमिति तन्ना-
मकाध्यायः पञ्चविंशः। यत्राश्वानां भेषजोपयोगिमुस्तकादिद्रव्याणां
पर्यायो वर्णितः तम्। पोषणक्रममिति वक्ष्यमाणस्वस्थवृत्ताध्यायोक्तं
शिशिरादिषु ऋतुषु वाजिनामुपचारप्रणालीमित्यर्थः ॥
८। विधिं क्षाराग्निशस्त्राणामिति। क्षारविधिम् अग्निविधिं
शस्त्रविधिश्चेति। अयं त्रिविधोपक्रमः शोफार्शोवातादिषु रोगेषु
१। बन्ध्याकर्म प्रसूतानाम्। कः। २। पशोश्च। कः।
३। परिपालनम्। खः। ४। द्रव्यमात्राधिकम्। कः।
५। आरोहे च। कः। ६। वस्तिश्चैवानुवासने। गः।