अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

१ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ५
नस्ये स्वेदे¹ विधिश्चैव स्नेहपाने विधिं क्रमात् ।
तैलपाकविधानञ्च घृतपाकविधिन्तथा ॥ ६ ॥
प्रयोज्यः ॥ एषां विशेषः तत्तदध्यायेषु परतः वर्णनीयः ॥ शिरावेध-
विधिमिति शिराणां वेधो वेधनं सूच्यादिभिरित्यर्थः । अस्य विशेषः
शिरावेधाध्याये वक्ष्यते ॥ निरूहे इति निरूहः सिद्धवस्तिः द्विविध-
वस्तिकर्म्मणोरन्यतरः संशमनाथ्यं कषायक्षीरतैलपूरितनेत्रादिसाध्य
इत्यर्थः । तस्मिन् । तथा अनुवासनं नाम द्वयोरन्यतरः केवलस्नेह-
साध्यो वस्तिविशेषः । “अनुवसनपि न दुष्यति अनुदिनं वा दीयते”
इत्यनुवासनम् । इति सुश्रुतम् । उक्तञ्च सारकौमुद्यां “वस्तिर्द्विधा-
नुवासाख्यो निरूहश्चेति संज्ञितः । यः स्नेहैर्दीयते स स्यादनुवासन-
नामकः । कषायक्षीरतैलैर्यैः निरूहः स निगद्यत” इति ॥अन्यस्योप-
क्रमो निरूहानुवासनाध्याये द्रष्टव्यः ॥
६ । नस्य इति । ऊर्द्ध्वजत्रुगतरोगशान्त्यर्थं प्रयोज्ये शिरोविरेचन
इत्यर्थः ॥ स्वेदे तापादिचतुर्विधे यं विना शोधनादिकं नैव प्रयुज्यते ।
उक्तञ्च सुश्रुते—"येषां नस्यं विधातव्यं वस्तिश्चैवेह देहिनाम् ।
शोधनीयाश्च ये केचित् पूर्वं स्वेद्या हि ते मताः” इति । अस्य विशेष-
स्तदध्याये वर्णनीयः ॥ स्नेहपान इत्यनेन घृततैलोभयग्रहणम् । तयोः
पाने पानपरिमाणादिविषय इत्यर्थः । तैलपाकविधानं प्रसारण्यादि-
तैलपाकानुष्ठानमित्यर्थः । घृतपाकविधिमिति घृतं पञ्चतिक्तादिक-
मित्यर्थः ॥
१ । नस्यस्वेदविधिं । कः गः ।