अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

११० अश्ववैद्यके [११ अध्यायः।
विंशतिस्त्रिगुणाश्चैव वारिमानं प्रकीर्त्तितः ।
अनुपानं तथाशीतिशतं जाङ्गलचारिणाम् ॥ २९ ॥
मांसानां दापयेत्¹ सम्यक् पलसङ्ख्यामिमां बुधः ।
रसके भोजने देयं² वाजिनां हितकाम्यया ॥ ३० ॥
शिशुमारोद्रकुम्भीरगोधामण्डूककर्कटाः ।
शङ्खकच्छपशुक्त्याद्याः कीर्त्तिता जलजन्तवः³ ॥ ३१ ॥
गवयो गण्डको हस्ती शूकरो महिषो रुरुः ।
आनूपाः कथिता ह्येते ये चान्येऽनूपवासिनः ॥ ३२ ॥
कृष्णसारशशद्वीपिक्छागसिंहतरक्षवः ।
शम्बरैणकनोलाण्डवृषभोष्राष्ट्राविकैड़काः ॥ ३३ ॥
३१ । शिशुमारादयो जलजन्तवः । तेषु शिशुमारः शिशुङ्गः
(शुशोक) इति प्रसिद्धः। उद्रो जलविडालः (उदिड़ाल्) इति प्रसिद्धः ।
मांसमष्टधोक्तं वैद्यकेषु मृगविष्किरप्रतुदविलेशयप्रसह्महामृगजखच-
रमत्स्यभेदेन । इति ।
३२ । एतेऽनूपवासिनो महामृगमध्ये धृताः । गवयः सास्नाक-
कुदरहितो गोसदृशः । गण्डकः खर्गी । महिषोऽश्मशत्रुः । रुरुर्लोहि-
तवर्णः ।
३३ । कृष्णसारः (कालसार) । शशः शशकः । एष विलेशयः ।
दीपी चित्रकव्याघ्रः । तरक्षुः मृगादनः । शम्बरः विकटबङ्ग-
१ । कारयेत् । खः । ३ । जलसम्भवाः । गः ।
२ । चैव । खः ।
Digitized by Google

११ अध्यायः।] द्रव्यमात्राविवरणम् । १९९
जाङ्गलाः पशवः प्रोक्ता ये चान्ये स्थलवासिनः¹।
शश्रोऽतिलघुरेतेषां गुरुश्चैवाविकस्तथा² ॥ ३४ ॥
जम्बूवेतसहिन्तालकदलीनलवेणुभिः ।
युक्तो बहुजलो³ निम्नो देशोऽनूप उदाहृतः ॥ ३५ ॥
कशेरुकशमीपीलु⁴करीरद्रुमशङ्करैः⁵।
खदिरैश्चापि संयुक्तस्तथा च वकुलैर्युतः ॥ ३६ ॥
जलहीनस्थलीप्रायो देशो जाङ्गल उच्यते ।
साधारणा द्विरूपस्था⁶स्तज्जाः साधारणा मृगाः ॥ ३७ ॥
तेषां मांसप्रयोगेतु मात्रा साधारणा स्मृता ।
पशवः पक्षिणश्चापि ज्ञेया देशसमाः सदा ॥ ३८ ॥
वारिजा गुरवः स्निग्धा वातघ्नाः श्लेष्मशुक्ललाः ।
आनूपा वारिजैस्तुल्या किञ्चिच लघवः स्मृताः ॥ ३९ ॥
त्रिदोषशमना वल्या जाङ्गला मृगपक्षिणः⁷।
अनभिष्यन्दिनो हृद्याः कायाग्नेश्चापि रोधिनः ॥ ४० ॥
त्रिषाणो मृगः । एणकः कृष्णवर्णमृगः । नीलाण्डो ऋष्यः । आविकः
कम्बलकः । एडको मेषो वनच्छगलो वा ।
१ । स्थलचारिणः । गः । ५ । सागरैः । खः ।
२ । गुर्वीचैवाविका स्मृता । खः । ६ । द्विरूपञ्च । खः ।
३ । यदिजले । गः । ७ । मृगद्विपक्षिणः । गः ।
४ । पीलू । गः ।

११२ अश्ववैद्यके [११ अध्यायः।
साधारणाः समुद्भूता ज्ञेयाः साधारणाः सदा ।
रसवीर्यविपाकाश्च¹ तेषां साधारणा मताः ॥ ४१ ॥
कल्काच्चतुर्गुणः स्नेहः स्नेहात् काथश्चतुर्गुणः ।
स्नेहपाके विधिश्चायं समानः परिकीर्त्तितः ॥ ४२ ॥
स्नेहकल्को यदाङ्गुल्या वर्त्तितो वर्त्तिवद्भवोत् ।
वह्नौ क्षिप्ते च नोशब्दस्तदा सिद्धिं विनिर्दिशेत् ॥ ४३ ॥
व्रणे नस्ये तथा वस्तौ मृदुपाकः प्रकीर्त्तितः ।
अभ्यङ्गे मध्यपाकस्तु पाने किञ्चिद्दरो भवेत् ॥ ४४ ॥
मध्यमोत्तमहीनानामेवमेव विचक्षणः ।
वयोऽनुरूपद्रव्याणि² दापयेच्च शरीरतः ॥ ४५ ॥
वर्षजाते³ भवेत्पादो द्वौ पादौ च द्विहायने ।
त्रयस्त्रिहायने देयाः पूर्णं दद्यात्ततः परम् ॥ ४६ ॥
कृशे चाल्पप्रमाणेन दद्यान्मात्रां कनीयसीम् ।
महाकाये तथास्थूले प्रयोज्या मध्यमोत्तमाः ॥ ४७ ॥
४२ । तैलपाकविधाने द्रव्यमानमाह कल्कादित्यादि ।
४३ । पाकसिद्धिलक्षणमाह । स्नेहेति ।
१ । विपाकेषु । खः । ३ । द्वौ चैव । गः ।
२ । अधातुरूपद्रव्याणां । गः ।

१२ अध्यायः ।] सादिकार्य्यविवरणम् । ११५
क्वाथपानप्रक्षेपेषु¹ वाह्ये चापि तपोधानैः ।
अनिर्द्दिष्टे जलं प्रोक्तं लवणञ्चैव सैन्धवम् ॥ ४७ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे द्रव्यमात्रा-
ज्ञाने एकादशोऽध्यायः ॥
अथ द्वादशोऽध्यायः ॥
निघण्टुः ।
निघण्टुं संप्रवक्ष्यामि पूर्व्वशास्त्रानुसारतः ।
द्रव्याणामवबोधस्तु येन सम्यक् प्रजायते ॥ १ ॥
वत्सादनी छिन्नरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता ।
दृषो वासाटरूषश्च वासकः परिकीर्त्तितः ॥ २ ॥
४७ । अनुक्ते द्रवकार्य्ये तु सर्व्वत्र सलिलं मतमिति चक्रपाणिः ।
लवणञ्चैवेति स्थाने लवणे चैवेति पाठो युक्तः ॥
१ । निघण्टुर्नामसङ्ग्रहे इति हेमचन्द्रः । द्रव्याणामिति अस्मिन्
शास्त्रे प्रयुक्तानां गुडूच्यादिचातुर्जातान्तानामौषधीनाम् ॥
२ । वत्सादनीपञ्चकं (गुलञ्च) । मधुपर्णी कुण्डली चक्रलक्षणापि
एतत्पर्य्यायः । वृषादिचतुष्कं (वाकस्) । वासायां सिंहास्यः वाजि-
दन्तश्च ॥
१ । क्वाथे पाने प्रलेपेऽङ्गे । खः ।
15

' (म) has no u, looks like भद्रमस्तं.
Line 18:
द्राचायणी - yes, 'द्रा' + 'चा' + 'य' + 'णी'.
Line 19:
स्थापनी - yes.

Everything looks solid and accurate to the source image.११८ अश्ववैद्यके [१२ अध्यायः।
कुरुविन्दं घनं मुस्तं मेघाख्यं नागकेशरम् ।
उदीच्यो जलनामा१ च वहिरिष्टश्च वालकः ॥ ३ ॥
उरुवूको व्याघ्रदलस्तथा गन्धर्व्वहस्तकः ।
एरण्डः कीर्त्तिता वैद्यै र्वातारिश्च विशेषतः ॥ ४ ॥
ब्रह्मदण्डी च भार्गी च तथा च द्विजयष्टिका ।
मकूलोदुम्बरदला२ दन्ती प्रोक्ता निकुम्भिका ॥ ५ ॥
एकाष्ठीला स्मृता पाठा अम्बष्ठा च प्रकीर्त्तिता ।
उषणा चविका चव्या ; अजमोदा च दीप्पकः ॥ ६ ॥
३ । कुरुविन्दपञ्चकं (मुता) । एषु कुरुविन्दं कुरुविल्लं वा नागरमु-
स्तायां वर्त्तते ।

१२ अध्यायः ।] द्रव्यविवरणम् । ११५
जिङ्गी च विकसा वापि मञ्जिष्ठा परिकीर्त्तिता ।
अनन्ता सारिवा गोपी सृका देवीलता लघुः ॥ ७ ॥
मृद्दीका गोस्तनी द्राक्षा कच्छुरा^१ च शठी स्मृता ।
श्रीवेष्टकं^२ दधिकं स्यात्सुरभी शल्लकी सुधा ॥ ८ ॥
कच्छुरा ताम्रपुष्पी च नादेयी भूमिजम्बुका ।
अश्वत्थः पिप्पलो बोधिर्न्यग्रोधो बहुपादटः ॥ ९ ॥
उदुम्बरस्तु यज्ञाङ्गो गर्दभाण्डः^३ कपीतनः ।
पाषाणभेदी विख्यातः शिलाभेदोऽश्मभेदकः ॥ १० ॥
७। जिङ्गीत्रिकं (मञ्जिष्ठा)। मञ्जिष्ठायां समङ्गा कालमेशी
मण्डूकपर्णी भण्डीरः योजनवल्ली योजनपर्णी च। अनन्ताषट्कं
(श्यामालता)। श्यामलतायां उत्पलशारिवा च ॥
८। मृद्दीकात्रिकं (द्राक्षा)। कच्छुरादिकं (शठी)। श्रीवेष्टकपञ्चकं
(शल्लकी)। द्राक्षायां स्वादी मधुरसेति च ॥
९। कच्छुराचतुष्कं (नाराङ्गा)। अश्वत्थत्रिकं (अश्वत्थ)। न्यग्रोध-
त्रिकं (वट)। अश्वत्थे चलदलः कुञ्जराशनोऽपि। वटे व्यामस्र, नागरङ्गे
ऐरावतोऽपि ॥
१०। पाषाणादित्रिकं (पातरकुचा)। उदुम्बरद्विकं (यज्ञडुम्बुर)।
गर्दभाण्डद्विकं (पाकुड़)। उडुम्बरे जन्तुफलः हेमदुग्धश्चापि। गर्द्द-
भाण्डः प्लवः, प्ल क्ष कन्दारालः सुपार्श्वकश्च । अयञ्च पत्रकाण्डफला-
दिभिरश्वत्थाकारः ॥
१। कच्छुरावापि। गः। ३। गर्द्दभाङ्गः। खः।
२। श्लैवेष्टकं । खः ।

११६ अश्ववैद्यके [१९ अध्यायः।
वृक्षादनी च वन्दाकी¹ सुरसा तुलसी स्मृता ।
राक्षसी चैव चण्डाच चोरपुष्प्याभिधीयते² ॥ ११ ॥
अगुरुर्लोहसंज्ञस्तु राजार्हश्चापि³ कीर्त्तितः ।
यवानिकातु भूतीका, खदिरं दन्तधावनम् ॥ १२ ॥
नलदा⁴ चैव मांसीतु हेमाख्यं⁵ नागकेशरम् ।
गोधावती च सुवहा, गुन्द्रस्तेजनकः शरः⁶ ॥ १३ ॥
चूडाला चक्रला चैव उच्चटा परिकीर्त्तिता ।
बीजं कुटजवृक्षस्य कीर्त्तितं मुनिभिः पुरा ॥ १४ ॥
११। वृक्षादनीदिकं (परगाछा) । सुरसादिकं (तुलसी) । राक्ष-
सीदिकं (चोरकाँचकी) । वृक्षादन्यां वन्दा वृक्षरुहा जीवन्तिकापि च ।
चोरपुष्प्यायां शंखिनी केशिन्यपि च ॥
१२। अगुरुदिकं (अगुरु)। अगुरौ वंशिकः जोङ्गकस्यापि । खदिरे
गायत्री बालतनयश्चापि ॥
१३ । नलदादिकं (जटामांसी) जटामांस्यां तपस्विनी, जटिला
लोमशा मिषिः किरातिनी चेति । हेमदिकं (नागेश्वर) दिपाङ्गः
सर्पाङ्गश्चाम्पेयश्च नागकेशरपर्यायः । गोधावतीदिका (गोयालिया
लता) । गुन्द्रस्त्रिकः (शर) ॥
१४। चूडालादिका (ओकड़ा) । इन्द्रयवे भद्रयवमपि ॥
१ । गन्धाकी । खः । ४ । जलदा । गः ।
२ । तथा । गः । ५ । मेदाख्यं । गः ।
३ । योड्डरला प्रकीर्त्तितः । खः । ६ । शारः । गः ।

१२ अध्यायः ।] द्रव्यविवरणम् । ११७
कलिङ्गन्द्रयवाह्वन्तु वसुको वसुहट्टकः१।
त्रुटिर्वयस्था सूक्ष्मैला स्थूलैला तालकाफलम्२ ॥ १५ ॥
अक्षीवश्चाक्षकश्चैव अजकः३ परिकीर्त्तितः ।
युग्मपत्रः कोविदारः कुरवः५ कोकिलाक्षकः ॥ १६ ॥
शिग्रुः शोभाञ्जनः प्रोक्त४स्तत्फलं मरिचं सितम् ।
अतिपत्रा महापत्रा सूक्ष्मपत्रा वला स्मृता ॥ १७ ॥
समङ्गा वाधपुष्पीच वातला६ वाथ कादली ।
महाद्रुमश्च वज्रीच सुहाचैव७ स्नुहो स्मृता ॥ १८ ॥
१५। कलिङ्गदिकं (इन्द्रयव) । वसुकदिकं (वकफुल) । त्रुटि-
त्रिकं (छोटएलाच) । स्थूलदिकं (बड़एलाच) । सूक्ष्मैलायां चिपुटा
कोरङ्गी उपकुञ्चिकापि । स्थूलैलायां पृथ्वौका, चन्द्रवाला निष्कुटिः
तथा बहुलापि ॥
१६। अक्षीवत्रिकं (रुद्राक्ष) । युग्मपत्रदिकं (रक्तकाञ्चन) । कुरव-
दिकं (झांटी) । कोविदारे चमरिकः कुद्दालश्चापि ।
१७। शिग्रुदिकं (साजने) । शिग्रौ तीक्ष्णगन्धा क्षीरमोचकापि ।
शिग्रुफलं श्वेतमरिचमुच्यते । अतिपत्रचतुष्कं (वेलेड़ा) ।
१८। समङ्गाचतुष्कं (समङ्गा) । सुधां सीहुण्डी वज्रद्रुः गुड़।
समस्तदुग्धा च ॥
१ । वसुहट्टकः । गः । ५ । जरकः । खः ।
२ । तालकाफलकं तथा । खः । ६ । वाधाला वाष्पकादमी । खः
३ । कज्जुकः । ७ । खुह्वः । गः ।
४ । त्रुटिः । गः ।

११८ अश्ववैद्यके [१२ अध्यायः ।
अर्कस्य रविनामानि विज्ञेयानि विचक्षणैः ।
धत्तूरः काञ्चनः प्रोक्तस्तथा चोन्मत्तकः स्मृतः१ ॥ १९ ॥
करवीरोऽश्वमारश्च चित्रको वह्निसंज्ञकः२ ।
कोषातकी महाजाली देवदाली च कीर्त्तिता ॥ २० ॥
धामार्गवश्च विख्यातो घोषा३ चेतिच सूरिभिः ।
आरग्वधः कृतमालो४ व्याधिघ्नश्चतुरङ्गुलः ॥ २१ ॥
मार्जनस्तिल्वकश्चैव सावरो लोध्र उच्यते ।
नक्तमालः करञ्जश्च चिरविल्वः प्रकीर्त्तितः ॥ २२ ॥
१९ । अर्कपर्याये वसुकः आस्फोटः गणरूपः विकीरणः मन्दारः
अर्कपर्णश्च । धत्तूरचिकं (धुतुरा) । धुस्तूरपर्याये कितवो धूर्त्तश्च ॥
२० । करवीरदिकं (करवी) । करवीरपर्याये प्रतिहासः शतप्रासः
चण्डातरु । चित्रकदिकं (चिते) । कोषातकीचिकं (श्वेतघोषा) ।
महाजाली पीतघोषा ॥
२१ । धामार्गवः पीतघोषा ॥
२२ । मार्जनचतुष्कः (लोध्रकाष्ठ) । मार्जनतिल्वको रक्तलोध्रो ।
एतत्पर्य्यायस्तिरीटस्तिन्दुजश्च । सावरः पाटियारोध्रः । महारोध्रः शाव-
रश्च तत्पर्य्यायः । सम्पाको राजवृक्षश्च । लोध्रपर्याये गालवश्च । नक्त-
मालेत्यादिचिकः करञ्जवर्गः ॥
१ । खसः । खः । ३ । विख्यातः । गः ।
२ । योधगः । खः । ४ । मार्जारः । खः ।

१२ अध्यायः ।] द्रव्यविवरणम् । ११६
पूतीकरञ्जः पूतीकः प्रकीर्य्यः कलिमारकः ।
कपित्थस्तु दधित्थः स्यान्मालूरो विल्व उच्यते ॥ २३ ॥
झाटलो मुष्ककः प्रोक्तस्तथा वै घण्टकः स्मृतः ।
वृक्षको वत्सकश्चैव कुटजो गिरिमल्लिका ॥ २४ ॥
बीजको बीजपूरश्च¹ मातुलुङ्गश्च पूरकः ।
कदली कीर्त्तिता रम्भा हरिद्रा राचिनामिका ॥ २५ ॥
द्रवन्ती चैव चिचा च तथा मूषकपर्णिका² ।
सर्व्वानुभूतिः सरला वृहता कालमेषिका ॥ २६ ॥
२३ । पूतीकरञ्जाद्विकं (नाटाकरञ्ज) । पूतीका कलिमाख्य-
स्यास्य पर्यायः । कपित्थद्विकं (कयेत्) । कपित्थस्य पर्यायो ग्राही
मन्मथः दधिफलः पुष्पफलः दन्तशठश्च । मालूरद्विकं (वेल्) ॥
२४ । झाटलाद्विचिकः घण्टापारुलिपर्यायः । घण्टको नागव-
लायाञ्चापि वर्त्तते । अस्य पर्यायो मोचश्च । अयं वृक्षकादिचतुष्कः
कुटजपर्यायः ॥
२५ । बीजकचतुष्को जम्बीरपर्यायः (टावालेवु) । फलपूरो
रुचकस्यास्य पर्यायः । वारणबुसा मोचा, अंशुमत्फला काष्ठीला
चेत्यपि कदलीपर्यायः ॥ पाटलोऽपि पाठः ।
२६ । द्रवन्तीचिका (उन्दुरकाणीपाना) । उपचिच्चा न्यग्रोधी
शङ्करी वृषा प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी रण्डा च एतत्पर्यायः । उप-
१ । बीजजम्बुश्च । गः ।
२ । मूषिका मूषपर्णिका । खः ॥

१२० अश्ववैद्यके [१२ अध्यायः ।
मसूरविदला वापि चित्रोक्ता चिकणटका ।
यष्टिका चिद्दला रूपं क्लीतकं मधुयष्टिका ॥ २७ ॥
यष्ट्याह्वं¹ मधुकञ्चैव कीर्त्तितं शास्त्रशालिभिः ।
हैमवत्युग्रगन्धा च षड्ग्रन्था च वचा स्मृता ॥ २८ ॥
शकुलादन्यरिष्टा च कटुका कटुरोहिणी ।
फलिनी च प्रियङ्गुः स्यात् द्विषक्सेना च कीर्त्तिता ॥२६॥
यवासो धन्वयासश्च दुस्पर्शा च दुरालभा ।
श्वेतभाण्डा च खुरिका शारदी गिरिकर्णिका ॥ ३० ॥
चित्रा दन्तीवाचिकाऽपि । सर्व्वात्नुभूत्यादिस्त्रिवृत्पर्य्यायः । (श्वेत-
तेउड़ी) । अस्याः पर्य्यायः त्रिपुटा विषण्डी रोचनी चेति । काल-
मेषिका कृष्णमूलात्रिवृत् । अस्याः पर्य्यायः श्यामा पालिन्दी
सुषेणिका काला अर्द्धचन्द्रा चेति ।
२७-२८ । यष्टिकाष्टकं (यष्टिमधु) ॥
२८ । हैमवत्यादिचतुष्को वचापर्यायः। (वच) । हैमवती शुक्ला
वचा । गोलोमी शतपर्व्विका चेत्यपि वचापर्यायः ॥
२९ । शकुलादन्यादिः कटुकीपर्य्यायः । शकुलादनी कटुकी ।
मत्स्यपित्ता चक्राङ्गी कृष्णकटुकीपर्य्यायः। कटुः कटम्भरा अशोक-
रोहिणी च कटुकीपर्य्यायः । फलिनीत्रयं (प्रियङ्गु) । महिला लता
गोवन्दनी गुन्द्रा फली गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च प्रियङ्गुपर्य्यायः ॥
३० । यवासादिचतुष्को दुरालभापर्य्यायः। यासः कुनाशः
१ । यष्ट्याह्वं मधुरं । गः ।

१२ अध्यायः ।] द्रव्यविवरणम् । १२१
अपराजिता समुद्दिष्टा वेणुवंशश्च कीर्त्तितः ।
शंखिणी तिक्तला प्रोक्ता, सप्तला चर्मकारिका ॥ ३१ ॥
ऋषभः स्यादृषभको जीवकः कूर्चशीर्षकः ।
शीतपाकोच१ काकोली माषपर्णी महासहा ॥ ३२ ॥
मुद्गपर्णी क्षुद्रसहा, पयस्यादित्यपुष्पिका ।
क्षीरिका राजरक्षश्च२ तथा वै पार्थिवादिनी ॥ ३३ ॥
रोदनी कच्छुरा अनन्ता समुद्रान्ताचेत्यपि तत्पर्यायः । श्वेतभण्डा-
दिपञ्चकं (श्वेतापराजिता)। आस्फोता विष्णुक्रान्तापि तत्पर्यायः ॥
३१ । शंखिणी तिक्तला चोरपुष्पी । सप्तला चर्मकशाच नवमा-
लिकायां (चामरकषा) । एतत्पर्यायः, विमला सातला भूरिफेना
चेत्यपि ज्ञेयः ॥
३२ । ऋषभः स्वनामख्यातः । शृङ्गो वृषभो वृषश्च एतत्प-
र्यायः। जीवकः स्वनामख्यातः। एतत्पर्यायश्च मधुरकः शृङ्गो ह्रस्वाङ्गश्च ।
माषपर्णी (माषाणी) । एतत्पर्यायः—हयपुच्छी काम्बोजी चेति ॥
३३ । मुद्गपर्णी मुगानीति प्रसिद्धा । काकमुद्गा सहा चेत्यपि
एतत्पर्यायः। पयस्या पञ्चका । पयस्यादित्यपुष्पिका चेति लोहितार्के-
ऽपि वर्त्तते । (लालआकन्द) ।
१ । शीतापादी च । गः ।
२ । राजक्षवकः । ख० ।
16

१२२ अश्ववैद्यके [१२ अध्यायः ।
शालपर्ण्यंशुमती स्यात्तथा चापि स्थिरा ध्रुवा ।
पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशी धावनी गुहा ॥ ३४ ॥
वार्त्ताकी बृहती सिंही भाण्टाकी दुष्प्रधर्षणी ।
निदिग्धिका स्पृशा¹ व्याघ्री क्षुद्रिका कण्टकारिका ॥ ३५ ॥
राटं पिण्डीतकं गोलं श्वसनं मदनं फलम् ।
लामज्जको मृणालश्च सेव्यञ्चोशीर उच्यते ॥ ३६ ॥
पलङ्कषा च चिचांशुर्गुग्गुलुः कौशिकः पुरः ।
श्योणाको दीर्घवृन्तश्च कट्वङ्गश्चैव टुण्टुकः ॥ ३७ ॥
काकोदुम्बरिका फल्गुर्मलपूर्जघनेफला ।
हरिवालं सुगन्धञ्च ऐलेयं चैलवालुकम् ॥ ३८ ॥
३४ । शालपर्णी चतुष्का (शालपाणि) । विदारीगन्धापि शाल-
पर्णी वर्त्तते । पृश्निपर्णी पञ्चका (चाकुले) ॥
३५ । वार्त्ताकी पञ्चका (बृहती) । निदिग्धिकादिपञ्चकः कण्ट-
कारीपर्यायः ॥
३६ । राटादिर्मदनपर्यायः । मरुवकः करहाटः शल्यश्च मदन-
पर्यायः । लामज्जकसप्तकः (गन्धवेणा) । अभयं नलदं जलामोदं
लघुलयं अवदाहं इष्टकापथञ्चापि तत्पर्यायः ।
३७ । पलङ्कषा पञ्चका (गुग्गुल) । श्योणाकश्चतुष्कः (शोणा) ॥
३८ । काकोदुम्बरिका चतुष्का (फेगुड़ा) इति पार्व्वतीयभाषा ।
हरिवालादिरेलवालुकपर्य्यायः ॥
१ । दृष्टो । गः ।

१२ अध्यायः ।] द्रव्यविवरणम् । १२३
वक्रं नतञ्च तगरं जिह्मं कालानुसारिवा ।
अभीरुर्बहुपुत्री च तथा मूला शतावरी ॥ ३६ ॥
दूर्व्वा सहस्रवीर्य्या स्याच्छतवीर्य्या तु सा मता ।
छत्रा मधुरिका प्रोक्ता मिषिर्माङ्गलिका च सा ॥४०॥
भरद्वाजी च कार्पासी शृङ्गी कर्कटशृङ्गिका ।
कुटनटञ्च धन्यञ्च प्लवञ्च परिपेलवम् ॥ ४१ ॥
गोकण्टको गोक्षुरकः खरदंष्ट्रा त्रिकण्टकः ।
विम्बी रक्तफला प्रोक्ता तथा रक्तोष्ठका मता ॥ ४२ ॥
३६ । वक्रादि पञ्चकं (ओउल्लिकोप्) तगरपादिक दूत्यपि
प्रसिद्धम्। अभीरुरित्यादिः शतमूलीपर्य्यायः–इन्दीवरो वरी प्यद्यप्रोक्ता
भीरुपत्नी नारायणी चेत्यपि तत्पर्य्यायः ।
४० । दूर्व्वादि त्रिकं (दूर्व्वा)। शतपर्व्वा भार्गवी अनन्ताचापि
दूर्व्वापर्य्याये वर्त्तते । छत्रादि चतुष्टयं मधुरिकापर्य्यायः (मौरी)।
शालेयः मिश्रेयः शीतशिवेऽपि ॥
४१ । भरद्वाजी द्वयी कार्पासे वर्त्तते । तुण्डिकेरी, समुद्रान्ता
वदरेति च तत्पर्य्यायः । भरद्वाजी वनकार्पासी । शृङ्ग्यादि द्वयं
कर्कटशृङ्ग्यां वर्त्तते । (काँकड़ाशृङ्गी) । कुटन्नटादि चतुष्टयं कैवर्त्त-
मुस्तायां वर्त्तते । दाशपुरं वालेयं गोपुरं गोनद्देञ्चापि तत्पर्य्यायः ॥
४२ । गोकण्टकादि चतुष्टयं गोक्षुरपर्य्यायवाचकम् । एत
दतिरिक्तोऽपि पर्य्यायशब्दः पलंकषा इक्षुगन्धा स्वादुकण्टकः वन-
शृङ्गाटश्चेति ॥

१२४ अश्ववैद्यके [१९ अध्यायः।
सैरीयकः सहचरी बाणा दासी कुरुण्टका।
कुस्तुम्बुरुश्च धन्याको गोलोमी भूतकेशिका¹ ॥ ४३ ॥
श्रेयसी चैव चण्डा च रास्ना च परिकीर्त्तिता।
अर्जुनः ककुभः पार्थः क्षीरवृक्षो धनञ्जयः ॥ ४४ ॥
— — — — प्रियको जीवको मतः।
ज्योतिष्मती हैमवती तेजोवत्यप्युदाहृता ॥ ४५ ॥
४३। सैरीयको (झाँटी)। सहचरी कुरुण्टकश्च (पीतझिण्टी)।
वाणा दासी च 'नीलझिण्टी'। कुरुवको रक्तझिण्टी। कुस्तुम्बुरु धंन्या-
कम्। वेषणा उया वितानञ्च तत्पर्यायः। गोलोमी क्षुद्रक्षुपविशेषः
(गोधुमा, पाथुरी) इति भाषा। श्वेतदूर्व्वायाञ्च। गोलोमो भूत-
केशश्च पद्यते।
४४। श्रेयसी चिका (रास्ना)। श्रेयसी गजपिप्पली पाठा च।
चण्डा, कपिकच्छुः शंखपुष्पी च। अर्जुनादिः पञ्चकोऽर्जुनवृक्षपर्यायः।
४५। ज्योतिष्मत्यादि द्वयं वचापर्यायवाचकम्। “तीक्ष्णोगन्धा
जटिला मङ्गल्या विजया वचा। षड्ग्रन्थोयाच रक्षोघ्नी सिता हैमवती
च सा। मेध्या षड्ग्रन्थिका श्वेता वचा स्याद्दीर्घपत्रिका”। इति
श्वेतवचा॥ “कुलिञ्जो गन्धमूलश्च तीक्ष्णगन्धश्च वर्वरः”। इति भैरवी
वचा।
१। मितकेशिका। खः।

१२ अध्यायः ।] द्रव्यविवरणम् । १२५
कुठेरकोऽर्जकश्चैव¹ पर्णासः परिकीर्त्तितः ।
ब्रह्मपुष्पः² फणिज्जस्तु, तर्कारी वैजयन्तिका ॥ ४६ ॥
त्रायमाणा सहचाणी³ कोलवल्ली च पिप्पली ।
नीलिनी चैव नीली स्यात् सोमराजी च वाकुची ॥४७॥
रोहीतकः प्लीहशत्रुः, वातपोपस्तु किंशुकः ।
सर्पदंष्ट्रा वृश्चिकाली आस्फोटा वनमालिका⁴ ॥ ४८ ॥
४६ । कुठेरकादि त्रिकं श्वेततुलसीपर्यायवाचकम् । तथा कटि-
ञ्जरः श्वेतपत्रश्च । फणिज्जङ्गको गन्धतुलसी । तर्कारी वैजयन्तिकेति
द्वयं जयन्तीवाचकम् ।
४७ । त्रायमाणादिद्विको वलालतापर्यायः । कोलवल्ली गज-
पिप्पली । “श्रेयसी कोलवल्ली च गजाह्वा हस्तिपिप्पली” । इति
मुक्तावली । नीलिनी नीलीचेति (नील) । तत्पर्यायः कला क्लीतकिका
ग्रामीणा मधुपर्णिका रञ्जनी श्रीफली तुत्था द्रोणी दोला चेति ।
४८ । रोहीतकः प्लीहशत्रुरिति (रोहड़ा) वाचकः । एतत्पर्यायो
वरतिक्तो रोहितश्च । वातपोषः किंशुकस्य पलाशोवर्त्तते । एतत्पर्यायो
वानप्रस्थः । वातपोषस्थाने वातपोत इति मुक्तावली । सर्पदंष्ट्रा
वृश्चिकाली (विछाटी) । एतत्पर्यायः ; महाकाली क्रोष्टुः धूमरपत्रिका
वृश्चिपत्री नागदन्तिका चेति । विक्रुन्त्रास्थाने वित्रन्तं पठ्यते कचित् ।
आस्फोटा द्विका । (हापरमाली) ।
१ । कटच्छसैव । गः ॥ ३ । सुहृद्राणी । गः ॥
२ । ब्रह्मपुष्प्यपराणिङ्गः । खः । ४ । वनमल्लिका । खः ।

१२६ अश्ववैद्यके [१२ अध्यायः ।
चिबा गवाक्षी गोडुम्बी१ सुषवी कारवेल्लिका२ ।
मार्कवो भृङ्गराजः स्यात् सुनिषण्णं विल्लचकम् ॥ ४६ ॥
काका गृध्रनखी हिंस्रा सर्पगन्धा तु नाकुली ।
कटम्बरा३ प्रसारणी गोजिह्वा दर्व्विपत्रिका४ ॥ ५० ॥
महौषधं शृङ्गवेरं नागरं विश्वभेषजम् ।
मागधी चोपकुल्या च वैदेही पिप्पली कणा ॥ ५१ ॥
शितोपला शिता चापि शर्करा परिकीर्त्तिता ।
विशेषौ द्वौ तु खण्डस्य मत्स्यण्डी फाणितौ समौ ॥ ५२ ॥
४६ । चित्रादि त्रिकं। (गोमुक्) । “चित्रा गवाक्षी गोदुग्धा
गोडुम्बा नृपवल्लभा”। इति मुक्तावली । सुषवी द्विक। (करेलाउच्छे) ।
तोयवल्ली कटिल्लञ्च । मार्कवो द्विकः (भीमराज) । सुनिषण्णं द्विकं
(शुशूणि शाक) ।
५० । काकादि त्रयं कण्टकपाणीति प्रसिद्धम् । कटम्बरा चतुष्कं।
(गन्धभादुले) । सरणा राजबला भद्रबलेति च तत्पर्यायः ।
५१ । महौषधादि चतुष्कं शुण्ठीवाचकम् । (शुँट्) । मागध्यादि
चतुष्कं पिप्पलीवाचकम् । (पिपुल) ।
५२ । शितोपलादि त्रिकं शर्करावाचकम् । खण्डस्य द्वौ विशेषौ
मत्स्यण्डीफाणितौ च । मत्स्यण्डी (मिकुरि) । फाणितः (फेणी) ।
१ । गोदुग्धा । खः । ३ । कटंबरी ।
. २ । कारविल्लकः । गः । ४ । दीर्घपत्रिका ।

१२ अध्यायः ।] द्रव्यविवरणम् । १२७
गुटिका मिश्ररा मत्स्यो मत्स्यण्डी परिकीर्त्तितः$^१$ ।
फाणितस्तद्द्रवस्थापि विहितो मुनिपुङ्गवैः ॥५३॥
हरीतक्यभया पथ्या अमोघा चाव्यथा शिवा ।
धात्री चामलकी प्रोक्ता विभीतोऽक्षः कलिद्रुमः ॥५४॥
जन्तुकं रामठं हिङ्गु वेलनं परिपोषणम्$^२$ ।
जरणो जीरकोऽजाजी कारवी कृष्णजीरकः ॥५५॥
भद्रं श्रीचन्दनं श्वेतं कर्पूरं चन्द्रनामकम् ।
किराततिक्तं भूनिम्बं क्षौद्रं पुष्परसो मधु ॥५६॥

५३। गुटिकादि चतुष्कं मत्स्यण्डीपर्य्यायवाचकम् ।
५४। हरीतक्यादि षट्कं हरीतकीवाचकम् । वयःस्था पूतना
अमृता चेतकी श्रेयसी चेति तत्पर्य्यायः । धात्र्यादि द्विकं आमलक-
वाचकम्। तीर्या कर्षफलाश्च तत्पर्य्यायः । तथा विभीतकादि त्रिकम् ।
संवर्त्तः कल्पवृक्षश्च तत्पर्य्यायः ।
५५। जन्तुकादि पञ्चकं हिङ्गुपर्य्यायबोधकम् । जरणादि त्रयं जीरके
वर्त्तते ।
५६। भद्रं श्रीचन्दनञ्च श्वेतचन्दनबोधकम् । चन्द्रनामकमिति
चन्द्रपर्य्यायवाचकशब्दमात्रं कर्पूरवाचकम् । किराततिक्तादि द्विकं
(चिरेता)। क्षौद्रादि त्रयं मधुवाचकम्।

१। चापि मत्स्यण्डी खण्डस्य परिकीर्त्तितः । गः ।
२। परिचोषणम् । खः ।

१९८ अश्ववैद्यके [१२ अध्यायः ।
प्रसन्ना मदिरा कल्या गौड़ी शुण्डी सुधा सुरा ।
अवन्ती सैव धान्याम्लः काञ्जिकञ्चारणालकः ॥५७॥
उदश्विन्मथितं चैव तक्रं घोलं प्रकीर्त्तितम् ।
दधिमण्डं स्मृतं मस्तु मनाग् जातन्तु मण्डकम् ॥५८॥
प्रपौण्डरीकं श्रीपुष्पं सैन्धवं लवणोत्तमम् ।
कापोतः सर्जिकाक्षारो यवक्षारो यवाग्रजः ॥५९॥
५७ । प्रसन्नाद्यष्टकं सुरावाचकम् । धान्याम्लादि त्रिकं काञ्जिक-
बोधकम् ।
५८ । उदश्वित् अर्द्धजलयुक्ते घोले वर्त्तते । तक्रं ह्युदश्विन्मथितं
पादाम्ब्वर्द्धाम्बु निर्जलमित्युक्तेः । तदुक्तं “किलाटं दधि दुग्धञ्च तक्रं पा-
दजलान्वितम् । तक्रं गोरमजं घोलं कालसेयं विलोडितम्”—इति
मुक्तावल्याम् ॥ दधिमण्डं मस्तु (मात्) । मण्डं दधिभवं मस्त्विति
कोषः । मण्डं (माड़) ॥
५९ । प्रपौण्डरीकं श्रीपुष्पञ्च (पुण्डरीयाकाष्ठ) । श्रीपुष्पं पुण्ड-
रीयाविशेषः । अस्य पर्याये मुक्तावली,—“प्रपौण्डरीकं पुण्ड्र्यं भूतघ्नी
श्रवणारुणा” । अन्या,—“प्रपौण्डरीकं चक्षुष्यं शीतं श्रीपुष्पमुण्डरि”
इति ॥ कपोतद्वयं सर्जिखारे (साचिचार) । “कापोतं सर्जिका
सर्जिः शूलघ्नी सुखवर्चवः”—इति मुक्तावली ॥ यवक्षारो यव-
सम्भूतः क्षारः । “पाक्यक्षारो यावशूको यवक्षारो यवाग्रजः”—इति
मुक्तावली ।

? No, it's दिwith a loop at the bottom! That isद्वि! Look at द्वि: दhas a tail, and under the belly ofदisव! With ि, the matra goes over द्व->द्वि! And anusvara on top -> द्विकं! Let's look at द्विकं`:
Yes! "मनःशिलाद्विकं (मन्काल)।"
Wait, is it separated: "मनःशिला द्विकं" or "मनःशिलादिकं"?
Wait, could it be "मनःशिलादिकं"?
"मनःशिला आदि कं"? No! "द्विकं" means "dvika" (dyad / pair)!
Because in the verse:
"मनःशिला तु वैगन्धि" -> two words: 1. मनःशिला, 2. वैगन्धि! That is a pair = द्विक!
Then "ईरिता नटमण्डनम्" -> Haritala synonyms: Haritala, Natamandana.
Then "सौवर्चलन्तु रुचकं" -> two words: 1. सौवर्चल, 2. रुचक = द्विक! (सौवर्चलद्विकं).
Then "गन्धाश्मा तु वलीयसी" -> two words: गन्धाश्मा, वलीयसी.
Then "हरेणुर्ब्राह्मणी कौन्ती" -> three