अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

१२ अध्यायः ।] द्रव्यविवरणम् । १२५
कुठेरकोऽर्जकश्चैव¹ पर्णासः परिकीर्त्तितः ।
ब्रह्मपुष्पः² फणिज्जस्तु, तर्कारी वैजयन्तिका ॥ ४६ ॥
त्रायमाणा सहचाणी³ कोलवल्ली च पिप्पली ।
नीलिनी चैव नीली स्यात् सोमराजी च वाकुची ॥४७॥
रोहीतकः प्लीहशत्रुः, वातपोपस्तु किंशुकः ।
सर्पदंष्ट्रा वृश्चिकाली आस्फोटा वनमालिका⁴ ॥ ४८ ॥
४६ । कुठेरकादि त्रिकं श्वेततुलसीपर्यायवाचकम् । तथा कटि-
ञ्जरः श्वेतपत्रश्च । फणिज्जङ्गको गन्धतुलसी । तर्कारी वैजयन्तिकेति
द्वयं जयन्तीवाचकम् ।
४७ । त्रायमाणादिद्विको वलालतापर्यायः । कोलवल्ली गज-
पिप्पली । “श्रेयसी कोलवल्ली च गजाह्वा हस्तिपिप्पली” । इति
मुक्तावली । नीलिनी नीलीचेति (नील) । तत्पर्यायः कला क्लीतकिका
ग्रामीणा मधुपर्णिका रञ्जनी श्रीफली तुत्था द्रोणी दोला चेति ।
४८ । रोहीतकः प्लीहशत्रुरिति (रोहड़ा) वाचकः । एतत्पर्यायो
वरतिक्तो रोहितश्च । वातपोषः किंशुकस्य पलाशोवर्त्तते । एतत्पर्यायो
वानप्रस्थः । वातपोषस्थाने वातपोत इति मुक्तावली । सर्पदंष्ट्रा
वृश्चिकाली (विछाटी) । एतत्पर्यायः ; महाकाली क्रोष्टुः धूमरपत्रिका
वृश्चिपत्री नागदन्तिका चेति । विक्रुन्त्रास्थाने वित्रन्तं पठ्यते कचित् ।
आस्फोटा द्विका । (हापरमाली) ।
१ । कटच्छसैव । गः ॥ ३ । सुहृद्राणी । गः ॥
२ । ब्रह्मपुष्प्यपराणिङ्गः । खः । ४ । वनमल्लिका । खः ।