सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

सम्राट अशोक के अभिलेख (शिलालेख, स्तम्भलेख एवं गुहालेख - मूल प्राकृत, ब्राह्मी एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

Inscriptions of Emperor Ashoka with Hindi Commentary

देवानांप्रिय प्रियदर्शी सम्राट अशोक (सम्पादक: जनार्दन भट्ट) द्वारा

DevanagariHindipublished80 पृष्ठ

Here is the complete, line-by-line transcription of both pages from the image:


[पृष्ठ ११०]

लघु शिला अभिलेख - शब्द-विवेचन
लघु शिला : रूपनाथ अभिलेख
• सातिरेकानि - (से) कुछ अधिक। सं. - सातिरेकाणि। 'अतिरेकः - अतिशये, भेदे, प्राधान्ये आधिक्ये चा' (शब्द०)। पालि - सातिरेको (सातिरेकः।)
• अनतियनि - अढ़ाई। सं. - अर्धतृतीयानि। [अर्धतृतीयम् - containing two and the third only half, i.e., two-and-a-half (V.S.Apte)] पालि - अड्ढतेय्यो, अड्डतियो (अर्धतृतियः)।
• व - वर्ष। सं. - वर्षाणि। पालि - वस्सानि।
• व - जो। सं. - यत्।
• सुमि - हूँ। सं. - अस्मि। पालि - अस्मि।
• प्रकास - प्रकट रूप से। सं. - प्रकाशम्। [

अभिलेखों के इस पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण नीचे दिया गया है:


[पृष्ठ ११२]

११२ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• पवतिसु - चट्टानों पर। सँ. - पर्वतेषु। ['पर्वतः पर्ववान्' (सि० १.२.२०)।
'पर्वतो गिरिरेष्वर्थः' (अनेकार्थ० ३.८७५)।] पालि - पब्बतो (पर्वतः)।
• लेखापेत - लिखा गया है। सँ. - लिखा गया है। पालि - लेखेति, लिखापेति।
• वालत - सुयोग (उपस्थित) होने पर। सँ. - वालतः। ['निवहवसतो वालो'
(अमर० ३.२३३५)।] पालि - वालो।
• हद - यहाँ। सँ. - इह। पालि - इध।
• अथि - है। सँ. - अस्ति। पालि - अत्थि।
• सालावचे त - लिखवाया (अर्थात् उत्कीर्ण करवाया) जाना चाहिए।
सँ. - लेखयितव्यः इति।
• एतेना - इस। सँ. - एते

११४ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• सुभासिते = सुभाषित। सङ्कन। सं. -सुभाषितम्। पालि-सुभासितं (सुभासितानि)।
• हमियाये = मेरे द्वारा। सं. -मया। पालि-मया।
• दिसेया = देखा जाता है (अर्थात्, उचित समझा जाता है)। सं. -दृश्येत। पालि-दिस्सेत, दिस्सति।
• सधम्मे = सद्धर्म। सं. -सद्धर्मः। पालि-सद्धम्मो।
• अलहाति = योग्य हों। सं. -अर्हन्ति। पालि-अरहंति (अर्हति)।
• वातवे = बखान करने के लिए। सं. -वक्तुम्। पालि-वत्तुं।
• धंमपलियायानि = धर्म-पर्याय। सं. - धर्मपर्यायाः। 'पर्यायोऽवसरे क्रमे। निम्नांगौ द्रव्यधर्मे चा' (अनेकार्थ० ३.१०९३)। पर्यायः-अनुक्रम, प्रकारे, अवसरे, निम्नांगे, द्रव्यधर्मभेदे समानार्थीयके शब्दे चा' (शब्द०)। पालि-धम्मो (धर्मः)। परियायो (पर्यायः)।
• विनयसमुकसे = विनयसमुत्कर्ष। सं. -विनयसमुत्कर्षः। पालि-विनयो (विनयः)। समुक्कंसो (समुत्कर्षः)।
• अलियवसानि = अलियवसानी। सं. -आर्यवासाः। पालि-आरियवसो।
• अनागतभयानि = अनागतभयानि। सं. -अनागतभयानि। पालि-अनागतो (अनागतः)। भयं (भयम्)।
• मुनिगाथा = मुनिगाथा। सं. -मुनिगाथा। पालि-मुनि (मुनिः)। गाथा (गाथा)।
• मोनेयसूते = मोनेयसूत। सं. -मौनेयसूत्रम्। पालि-मोनेय्यं (मौनेयम्) सूतं (सूत्रम्)।
• उपतिसपसिने = उपतिष्यप्रश्न। सं. -उपतिष्यप्रश्नः। पालि-उपतिस्सो (उपतिष्यः = सारिपुत्र को नाम)।
• लाघुलोवादे = राहुल को उपदेश। सं. -राहुलोवादः। 'अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः।' (अमरो २.१७६२)। 'अववादस्तु निर्देशे निन्दाद्विद्यप्रभयोपि' (अनेकार्थ० ४.२५०९)। 'अववादः- निन्दायाम्, विश्वासे, आज्ञायाम्, अवलम्बने चा' (शब्द०)। पालि-राहुलो। ओवादो (अववादः)।


लघु शिला अभिलेख - शब्द-विवेचन / ११५
• मुसावादे = मुसावाद। सं. -मृषावादम्। 'मृषा मिथ्या च वितथे' (अमरो १.४.२३)। (मृषा-मृषयत इति। मिथ्या।)। मृषावादः -'मिथ्यावाक्ये यथा दर्शितनास्तित्वादिकवाक्यम्' (शब्द०)। पालि-मुसा (मृषा)। वादो (वादः)।
• अधिगिच्य = के बारे में। सं. -अधिकृत्य। पालि-अधिकिच्च।
• भिखुपांये = भिक्षु। सं. -भिक्षुपादाः। पालि-भिक्खु (भिक्षुः)।
• भिखुनिये = भिक्षुणियां। सं. -भिक्षुक्यः (अथवा भिक्षुण्यः)। भिक्षुक-पु. स्त्रियां ङीप् इति (शब्द०)। पालि-भिक्खुनी (भिक्षुणी)।
• अभिसिनं = बार-बार। सं. -अभीक्ष्णम्। (अभीक्ष्णम् अभिक्षणं भवति। डा. बनारसीसेनः प्रद्युतः कालः।-नि० २.२५)। 'अभीक्ष्णं तु भृशं नित्यम्' (अनेकार्थ० ३.७८१)। 'अभीक्ष्णं पुनः पुनः। असकृन्मुहुः।' (अभिधान० ६.१४३.१)। पालि-अभिक्खणं।
• सुणेयु = सुनें। सं. -शृणुयुः। पालि-सुणन्तु।
• उपधालयेयु = धारण करें। सं. -उपधारयेयुः। पालि-उपधारेति। (उपधारयति)।
• उपासिका = उपासिकाएं। सं. -उपासिकाः। पालि-उपासिका (उपासिका)।
• एतेनि = इस। सं. -एतेन। पालि-एतेन।
• अभिप्रेतं = अभिप्राय को। सं. -अभिप्रेतम्।
• जानंतु = जानें। सं. -जानन्तु। पालि-जानेय्य।
लघु शिला : ब्राम्ही अभिलेख
• सुवर्णगिरीते = सुवर्णगिरि से। सं. -सुवर्णगिरितः। (गिरिः पर्वतः समुद्रौर्णो भवति - नि० १.२०)। 'सुवर्णं-सुष्ठु वर्णोऽस्य। स्नानामख्याते धातुभेदे।' (शब्द०)। 'स्वर्णं सुवर्णं कनकं हिरण्यं हेम हाटकम्। तपनीयं शातकुम्भं गाङ्गेयं भर्म कर्वुरम्॥' (अमरो २.९५१)। पालि-सुवण्णो (सुवर्णः)। गिरि (गिरिः)।
• अयपुतस = कुमार के। सं. -आर्यपुत्रस्य। पालि-अय्यपुत्त (Woolner) अथवा अय्यो (आर्यः), पुत्तो (पुत्रः)।
• महामाताणं = महामात्रों के। सं. -महामात्राणाम्। (महामात्राः-महती मात्रा मर्यादा परिमाणं यस्य। प्रधानः।) 'महामात्राः प्रधानानि' (अमरो २.७४२)।
महामात्र-पुं. '........ मात्रा तु महती येषां महामात्रास्तु ते स्मृताः।' प्रधानमात्ये।

Here is the complete, line-by-line transcription of both pages from the text:


[पृष्ठ ११६]

११६ / सम्राट अशोक के अभिलेख
(शब्द०)। पालि - महामत्तो (महामात्रः) = A king's minister or companion, a great noble at court (Childers).
• वचनेन = वचन से (अर्थात्, हवाले से)। 'वचनं तु व्याहारो भाषितं वचः (अभिधान० २.२४१)। पालि - वचनेन (= in the name of) (Childers).
• इतिलिसि = इतिस्म (ऋषिस्म) में। सं. - ऋषौ।
• आरोगियं = स्वास्थ्य (के बारे में)। सं. - आरोग्यम्। (आरोग्य-आरोग्यस्य भावः। रोगरहितं अनामयं । - शब्द०)। पालि - आरोग्यो (आरोग्यम्)।
• ......सके = [उपा] सके। सं. - उपासकः।
• संवछरे = वर्ष। सं.-संवत्सरः। (संवसन्ति ऋतवो यत्र। संवत्सरः। वत्सरः।)। पालि - संवच्छरो, संवच्छरं।
• **

closely at "दीर्घमायुसम्":
'दी', 'र्घ', 'म', 'ा', 'य', 'ु', 'स' or 'ष'?
It looks like 'स', with 'म' halanta or anusvara: "दीर्घमायुसम्" (or "दीर्घमायुषम्").
Wait, in Rigveda: "दीर्घमायुः"? In Rigveda 3.x:
Wait, look at the citation: "(ऋग्वेद० ३.१०८६)" or "(ऋग० ३.१०८६)" or "(ऋ० ३.१०८६)"?
Let's read:
(
ऋ
ग
वे
द
०

३
.
१
०
८
६
)
Wait, Rigveda doesn't have 1086 hymns in Mandala 3. But some editions number verses continuously, or it's (ऋ० ३.५३.७)?
No, look at the characters:
(
ऋ
म
०? No, ( ऋ ग्वे द ०?
Wait, look at the word before ३.१०८६:
( अ म र ० ३ . १ ० ८ ६ ) !
YES! AMAR

[पृष्ठ १२०]

१२० / सम्राट अशोक के अभिलेख
• उपासकानंतिकं = उपासकों के पास (लिए)। सं.-उपासकानाम् अन्तिकं। पालि -उपासको (उपासकः) । अनिकं (अन्तिकम्) ।
• निक्षिपाय = रखो। सं.-निक्षिपत । पालि-निक्खिपति (निक्षिपति) ।
• अनुपोसंथं = प्रत्येक उपवास के दिन। सं.-अनुपवसथम्। पालि-अनु (अनु)। उपोसथ (उपवसथः) ।
• यावु = आवें। सं.-यायुः।
• विवंसयितवे = विश्वास प्राप्त करने के लिए। सं.-विश्वासयितुम्। पालि-विस्संसति (विश्वसिति) ।
• इकिके = प्रत्येक । सं.-एकैकः। 'एकोऽन्यः केवलः श्रेष्ठः संख्या' (अनेकार्थ० २.४८) । पालि-एककं (एकैकः)=प्रत्येक । एकको (एककः)= alone, solitary (Childers)
• आजानितवे = पूरी तरह समझने के लिए। सं.-आज्ञातुम्। पालि-आञ्ञातुं ।
• आवते = जितना। सं-यावकः। यावद् - यत्परिमाणमस्य । यत्परिमाणे यावति । (शब्द०)। पालि-यावतको ।
• आहाले = अधिकार-क्षेत्र । सं.-आहारः।
• विवासयाथ = (संबोधकों को) (उनके आवास से) बाहर निकालवा दो। सं.-विवासयत ।
• विवंजनैन = स्पष्ट लिखावट (के आधार पर)। सं.-व्यञ्जनेन। व्यञ्जनं-विशेषणीयाङ्गौ (शब्द०)। 'व्यञ्जनं लञ्छनं स्पष्टनिष्ठानावयवेष्वपि' (अमर० ३.१२८९) । 'व्यञ्जनं श्मश्रुचिह्नाङ्कः' (अनेकार्थ० ३.१००८) । 'व्यञ्जयति प्रकटान् कुर्वन्त्यनेनेति व्यञ्जनानि' (उव्वट) । पालि-व्यञ्जनं, वञ्जनं (व्यञ्जनम्) ।
• कोठाविषवेषु = किलों (अर्थात्, किलेबंदी किए हुए नगरों) में तथा जिलों में। सं.-कोष्ठविषयेषु। 'कोष्ठोऽन्तं पुरः समं' (अभिधान० ४.९७३) । 'विषय आश्चर्य' (अमर० ३.११४१) । 'विषयः- इन्द्रियांगोचरे

सूसाया = (उत्कृष्ट) सेवा (आज्ञापालन) से। सं.-शुश्रूषायाः। 'शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा' (अभिधान० २.३१०)। पालि-सुस्सूसा (शुश्रूषा)।"
Wait, let's look at the Prakrit headword:
It is: "• सूसूसया" or "• सुसूसाया"?
Let's look at the first letter:
'स' with 'ू': 'सू'
'सू'
'सा'
'या'
Wait, let's look at the image:
"• सूसूसया" or "• सुसूसाया"?
The first 'स' has an u-matra:
Is it 'सु' (short) or 'सू' (long)?
It has a curve down: 'सु' or 'सू'? It looks like 'सु' or 'सू'.
Wait, the second 'स' has 'ू': 'सू'.
The third 'स' has 'ा': 'सा'.
Then 'या': 'या'.
Wait, look at: "• सुसूसाया" or "• सूसूसाया"?
Let's check the glyph:
The first character is 'स' with a loop below, wait, it has a horizontal-ish loop: 'सू'?
Wait, look at the Pali at the end:
"पालि-सुस्सूसा (शुश्रूषा

पृष्ठ १२४

१२४ / सम्राट अशोक के अभिलेख

  • भयेना = (भिकर) भय से। सं.-भयात्। (भयम् = बिभेत्यस्मात् तद् भयम् । त्रासः । भीतिः । आशङ्का ।) 'भयं भीभीतिस्त्रासः आशङ्का साध्वसं भयम्' (अभिधान० २.३०१)। पालि-भयं (भयम्)।
  • उसाहेना = (परम) उत्साह से। सं.-उत्साहात्। 'उत्साहो अध्यवसायः स्यात्' (अमरो० १.२.११)। पालि-उस्साहो (उत्साहः)।
  • धंमापेखा = धर्म की आवश्यकता। सं.-धर्मापेक्षा। पालि-अपेक्खा, उपेक्खा (अपेक्षा)।
  • सुवे सुवे = दिन प्रतिदिन। सं.-श्वः श्वः। पालि-सुवे सुवे।
  • वोढिता = बढ़ा है। सं.-वर्द्धिता। 'वर्द्धितं छिन्नपूणयोः' (अनेकार्थ० ३.८८१)। पालि-वड्ढितो (वर्द्धितः)।
  • पुलिसा = (राज-)पुरुष। सं.-पुरुषाः। पालि-पुरिसो (पुरुषः)।
  • उकसा = उच्च (श्रेणी के)। सं.-उत्कृष्टतः। पालि-उक्कट्ठो (उत्कृष्टः)।
  • गेवया = निम्न (श्रेणी के)। (शाब्दिक अर्थ -दीन। कातर।) सं.-गेप्याः, गेह्याः। ($\sqrt{}$गेप्, $\sqrt{}$गेप् = tremble, be miserable) 'गेप् गेपे (धातुपाठ०) (३६६)। अथवा 'गेषु (५०२) -गेषु (५०२)...सेवे' (= to serve)।
  • मधिमा = मध्यम (श्रेणी के)। सं.-मध्यमाः। मध्यम - मध्यमे (शब्द०)। पालि-मज्झिमो (मध्यमः)।
  • अनुविधियंती = अनुसरण करते हैं। सं.-अनुविदधति। पालि-अनुविधीयति (अनुविधीयते)।
  • चपलं = चंचल (व्यक्ति) को। सं.-चपलम्। (चपलः = चोपति मन्दं मन्दं गच्छति । तरलः । चञ्चलः ।) चपल-तरले, चञ्चले, क्षणिके, विकले, दुर्विनीते च। (शब्द०)। पालि-चपलो (चपलः)।
  • समादपयितवे = प्रोत्साहित करने के लिए। सं.-समादापयितुम्। पालि-समादपेति (समादापयति)।
  • अंतमहामाता = अंतमहामात्रा। सं.-अन्तर्महामात्राः।
  • पालना = पालन-पोषण। सं.-पालनम्। पालि-पालनं (पालनम्)।
  • विधाने = व्यवस्था करना। सं.-विधानम्। 'विधानं हस्तिकवचे प्रेरणऽश्वेत्थे धने। चेतनोपायविधिषु प्रकारे वैक्रमोऽपि।' (अनेकार्थ० ३.२००७-२००८)। पालि-विधानं (विधानम्)।

पृष्ठ १२५

स्तंभ अभिलेख - शब्द-विश्लेषण / १२५

  • सुखियना = सुख पहुँचाना। सं.-सुखीयनम्। पालि-सुखेति (सुखयति)।
  • गोती = रक्षा करना। सं.-गुप्तिः। 'गुप्तं रक्षितगूह्ययोः' (द्विरूप० ३.७००)। पालि-गुत्ति।

देहली-तोपरा स्तंभ - द्वितीय अभिलेख

  • कियं चु = परंतु क्या (शाब्दिक अर्थ-'कितना')। सं.-कियन् नु!
  • अपासिनवे = पाप से दूर रहना। सं.-अपास्रवः। (अप-न पालि रखति पातयन्तं।) (अपास्रवः = आ-$\sqrt{}$स्रु से)। पालि-आसवो (आस्रवः)।
  • कयाने = सत्कर्म करना। सं.-कल्याणम्। (कल्याणं कमनीयं भवति - नि० २.३)। 'कल्याणं हेम्नि मङ्गले' (अनेकार्थ० ३.७९३)। पालि-कल्याणो, कल्याणी।
  • दया = दया (करना)। सं.-दया। 'यलादपि परक्लेशं हर्तुं या हृदि जायते। इच्छा भूमिसुतेष्टा सा दया परिकीर्त्तिता।' (शब्द०)। पालि-दया।
  • दाने = दान (देना)। सं.-दानम्। (दीयते इति। दत्तम्। उत्सर्गः। विश्राणनम्।) 'दानमुत्सर्जिने त्यागः' (अभिधान० ३.३८६)। पालि-दानं।
  • सचे = सच (बोलना)। सं.-सत्यम्। (सत्यं कस्मात् । सत्सु तायते। सतं समाभवं भवति-नि० ३.१३)। अथवा, सते हितं यत्। (शब्द०)। 'सत्यं सत्यमसमीचीनममृतं तथ्यं यथातथम्' (अभिधान० २.२६४)। पालि-सच्चं।
  • सोचेये = पवित्रता। सं.-शौचम् (शुचेर्भावः)। पालि-सोचेय्यं।
  • चखुदाने = चक्षुदान। सं.-चक्षुर्दानम्। (चक्षुः-चष्टे पश्यत्यनेनेति । दर्शनेन्द्रियम्। ज्योतिः।) पालि-चक्खु (चक्षुः)।
  • दिने = दिया है। सं.-दत्तम्। पालि-दिनं।
  • दुपदबहुपदेसु = दो पैर वालों (दोपायों) और चार पैर वालों (चौपायों) पर। सं.-द्विपदचतुष्पदेषु। द्विपदः =मनुष्ये, देवे, यक्षिणि, राक्षसे च। (शब्द०)। द्विपदं नाम मनुस्सा, पक्खजाता। चतुप्पदं नाम हत्थी अस्सा ओट्ठा गोणा गद्दभा पसुका। (पराजिक० १.२.९३-९३)। चतुष्पदः =चत्वारि पदानि चरणा यस्य। गवादी पशौ। पादसद्बस्य पदभावे चतुष्पादश्च। (शब्द०)। 'चतुष्पदो गवादिषु' (अनेकार्थ० ४.१५२२)। पालि-द्विपदो (द्विपदः)। चतुप्पदो (चतुष्पदः)।

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from both pages shown in the image:


[पृष्ठ १२६]

१२६ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• पदिसंवालिचेलेसु = पक्षियों और जलचरों पर। सं.-पक्षिप्राणिचेलेषु।
वारिचरः-वारिषु चरति। मत्स्ये जन्तुमात्रे। (शब्द०)। पालि-पक्खी (पक्षी)।
वारि (वारि)।
• विविधे = नाना प्रकार के। सं.-विविधः। (विभिन्ना विधा यस्य।)
'विविधेषु बहुविधो नानापक्षः पृथग्विधः' (अभिधान० ६.१४६६)।
पालि-विविधो।
• अनुगहे = उपकार। कृपा। सं.-अनुग्रहः। 'अनुग्रहोऽभ्युपपत्तिः'
(अभिधान० ६.१५०८)। 'अनुग्रहः अनुकम्प्यं' (शब्द०)। पालि-अनुग्गहो
(अनुग्रहः)।
• आ पानदीनाये = प्राणदान देने तक। सं.-आ प्राणदीक्षायाः।
[L1

... wait, is there an au matra? "सं.-पारलौकिकाय।" or "सं.-पारलिकाय।"?
Look at the text: "सं.-पारलिकाय।" - wait, look above 'ल': there is an 'ि' matra!
Ah, "पारलिकाय"? Wait, is it "पारत्रिकाय"?
Wait, look at the next line:
"[पारित्रिकं-परत्र भवं, हितं वा। परलोकहितकारके कर्मणि पारलोक्यं च।
(शब्द०)]। पालि-परत्थ (पत्थ)।"
Wait, "[पारित्रिकं-परत्र भवं..." or "[पारत्रिकं-"?
It is "[पारित्रिकं-"!

• ल्हुका = रज्जुक (नाम के उच्च अधिकारी)। सं.-रज्जुकाः।
Wait, is it "ल्हुका" or "लजुक"?
Wait! Look at the Prakrit word in the edict:
In the Pillar Edict IV: "लजूका मे..."
Let's look at the letter:
It's 'ल', then 'जू', then 'का' -> "लजूका" or "रजूका"?
Wait, look closely:
The first letter is 'ल', then 'जू' (ज with ū-matra), then 'का' -> "• लजूका = रज्जुक..."
Wait, why did I think 'ल्हुका'? Ah

योग्यम्) । 'अवध्यमवधाहार्ये स्यादनर्थक्यवार्ययोः'`

Line 13:
(अनेकार्थ० ३.२०७६) ।

Line 14:
• संतया = वे हैं, जैसे- 1 सं.-तानि यथा । पालि-सेय्यथा (तथ्यथा) ।

Line 15:
• सुके = शुक । सं.-शुकः । (√शुच् दीप्तौ से) पक्षिविशेषः । कीरः ।

Line 16:
पालि-सुको, सुवो । प्रियदर्शिनः । 'शुको व्याससुतकीरयोः' (अनेकार्थ० २.२३४)।

Line 17:
वडचगुण्डः । विशि० ।
Wait, look at line 17:
Wait, let's look at the line above • सारिका =:
पालि-सुको, सुवो । प्रियदर्शिनः । 'शुको व्याससुतकीरयोः' (अनेकार्थ० २.२३४)।
Wait, does it have वडचगुण्डः । विशि० ।?
Wait! Look closely at the word after (अनेकार्थ० २.२३४)।:
Wait, does it have वडचगुण्डः? No!
Wait, look below `(अनेकार्थ० २.

Here is the complete transcription of both pages:


[पृष्ठ १३२]

१३२ / सम्राट अशोक के अभिलेख

  • जलुका = जलूका। सं. -जलूका। 'जलूका चर्मरक्तपा' (अनेकार्थ० ३.६.४४)। पालि -जलुका।
  • अंबकपिलिका = अंबकपिलीका। सं. -अम्बापीपिलिका। (अम्बा- ✔ अम्ब से) (पिपीलिका - पिपीलिकामयः। नि० ७.२३)। 'अम्बा मताद् बाला स्यात्' (अमर० १.४९६)। 'पिपीलिका तु हीनाङ्गी' (अभिधान० ४.१२०८)। पालि -अम्मा (अम्बा)। किपिल्लिका (पिपीलिका)।
  • बढी = कच्छपी। सं. -डुडिः। डुणिः। (डोलयति। कमठो कच्छपो। 'कन्टो डुलिः' (अमर० १.२५४)। 'कच्छपी डुली' (अभिधान० ४.१३५६)। 'डुली कूर्म्याम्' (अनेकार्थ० २.१५४)।
  • अनाठिकमच्छे = अस्थिहीन मत्स्य। सं. -अनास्थिकमत्स्यः। अस्थि - न० अनस्थि। मांसमस्थ्न्यस्थं हाड़ इति। (शब्द०)। (मत्स्यः-माद्यन्ति लोके अनेनेति। जन्यनुविशेपः। झषः। मद्यः।) 'मत्स्यो मीनो विसारस्य शकुलो वैसारिपोऽण्डजः। शलुकः पृथुरोमा च स तुदर्शन इत्यपि। रोहिताद्यास्तु ये जीवन्ते मत्स्याः परिकीर्तिताः।' (भावप्र०)। पालि -अट्ठि । (अस्थि)। मच्छो (मत्स्यः)।
  • वेदवेयक = वेद-वेदयक। सं. -वेदव्यकः।
  • गंगापुपुटक = गंगापुप्पुटक। सं. -गङ्गापुप्पुटकः।
  • संकुजमच्छ = संकुज मत्स्य। सं. -शंकुमत्स्यः (मत्स्यः - माद्यन्तेऽनेनान्थे भक्षपाच - नि० ६.२७)। [शंकुलः - मत्स्यभेदे (श०क०) -शब्द०] ।।
  • कफटसय्यक = कछुआ तथा साही मछली। सं. -कमठशल्यकौ (कमठः- के जले मयति वसतीति। कच्छपः। कूर्मः। 'कूर्मे कमठकच्छपौ' (अमर० १.२५६)। पालि -सल्लको (शल्यकः)।
  • पंनससे = एक प्रकार की गिलहरी। सं. -पर्णशशः।
  • सिमले = बादरसिंया। सं. -सुमरः। सुगमेरु।
  • संडके = सांड। सं. -षण्डकः। 'षण्डो गोपतिः' (अमर० २.९९४)। 'षण्डः पण्डस्ताख्यावान् सण्डेोपि घितियो मतः।' (विश्वप० ४)।
  • ओकपिण्डे = ओकपिण्ड। सं. -ओकपिण्डः। (ओकः पक्षी)। ओके पिण्डी येषां ते (जानवर जो घरों में अपना भोजन पाते हैं) (जैसे, बिल्ली, चूहा, गौह और नेवल) (बिल्वाल-मूषिक-गोधा-मुगुसाः वृद्धोय के अनुसार)।
  • पलासते = गैंडा। सं. -पलगण्डः। पालि -पलासदो।

[पृष्ठ १३३]

स्तम्भ अभिलेख - शब्द-विवेचन / १३३

  • सेतकपोते = श्वेत कपोत। सं. -श्वेतकपोतः। (श्वेतः -श्वेयते इति। कपोतः।) पालि -सेतो (श्वेतः)। कपोतो (कपोतः)। (कपोतः-को वायुः तद्विद्याधराः। पारावतः।)
  • गामकपोते = ग्राम कपोत। सं. -ग्रामकपोतः। (ग्रामः- विश्रादिवर्णेप्राया जनवसतिः विश्रामसहिता बहुजनवसतिः। संवसथः। हट्ट्यादिसंवसतीः।) 'ग्रामः संवसथे घोपस्तद्विशेहिता बहुजनवसतिः (२.८०८)। पालि -गामो (ग्रामः)। कपोतो (कपोतः)।
  • बडुपदे = चौपाये। सं. -चतुष्पदः। 'चतुष्पदो गवादिषु' (अनेकार्थ० ३.१५४.२)। पालि -चतुप्पदो।
  • परिवोगं नो एति = उपयोग में नहीं आते। सं. -परिभोगं नैति। पालि -परिभोगं (परिभोगम्)। नो (न)। एति (एति)।
  • खादियती = खाये जाते। सं. -खाद्यते। पालि -खज्जति।
  • एडका = भेड़। सं. -एडका। (एडः-इल्लतीति। यद्वा आ सर्वतः इंड्यते। अहिरैः। एडकः। मेषः।) 'मेढ्रोरोरभ्रोर्णिमुखेवृष्णय एडके' (अमर० २.९.३३)। पालि -एलको (एडकः)।
  • सूकली = सूकरी। सं. -सूकरी। (सू-इत्यव्यक्तं शब्दं करोति। वराहे। वाराहायमिति स्त्री।) 'शूकः सूकरोऽपि च' (विश्वप० ३)। पालि -सूकरो (सूकरः)।
  • गभिनी = गाभिन। सं. -गर्भिणी। (गर्भोऽस्त्यस्याम् इति। गर्भवती (सगर्भा)। [गर्भः-गर्भः गुणेः तृणार्थत्वं, गिरत्यनर्थानिति वा-नि० १०.२३)। पालि -गब्भिनी।
  • पायमीना = दूध पिलाने वाली। सं. -पाययन्ती (पयस्विनी इत्यर्थः)।
  • अवधिय - प - तके = अवध्य हैं। (इनके) बच्चे। सं. -अवध्याः। 'अवध्यमवध्यं स्यान्नधर्वधक्रवदस्यपि'। (अनेकार्थ० ३.२७६)। पोतकाः। पालि -पोतको (पोतकः)।
  • आसांमासिके = छः महीने तक के। सं. -आषण्मासिकाः। षाण्मासिक-न० षष्ठे मासे भवः। (शब्द०)। (मासा मानात् - नि० ४.२७)
  • वधियाकुकुटे = मुर्गों को बधिया करना। सं. -वधिक्रुकुटः। (कुक्कुटः-कुक्वा आत्तानन कुटतीति। पक्षिविशेषः। कुक्कवाकुः। ताम्रचूडः। चरणायुधः।) 'कुक्कुटश्चरणायुधः' (अमर० २.५१३)। 'कुलाले कुक्कुटं प्राहुः' (हार० ८६)। उव्ट का निर्वचन -'कुत्सिते शब्दमसमुत्सृगानां तनोतीति

िथिषे तिथौ'?
Let's check Anekarthasangraha (अनेकार्थ० ३.६२५):
In Hemachandra's Anekarthasangraha 3.625:
"प्रतिपद् विशिखा-तिथ्योः"?
No, in Anekarthasangraha, words with 3 syllables ending in d:
"प्रतिपत् तिथिविद्..."
Let's read what's printed:
'प्रतिपत्तित्थिये तिथौ' or 'प्रतिपत्तित्थिषे'?
Looks like: 'प्रतिपत्तित्थिये तिथौ' (अनेकार्थ० ३.६२५)।

Line 26: "३.६२५)। पालि-पटिपदा (प्रतिपद्, प्रतिपदा)।"

Line 27: "• ध्रुवाये = निश्चित रूप से । सं.-ध्रुवम् । (ध्रुवति स्थिरीभवतीति ।"
Line 28: "निर्दिष्टनम्।) । पालि-धुवं (ध्रुवम्)।"
Wait, "निर्दिष्टनम्"? Or "निश्चेष्टनम्"?
न, ि, र, ्, द, ि, ष, ्, ट, न, म, ् -> "निर्दिष्टनम्" or "निर्दिष्टम्"? Looks like "निर्दिष्टनम्" or "निश्चेष्टनम्".

Line 29: "• अनुपोसथं = उपवास के दिना

पृष्ठ १३६

१३६ / सम्राट अशोक के अभिलेख
• अजके = बकरे। सं. -अजकः। पालि -अजो (अजः)।
• अस्सा = घोड़े। सं. -अश्वस्य। पालि -अस्सो (अश्वः)।
• लखने = दागना। सं. -लक्षणम्। (लक्ष्यते ज्ञायतऽनेनेति। विग्रहः।) लक्षणं
नामाभियोग्योः (अनेकार्थ० ३.८२०)। पालि -लक्खणं।
• अंतिक्याये = अंतराल में। सं. -अन्तरे। पालि -अन्तरे।
• पंचवीसंति = पच्चीस। सं. -पञ्चविंशतिः। 'विंशतिः द्वे दशती'।
• बंधनमोखानि = बंधन से रिहाई। सं. -बन्धनान्मोक्षाः। (बन्धनम्-
बध्यतेऽनेनेति। कारागारम्।) (मोक्षः -मोक्ष्यते दुःखमनेन। मुक्तिः।) 'मोक्षो
निःश्रेयसे वृत्तविवाहे मोचने मृतौ' (अनेकार्थ० २.५७३)। पालि -बन्धनं
(बन्धनम्) । मोक्खो (मोक्षः)।
देहली-तोपरा स्तंभ - षष्ठ अभिलेख
• दुवाडसवसअभिसितेन = अभिषेक के बारह वर्ष हो चुकने पर।
सं. -द्वादशवर्षामिषिक्तेन। द्वादशन्-पुं. द्वौ च दश च द्वयधिका वा दशा
(द्वन्द्वः)। पालि -बारस (द्वादश)। वस्सो (वर्षः)। अभिसितो (अभिक्षितः)।
• लोकसा = लोगों का। सं. -लोकस्य। (लोकः -लोक्यतेऽसौ। भुवने जनपु
च। -शब्द०) पालि -लोकस्स।
• ते = जितने। सं. -येन।
• अपहटा = प्रह्लादा न करने वाला। सं. - अप्रहर्ता। पालि -पहारे (प्रहारः)।
• धंमवढि = धर्म में प्रवृत्त। सं. -धर्मवृद्धिः। (वृद्धिः समृद्धौ अभ्युदये,
सम्पत्तौ, सङ्के चा-शब्द०)।
• पापोवा = प्राप्त करे। सं. -प्राप्नुयात्। पालि -पप्पोति (प्राप्नोति)।
• पवेखामि = ध्यान देता हूँ। सं. -प्रत्यवेक्षे। पालि -पच्चवेक्खतीति
(प्रत्यवेक्षते)।
• पतिआसंनेसु = जो निकट हैं। सं. -प्रत्यासन्नेषु। (प्रत्यासन-
आसन्निकटस्थं -शब्द०)।
• अपकठेषु = जो दूर हैं। सं. -अपकृष्टेषु पालि -अपकट्ठिति (अपकर्षीति)।
• किम् = ऐसा क्या? सं. -किम्। 'किं प्रश्ने कुत्सितेऽपि च'
(अनेकार्थ०-१.७७५)। पालि -किं।
• आवहामि = प्राप्त कराता हूँ। सं. -आवहामि। पालि -आवहती
(आवहति)।


पृष्ठ १३७

स्तंभ अभिलेख - शब्द-
[वि]दहामि = विधान करता हूँ। सं. -विदधामि। पालि -विदहति
(विदधातीति)।
• हेमेवा = ऐसे ही। सं. -एवमेव। 'एवोपम्ये परिभवे ईषदर्थेऽवधारणे'
(अनेकार्थ० १.८१६)। पालि -एवमेव।
• सवनिकायेसु = सभी वर्गों का। सं. -सर्वनिकायेषु। 'सर्वं समस्तममूनं
कृत्स्नं सकलं समग्रम्' (अभिधान० ६.१४३३)। निकायः -समानधर्माणिगसह।
निकायः सङ्घसङ्घयोः' (अनेकार्थ० ३.१०८९)। 'स्थानिकायः पुञ्जराशी'
(अमर० २.५३८)। पालि -सब्बो (सर्वः)। निकायो (निकायः)।
• आतना = स्वयं। सं. -आत्मना। पालि -अत्तना।
• पचूपगमने = (लोगों तक) पहुँचना। सं. -प्रत्युपगमनम्।
• मोख्यमते = मुख्य बात। सं. -मुख्यतमम्। मुख्य -त्रि. मुखे आद्ये भवः
वरः। प्रथमकल्पे, श्रेष्ठे च। (शब्द०)। 'मतं तु संमतेऽभिहिते' (अनेकार्थ०
२.१४८)। पालि -मोक्खो (मौख्यः)।
देहली-तोपरा स्तंभ - सप्तम अभिलेख
• अतिकंतं अंतरं = अतीत काल में। सं. - अतिक्रान्तम् अन्तरम्।
[अति-पूजयाम्, उत्कर्षे, अतिक्रमणे, अतिशये च।' (शब्द०)] ['अन्तरं
स्यादवकाशोशे। मध्ये विहायर्ते त्वादयों विशेषेऽवसरेऽवधौ।' (अनेकार्थ०
३.१११४-१११५)]। पालि -अतिक्कन्तो (अतिक्रान्तः)। अन्तरं (अन्तरम्)।
• हुसु = हुए। सं. -अभूवन्।
• इच्छिसु = चाहते थे। सं. -ऐषिषुः।
• धंमवडिया वढेया = धर्म की वृद्धि के साथ बढ़ें। सं. -धर्मवृद्ध्या वर्धेत।
[वृद्धिः समृद्धौ अभ्युदये, सम्पत्तौ, समूहे चा' (शब्द०)] पालि - धम्मो
(धर्मः)। बढ़ि, वृद्धि (वृद्धिः)। वड्ढि (बढ़ती)। [इसी प्रकार के पालि में
कतिपय अन्य प्रयोग -सुखेन सुखितो होति। पमज्जन पमोज्जितं। अधिहितं
अधिष्ठानं। लाभ लभामि सब्वत्थ। उपसेयं उपवसिस्स। इत्यादि।]
• अनुरुपाया = अनुरूप। सं. - अनुरूपया। पालि - अनुरूषो (अनुरूपः)।
• एतं = इस विषय में। सं. - अत्र। पालि - एत्थ।
• हुया = हुआ (अर्थात्, लगा)। सं. -अभूत्।
• किन्तू = कैसे। सं. -केनस्वित्। पालि -केन'सु।

बायाँ पृष्ठ (Page 138)

[header] १३८ / सम्राट अशोक के अभिलेख

▪ अनुपटीपजेया = (धर्म का) अनुसरण करें। सं. - अनुप्रतिपद्येत। पालि -
पटिपज्जति (प्रतिपद्यते)।
▪ कानि = किनको। सं. - कान्।
▪ अभ्युनमयेहं = अभ्युन्नत करूं। ऊंचा उठाऊं। सं. - अभ्युन्नमयेयम्।
▪ धंमसावनानि = धर्मोपदेश। सं. - धर्मश्रावणानि।
▪ सावयामि = सुनवाता हूं। सं. - श्रावयामि। पालि - सावेति, सुणापेति
(श्रावयति)। ['परियत्ति']
▪ धंमानुसथिनि = धर्मानुशासन। सं. - धर्मानुशिष्टीः। [अनुशिष्टिः - आदेश,
शिक्षा, आज्ञा, विचारपूर्वक कर्तव्याकर्तव्य का निरूपण। (संस्कृत०)।। पालि

  • धम्मो (धर्मः)। अनुसिट्ठि (अनुशिट्ठिः)।
    ▪ अनुसासामि = सिखलाता हूं। सं. - अनुशास्मि। पालि - अनुसासति
    (अनुशास्ति)। ['पटिपत्ति']
    ▪ सुतु = सुन कर। सं. - श्रुत्वा। पालि - सुत्वा।
    ▪ आनपयितंसि = आज्ञात हैं। सं. - आज्ञाताः।
    ▪ य....सा (=यथा पुलिसा)। सं. - य(था पु)रुषाः।
    ▪ पलिगोवदिसंति = प्रचार (प्रेरित) करेंगे। सं. - पर्यवगोदिष्यन्ति।
    ['परि-अव-✓वद्' से निष्पन्न]। पालि - ओवदति।
    ▪ पोथविसंति = प्रसार करेंगे। सं. - प्रवितारयिष्यन्ति। पालि -
    वित्थारिस्सन्ति (विस्तारयिष्यन्ति)।
    ▪ अनुवेखमाने = देखते हुए। सं. - अनुवीक्षमाणेन।
    ▪ धंमथंभाणि = धर्मस्तंभ। सं. - धर्मस्तम्भाः। [स्तम्भः स्थूणायाम्
    (शब्द०)]। पालि - थम्भो (स्तम्भः)।
    ▪ मगेसु = मार्गों पर। सं. - मार्गेषु। ['मार्गः मार्ग्यते संस्क्रियते पादेन, मृग्यते
    गमनान्विष्यते इति वा' उणा०।]। पालि - मग्गो (मार्गः)।
    ▪ निगोहानि = वट-वृक्ष। सं. - न्यग्रोधाः। ['न्यग्रोधः - न्यक् रोहतीति' इति।'
    वटवृक्षः। 'न्यग्रोधो वटपादपे' (अनेकार्थ० ३.९८५)]। पालि - निग्रोधो
    (न्यग्रोधः)।
    ▪ रोपापितानि = लगवाये हैं। सं. - रोपिताः। [रोपित - वृक्षदर्शनार्थाय
    कृताङ्कुरारोपणे। (शब्द०)। पालि - रोपितो (रोपितः)। रोपापेति (= to cause to
    be planted or sown - Childers)

दायाँ पृष्ठ (Page 139)

[header] स्तंभ अभिलेख - शब्द-विवरण

▪ छायोपगानि = छाया देने वाले। सं. - छायोपगाः। ['छाया सूर्याप्रिया
कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः'। (अमर० ३.१३३२)]। पालि - छाया (छाया)।
उपगो (उपगः)।
▪ होसंति = होंगे। सं. - भविष्यन्ति। पालि - हेस्सति (भविष्यति)।
▪ अंबावडिक्या = आम के बाग। सं. - आम्रवाटिकाः। आम्रे रसालो माकन्दः
कामाङ्गः पिकबान्धवः। वनपूगो शवश्चूतः परपुष्टमहोत्सवः॥ मधूदूतो मधुफलः
सूफलो मदिरासखः। वसन्तपीडोऽसौ तु सहकारोऽतिसौरभः॥ (निघण्टु०
१.१२०-१२२)। 'वाटीपुष्पाह्वयान्त्येतो क्षुद्रारामः प्रसीदिका' (अभिधान०
४.११२३)। [वाटीशब्दः पुष्पवृक्षाश्यामन्येति।]। पालि - अम्बो (आम्रः)।
▪ अढकोसिक्यानि = आधे-आधे कोस पर (अवस्थित)। सं. -
अर्द्धक्रोशकानि। क्रोश - पुं. अष्टसहसहस्तमाने। मतान्तरे सहस्रद्वयमाने।
(शब्द०)। पालि - अद्धो, अड्ढो (अर्द्धः)। कोसो (क्रोशः)।
▪ उदुपानानि = कुएँ। सं.

(अनेकार्थ० ३.८२३)। पालि - ब्राह्मणे (ब्राह्मणः)।13.• आजीविकेसु = आजीविकों में। सं. - आजीविकेषु। पालि - आजीविको, अजीवको (आजीवकः, अजीवक्कः)।14.• निगिंथिसु = निर्ग्रन्थों में। सं.- निर्ग्रन्थेषु। निर्ग्रन्थः - निर्गतो ग्रन्थेभ्यः। क्षपणकः, दिगम्बरः, बौद्धभेद, मुनिसंघे, मुनिभेदे च। निर्ग्रन्थि, मूर्खे, निःकवचम्, Wait:मुनिसंघेorमुनिभेदे? Let's read character by character: क्षपणकः, दिगम्बरः, बौद्धभेद, मुनिसंघे, मुनिभेदे च। निर्ग्रन्थि, मूर्खे, निःकवचम्, Wait, look at: क्षपणकः, दिगम्बरः, बौद्धभेद, मुनिसंघे, मुनिभेदे च। निर्ग्रन्थि, मूर्ख, निःकवचम्, निर्गते गते वा' (शब्द०)। 'नग्नाटकोनिर्ग्रन्थककम्बलीश्यापथा नग्ने' (

? Let's zoom in: पि [यद] सि? No, पि [य] दसि- wait, between [य] and सि, is there a letter? It saysपि [य] दसि.Wait, no:पि [य] सि? No, Ashok's name is पियदसि. Wait, look at: प.......स = पि [य] दसि। सं. - प्रि [यद] श्शी।Wait, after 'पि', there is '[य] दसि' or '[य] सि'? It looks like[य] दसि. Wait, let's check: प.......स = पि [य] दसि? No, wait, look at line 14: देवानंपिय......वदसि = देवानंपिये [पि] यदसि। सं. - देवानांप्रियः [प्रि] यदर्शी।In line 4:• प.......स = पि [य] दसि। सं. - प्रि [यद] र्शी।Wait, look at[यद] र्शी: प्रि [यद] र्शीwith repha on 'शी'? No,प्रि [यद] श्शी- wait,प्रि [यद] र्शी? It has a repha on 'शी': प्रि [यद] र्शीorप्रि [यद] श

गुहा अभिलेख - शब्द-विवेचन
गुहा अभिलेख - बराबर गुहा
प्रथम अभिलेख
▪ निगोहकुभा = न्यग्रोध गुफा। सँ.-न्यग्रोधगुहा। (न्यग्रोधः -न्यक् रुणद्धि
इति। वटवृक्षः।) 'वटे वैश्रवणावासो न्यग्रोधो बहुपादध्रुवः।' (निघण्टु० ४१)
[वैश्रवण=कुबेर]। (गुहा - √ गुह् से) पर्वतादेर्गह्वरम्। बिलम्। पालि -निग्रोधो
(न्यग्रोधः)। गुहा (गुहा)।
▪ दिना = (दान में) दी गयी। सँ.-दत्ता। पालि -दिन्नो (दत्तः)।
▪ आजीविकेहि = आजीविकों को। सँ. -आजीविकेभ्यः। पालि -आजीवको
(आजीवकः)।
द्वितीय अभिलेख
▪ खलतिकपवतसि = खलतिक पर्वत पर। सँ.-खलतिकपर्वते। [खलतिक -
√ स्खल् से। पालि - खलति=to stumble (Childers)]। पब्बतो (पर्वतः)।
तृतीय अभिलेख
▪ एकुनवीसतिवसाभिसिते = अभिषेक के उन्नीस वर्ष हो चुकने पर।
सँ.-एकोनविंशतिवर्षाभिषिक्तः। पालि -एकूनवीसं, एकूनवीसति
(एकोनविंशतिः)।
▪ जलघोसागमथात = वर्षा (से बचाव) के लिए। सँ.-जलघोषागमार्थतः।
'घोषः शब्दाभीरनिवासयोः' (त्रिकाण्ड० ३.९९१)। 'घोषः कांस्ये स्वने
गोपघोषकाभीरपल्लिषु' (अनेकार्थ० २.५६५) 'घोषः-घोषन्ति गावोऽत्र।
आभीरपल्ल्याम्। ध्वनौ, अम्बुदनादे च। (शब्द०)। 'आगमस्त्वागतौ शास्त्रे'
(अनेकार्थ० ३.१०६०)। (जलम्-जलति जीवयति लोकान्। जलति
आच्छादयति भूम्यादीनिति वा। पानीयम्।) (घोषः-घोषन्ति शब्दायन्ते गावो
यस्मिन्। ध्वनिः।)। पालि -जलं (जलम्)। घोसो (घोषः)। आगमो (आगमः)।
अत्थाय (अर्थाय)।
▪ सुपिये = अति सुंदर। सँ.-सुप्रिया। (प्रियः-प्रीणातीति। हृद्यः।)
▪ ख..... = ख [लतिकपवतसि]। सँ. -खलतिकपर्वते।