अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ८७७
दुःखमेव दुःखता दुःखदुःखता । एवं यावत् संस्कारा एव दुःखतेत्यपरे ।
असाधारणत्वात् मनापामनापानां विपरिणामदुःखदुःखते उक्ते । सर्वे तु
संस्काराः संस्कारदुःखतया दुःखाः । तांस्त्वार्या एव पश्यन्ति ।
आह चात्र—
“ऊर्णापक्ष्म यथैव हि करतलसंस्थं न वेद्यते पुम्भिः ।
अक्षिगतं तु तथैव हि जनयत्यरतिं च पीडां च ॥
करतलसदृशो बालो न वेत्ति^२ संस्कारदुःखतापक्ष्म ।
अक्षिसदृशस्तु विद्वांस्तेनैवोद्विज्यते गाढम्” ॥ इति
न हि बालानामावीचिकेष्वपि स्कन्धेषु तथा दुःखबुद्धिः प्रवर्तते, यथार्याणां
भावाग्रिकेष्वपीति । एवं तर्हि मार्गेऽपि^१ संस्कारदुःखताप्रसङ्गः ? संस्कृतत्वात् ।
प्रतिकूलं हि दुःखमिति लक्षणान्न मार्गो^२ दुःखम् । न हि तस्योत्पाद आर्याणां
दुःखमेव दुःखता दुःखदुःखता । यावदिति वचनात् विपरिणाम एव
दुःखता विपरिणामदुःखता, संस्कार एव दुःखता संस्कारदुःखतेति वाच्यम् ।
अयं पर्यायो विग्रहेणैव विशिष्टो नार्थेन । स एव ह्यत्रार्थो गृहीतव्यः । असाधा-
रणत्वादिति विस्तरः । मनापाः संस्कारा असाधारणा दुःखदुःखतायाः ।
अतस्तेषामसाधारणत्वाद् विपरिणामदुःखतोक्ता । अमनापाश्चासाधारणा विप-
रिणामदुःखतायाः । अतस्तेषामसाधारणत्वाद् दुःखदुःखतोक्तेति । सर्वे तु
मनापादयः संस्कारदुःखतया दुःखाः, तस्या व्यापिनीत्वात् । यदि सर्वेऽपि तथा
दुःखाः, कस्मात् सर्वे (विपरिणामदुःखतया) न पश्यन्तीति ? अतः आह—
तां त्वार्या एव पश्यन्ति । नान्ये । कथमिदमुपन्यस्यते ? आह चात्रेति सर्वम् ।
एवं तर्हीति । यदि संस्कारदुःखतया सर्वेऽपि संस्कारा दुःखाः, मार्गेऽपि
संस्कारदुःखताप्रसङ्गः । संस्कृतत्वात् । प्रत्ययजनितत्वादित्यर्थः । प्रतिकूलं हि
दुःखमिति लक्षणान्मार्गो न दुःखमिति । किमिदमन्यदेवोच्यते, पूर्वमुक्तम्—
प्रत्ययाभिसंस्करणात् सर्वसंस्कारा अनित्याः । यच्चानित्यम् तद् दुःखमिति
मार्गश्च प्रत्ययाभिसंस्कृतत्वाद नित्यः । तस्माद् दुःखमिति प्रसज्येत । यदि हि
प्रतिकूलतैव दुःखलक्षणमिष्येत् तत्पूर्वोक्तमलक्षणं स्यात्; तच्चेद् दुःखता-
लक्षणम् इदमलक्षणमिति ? नैष दोषः । कथम् ? यदनित्यमार्याणां प्रतिकूलं
१. मार्गस्यापि—का० । २. मागौ न—जा० ।

प्रतिकूलः; सर्वदुःखक्षयावाहनात् । यदपि ते निर्वाणं शान्ततः पश्यन्ति, तदापि
यदेव दुःखतो दृष्टं तस्यैव निरोधं शान्ततः पश्यन्ति, न मार्गस्य । यदापि
दुःखमप्यत्रास्ति तस्माद् दुःखमेवार्यसत्यमुच्यते, सुखस्याल्पत्वात्; मुद्गादिभावेऽपि
माषराश्यपदेशवदित्येके । को हि विद्वान् परिषेकसुखाणुकेन गण्डसुखमिति
व्यवस्येत् ! आह खल्वपि—
“दुःखस्य च हेतुत्वाद् दुःखैश्चानल्पकैः समुदितत्वात् ।
दुःखे च सति तदिष्टेर्दुःखमिति¹ सुखं व्यवस्यन्ति” ॥ इति
सहैव तु सुखेन सर्वं भवमार्या दुःखतः पश्यन्ति ; संस्कारदुःखतैकरसत्वात् ।
अतो दुःखमेवार्यसत्यं व्यवस्थाप्यते, न सुखम् । कथमिदानीं सुखस्वभावां वेदनां
तद् दुःखमित्ययमत्राभिप्रेतोऽर्थः । किं चानित्यमार्याणां प्रतिकूलम् ? यत्सास्रवं
वस्तु । कस्मात् पुनरनास्रवो मार्गस्तथैवानित्योऽपि न चार्याणां प्रतिकूलः ?
इत्यत आह – न हि तस्योत्पाद आर्याणां प्रतिकूलः; सर्वदुःखक्षयावाहनादिति ।
अविशेषाभिधानेऽपि हि लोके विशेषप्रतिपत्तिर्दृष्टा । तद्यथा—गमनाद् गौः,
न च गमनान्महिषोऽपि गौर्भवति । एवं ह्यर्थे नियते गौः (कस्मिंश्चिद्भवति)
कस्माद्भवति ? यस्माद् गच्छतीति । एवमिहापि यत् सास्रवं वस्तु तत्प्रतिकूल-
मार्याणाम् । कस्मात् ? अनित्यत्वादिति । यदेव दुःखतो दृष्टमिति । सास्रवं
वस्तु । तस्यैव निरोधं शान्ततः पश्यन्ति । न मार्गस्येत्यवगन्तव्यम् । मुद्गादि-
भावेऽपि माषराश्यपदेशवदिति । माषराशौ मुद्गमसूरकलायादिसद्भावेऽप्यल्प-
त्वात् मुद्गादीनां माषराशिरिति लोके व्यपदेशो दृश्यते, तद्वत् । परिषेकसुखाणु-
केनेति । सुखं च तदणुकं च सुखाणुकम्, परिषेकेण सुखाणुकं परिषेक-
सुखाणुकम्, तेन ।
आह खल्वपीति । भदन्तकुमारलातः दुःखसन्तत्याम् । दुःखस्य च हेतुत्वाद्
इति । सुखं दुःखस्य हेतुर्दुःखवेदनीयेन कर्मणा सम्प्रयुक्तत्वादिति ।
दुःखैश्चानल्पकैः समुदितत्वात् । यस्माच्चातिबहुभिर्दुःखैः परसेवा-
कृत्यादिकृतैः समुदितं सुखमुत्पद्यते । दुःखे च सति तदिष्टेः । यस्माच्च
क्षुत्पिपासादिकृते दुःखे सति भोजनपानादिकृतं सुखमिष्टम्,
नान्यथा । अत एभ्यः कारणेभ्यो दुःखमिति सुखं व्यवस्यन्तीति ।
सहैव तु सुखेनेति । तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तनार्थः । संस्कारदुःखतैकरसत्वादिति ।
संस्कारदुःखतैकप्रकारत्वात् । कथमिदानीं सुखस्वभावामिति । कथमदुःखस्वभावां
१-१. दुःखं सुखमिति—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ९७६
दुःखतः पश्यन्ति ? अनित्यतया प्रतिकूलत्वात् । यथा रूपसंज्ञादीन्यपि दुःखतः
पश्यन्ति । न च तान्येवं दुःखानि, यथा दुःखा वेदनेति ।
यस्तु मन्यते—दुःखहेतुत्वादिति । तस्यासौ समुदायाकारः स्यान्न दुःखा-
कारः । आर्याणां च रूपारूप्योपपत्तौ कथं दुःखसंज्ञा प्रवर्त्तते¹ ! न हि तेषां²
दुःखवेदनाहेतुः स्कन्धा भवन्ति । संस्कारदुःखता च सूत्रे किमर्थमुक्ता³ भवेत् !
यदि तर्ह्यनित्यत्वात् दुःखतः पश्यन्ति, अनित्यदुःखाकारयोः कः
प्रतिविशेषः ? उदयव्ययधर्मित्वादनित्यं पश्यन्ति । यथा⁴ प्रतिकूलत्वाद् दुःखम् ।
अनित्यं तु दृश्यमानं प्रतिकूलं भवतीत्यनित्याकारो दुःखाकारमाकर्षति ।
वेदनां दुःखतः पश्यन्ति । अनित्यतया प्रतिकूलत्वादिति । अनित्यत्वात् प्रतिकूलं
प्रतिकूलत्वाद् दुःखतः पश्यन्तीत्यर्थः । यथा रूपसंज्ञादीन्यपीति । यथा रूपसंज्ञा-
संस्कारविज्ञानान्यपि दुःखतः पश्यन्ति । न च तान्येवं दुःखानि । यथा दुःखा
वेदना । तस्या उपघातकस्वभावत्वात् , तेषां वा तल्लक्षणत्वात् ।
यस्तु मन्यत इति । भदन्तकुमारलातः । तस्य भदन्तस्यासौ समुदायाकारः
स्यान्न दुःखाकारः । दुःखहेतुतो दर्शनात् । किञ्च—आर्याणां चानागामिनां
रूपारूप्योपपत्तौ कथं दुःखसंज्ञा प्रवर्त्तते । नैव प्रवर्त्तते इत्यर्थः । न हि तेषाम-
नागामिनां दुःखवेदनाहेतुः दुःखाया वेदनाया हेतुः । के ? स्कन्धा रूपारूप्या-
वचराः । कस्मान्न हेतुः ? पुनर्दुःखस्थानानागमनात् । संस्कारदुःखता च सूत्रे
किमर्थमुक्ता भवेदिति । यदि दुःखहेतुत्वात् सुखमपि दुःखतः पश्यन्ति, येयं
संस्कारदुःखतोक्ता—'यदनित्यम् तद् दुःखम्' इति, सा किम्प्रयोजना ? दुःख-
हेतुत्वेनैव तत्प्रयोजनसिद्धेः ।
दुःखहेतुवाद्याह—यदि तर्हीति । यदि यदनित्यम् तद् दुःखमित्यनित्यत्वाद्
दुःखतः पश्यन्ति न दुःखहेतुत्वादनित्यदुःखाकारयोः कः प्रतिविशेषः ।
अत्राचार्य आह—उदयव्ययधर्मित्वादिति विस्तरः । यथा प्रतिकूलत्वाद्
दुःखम् तथा तत्प्रतिपादयन्नाह—अनित्यं तु दृश्यमानं प्रतिकूलं भवतीत्यनित्या-
कारो दुःखाकारमाकर्षतीति । तदुक्तं भवति—यदिदमुक्तं 'यदनित्यम् तद् दुःखम्'
इति, नाकात्वादेवमुक्तम्; अपि त्वनित्यं तत् सुखं पश्यतां प्रतिकूलं भवति ।
प्रतिकूलत्वाद् दुःखतः पश्यन्तीति ।
१. प्रवर्तेत—का० । २. पुनस्तेषां—का० ।
३. पृथगुक्ता—का० । ४. का० पुस्तके नास्ति ।

नास्त्येव सुखा वेदनेत्येकीयाः, दुःखैव तु सर्वा। कथमिदं गम्यते ?
सूत्राद्, युक्तितश्च। कथं तावत् सूत्रात् ? उक्तं हि भगवता—"यत् किंचिद्वे-
दितमिदमत्र दुःखस्य" इति, "सुखा¹ वेदना दुःखतो द्रष्टव्या" इति, "दुःखे
सुखमिति संज्ञाविपर्यासः" इति। एवं तावत् सूत्रात्। कथं² युक्तितः ? सुखहेत्वन्य-
वस्थानात्। य एव हि केचित् पानभोजनशीतोष्णादय इष्यन्ते सुखहेतवः, त
एवात्युपयुक्ता अकालोपयुक्ताश्च पुनर्दुःखहेतवः संपद्यन्ते। न च युक्ता सुखहेतु-
वृद्ध्या समेन वाऽन्यस्मिन् काले दुःखोत्पत्तिरित्यादित एव ते दुःखहेतवः, न
सुखस्य। अन्ते तु तद् दुःखं वृद्धिमापन्नं व्यक्तिमापद्यत इति। एवमीर्यापथ-
विकल्पेऽपि वक्तव्यम्। दुःखप्रतिकारे च सुखबुद्धेर्दुःखविकल्पे च। न हि तावत्
सुखमिति वेद्यते किञ्चिद् यावन्न दुःखान्तरेणोपद्रुतो भवति क्षुत्पिपासाशीतोष्ण-
श्रम~~[.....]~~। तस्मात् प्रतीकार एवाविदुषां सुखबुद्धिः, न सुखे
दुःखविकल्पे च बालाः सुखबुद्धिमुत्पादयन्ति, यथा—अंशादंशं भारं
सञ्चारयन्तः।
अस्त्येवेत्याभिधार्मिकाः। एष एव च न्यायः। कथं कृत्वा ? इदं हि
तावदयं प्रष्टव्यः सुखापवादी—किमिदं दुःखं नाम, यद् बाधनात्मकं चेत्,
एकीया इति। भदन्तश्रीलातादयः। इदमत्र दुःखस्येति। इदमत्र दुःखस्य
लक्षणमित्यर्थः। सुखा वेदना दुःखतो द्रष्टव्येति। अपरं सूत्रपदम्। शीतोष्णादय
इति। आदिशब्देनाम्लमधुरादयो गृह्यन्ते। अत्युपयुक्ता अतिपरिभुक्ताः।
अकालोपयुक्ताश्चेति। तद्यथा शीता हेमन्ते, उष्णा ग्रीष्मे। समेन वेति।
सुखहेतुना। एवमीर्यापथविकल्पेऽपि वक्तव्यमिति। य एव हि शयनादय
इष्यन्ते सुखहेतवः त एवेति सर्वं यावद् व्यक्तिमापद्यन्त इति वक्तव्यम्।
दुःखप्रतीकारे च सुखबुद्धेः। किम् ? नास्ति सुखा वेदनेति प्रकृतम्। दुःखविकल्पे
च। किम् ? सुखबुद्धेः। तथैव नास्ति सुखा वेदनेति। दुःखप्रतीकारे सुखबुद्धिं
प्रतिपादयन्नाह—न हि तावत्सुखमिति विस्तरः। दुःखविकल्पेनेति प्रतिपादय-
न्नाह—दुःखविकल्पे च बाला इति विस्तरः। अंशादंशं भारं सञ्चारयन्तो भार-
वाहका दुःख एवावस्थिते भारातिक्रामणे सुखमिति बुद्धिमुत्पादयन्ति।
१. दुःखा—का०। २. कथः—का०।

कथमिति वक्तव्यम् ? उपघातकं चेत् , अनुग्राहकं सुखमिति सिद्धम् । अनभिप्रेतं
चेत् , अभिप्रेतं सुखमिति सिद्धम् । तदेव ह्यभिप्रेतं पुनरनभिप्रेतं१ भवत्यार्याणां
नैवाल्पकाले । तस्मादनिष्पन्नमभिप्रेतत्वं चेत् ? न; अन्यथाऽनभिप्रेतत्वात् ।
या हि वेदना स्वेन लक्षणेनाभिप्रेता, नासौ पुनस्तेनैव जात्वनभिप्रेता भवति । तथा
ह्येनामाकारान्तरेण विदूषयन्त्यार्याः, प्रमादपदं चैनां पश्यन्ति महाभिसंस्कारसाध्यां
च विपरिणामिनीं चानित्यां च, येनानभिप्रेता भवति । न तु खलु स्वलक्षणाकारेण ।
यदि चासौ स्वेनात्मनानभिप्रेता भवेन्नैव तस्यां कस्यचिद्रागो भवेद्, यतो वैराग्यार्थ-
माकारान्तरेणापि२ दोषवतीं पश्येयुः । तस्मादस्त्येव स्वलक्षणतः सुखा वेदना ॥
यत्तु भगवतोक्तम्—"यत् किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्य" इति तद्भगवतैव
नीतार्थम्—"संस्कारानित्यतामानन्द मया सन्धाय भाषितं संस्कारविपरिणामतां च,
यत् किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्य" इति । अतो न दुःखदुःखतां सन्धायैतदुक्तमिति
सिद्धं भवति । यदि च स्वभावत एव सर्वं वेदितव्यं दुःखमभविष्यत्, किमर्थमार्या-
नन्द एवं भगवन्तमप्रक्ष्यत्—'तिस्र इमे वेदना उक्ता भगवता सुखा दुःखाऽ-
दुःखासुखा च । उक्तं चेदं भगवता—यत् किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्य इति ।
किं नु सन्धाय भगवता भाषितम्—यत्किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्य' इति । एवं हि
एष एव च न्याय इति । आचारः । अनभिप्रेतं भवत्यार्याणामिति कामसुखम् ।
अन्यथानभिप्रेतत्वादिति । प्रमादपदत्वादीना कारान्तरेण । तदर्थं दर्शयन्नाह—
या हि वेदनेति विस्तरः । प्रमादपदमिति । कुशलप्रच्युतिकारणमित्यर्थः ।
महाभिसंस्कारसाध्यां च विपरिणामिनीं च । समनन्तरदुःखोत्पादिनीमदुःखा-
सुखोत्पादिनीं चेत्यर्थः । न्यूनरूपत्वमापन्नामिति वा । अनित्यां च विनाशिनीं
चेत्यर्थः । न तु खलु स्वलक्षणाकारेणेति । अनुग्राहकस्वलक्षणाकारेण आर्याणा-
मपि हि सुखवेदनानुग्राहकेभ्यो विसंवादः । यदि चासौ सुखा वेदना स्वेनात्मना-
नुग्राहकात्मनानभिप्रेता भवेत् नैव तस्यां सुखायां वेदनायां कस्यचिद्रागो भवेत् ।
दुःखवेदनावदित्यभिप्रायः । यतो वैराग्यार्थमिति । यतः कारणात् वैराग्यार्थ-
माकारान्तरेणापि दोषवतीं पश्येयुः । अन्यथानायासेनैव रागभावसिद्धेः
वैराग्यार्थं प्रयत्नोऽनर्थकः स्यात् ।
उक्तं चेदं भगवतेति । स्थविरानन्दवचनमेवैतत् सूत्रपदम् । एवं हि
१. अनभिप्रेतं—जा० । २. प्रकारान्तरेणापि—का० ।

८८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-

सोऽप्रक्ष्यत्—'किं नु संधाय भगवता भाषितं तिस्रो वेदनाः' इति । भगवानपि चैवं^१
व्याकरिष्यत्—'इदं मया संधाय भाषितं तिस्रो वेदनाः' इति, न त्वेवमाह ।
तस्मात् सन्त्येव स्वभावतस्तिस्रो वेदनाः । 'इदं तु संधाय मया भाषितं
यत्किंचिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्य' इत्याभिप्रायिकमेतद्वाक्यं दर्शयति ।
यदप्युक्तम्—"सुखा वेदना दुःखतो द्रष्टव्या" इति । उभयं तस्यामस्ति ।
सुखत्वं च स्वभावतो मनापत्वाद्, दुःखत्वं च पर्यायतो विपरिणामानित्यधर्मित्वात्^२ ।
सा तु सुखतो दृश्यमाना बन्धाय कल्पते, तदास्वादनात् । दुःखतो दृश्यमाना
मोक्षाय कल्पते, तद्वैराग्यादिति । यथा दृश्यमाना मोक्षाय कल्पते तथैनां
द्रष्टुमाज्ञापयन्ति बुद्धाः ।
कथमिदं गम्यते—स्वभावतः सा सुखेति ? यदाह—
"संस्कारानित्यतां ज्ञात्वा अथो विपरिणामताम् ।
वेदना दुःखतः प्रोक्ता सम्बुद्धेन प्रजानता ॥ इति ( ) ।
यदपि चोक्तम्—"दुःखे सुखमिति संज्ञाविपर्यासः" इति ? आभिप्रायिक
एष निर्देशः । लोकस्य हि सुखसंज्ञा वेदनायां कामगुणेषूपपत्तौ च । तत्र सुखां

सोऽप्रक्ष्यदिति । यत्किंचिद्वेदितम् । इदमत्र दुःखस्येति एतदयुक्तरूपं वचनमिति
पश्यन् स्थविरानन्दस्तदेव पृष्टवान् । यत्किंचिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्येति
विरुद्धमेवेति कृत्वा । यदि तु तिस्रो वेदना इत्येतदयुक्तरूपमद्रक्ष्यत्, तदेवा-
प्रक्ष्यत्, किं नु संधाय भगवता भाषितं तिस्रो वेदना इत्येतद् विरुद्धमेवेति
कृत्वा । भगवानपि चैवं व्याकरिष्यदिदं मया सन्धाय भाषितं तिस्रो वेदना
इति । न त्वेवं व्याकरिष्यत् । संस्कारानित्यतामानन्द सन्धाय मया भाषितम्,
संस्कारविपरिणामताम् । यत्किंचिद् वेदितमिदमत्र दुःखस्येति । न त्वेवमाह ।
पुनश्च तिसृणां वेदनानां वचनात् तस्मात् सन्त्येव स्वभावतस्तिस्रो वेदनाः ।
इदं तु संधाय मया भाषितं यत्किंचिद् वेदितमिदमत्र दुःखस्येति वचनादाभि-
प्रायिकमेतद्वाक्यं दर्शयति भगवान् । यत्किंचिद् वेदितमत्र दुःखस्येति संस्कार-
विपरिणामताभिप्रायत् । विपरिणामानित्यधर्मित्वादिति । विपरिणामधर्मित्वा-
दनित्यधर्मित्वाच्च । विपरिणामः पुनरन्यथात्वम् । कामगुणा इति । इष्टानां

१. भगवानप्येवं—का० । २. ०धर्मत्वात्—का० ।

वेदनां पर्यायेण दुःखां सतीमेकान्तसुखां पश्यतो विपर्यासः । एवमुपपत्तिम् ।
तस्मान्नान्तः सुखवेदनाऽभावसिद्धिः ।
यदि तु स्वभावत एव सर्वं वेदितं दुःखमभविष्यत्, 'तिस्रो वेदनाः' इति
वचने को गुणोऽभविष्यत् । लोकानुवृत्त्येति चेत् न ? सर्ववेदितदुःखत्वस्य
संस्कारविपरिणामानित्यतां संधायभाषितवचनात्, यथाभूतवचनाच्च । “यच्च
सुखेन्द्रियं यच्च सौमनस्येन्द्रियं सुखैषा वेदना द्रष्टव्या” इति विस्तरेणोक्त्वा
“येनेमानि पञ्चेन्द्रियाण्येवं यथाभूतं सम्यक् प्रज्ञया दृष्टानि, त्रीणि चास्य
संयोजनानि प्रहीणानि भवन्ति” इत्येवमादि । लोकोऽपि च कथं दुःखां वेदनां
त्रिविधां व्यवस्येत् !
मृद्वधिमात्रमध्यासु यथाक्रमं सुखादिबुद्धिरिति चेत् ? न ; सुखस्यापि
त्रिविधत्वात् मृद्वादिषु दुःखेष्वधिमात्राद

रसस्प्रष्टव्यविशेषजं सुखं वेदयते, तदा कतमत दुःखं मृदुभूतम्, यत्रास्य सुखबुद्धि-
र्भवति ! अनुत्पन्नविनष्टे च तस्मिन् मृदुनि दुःखे सुतरां सुखबुद्धिः स्यात् ; अशेष-
दुःखापगमात् ।
एवं कामसुखसम्मुखीभावेऽपि वक्तव्यम् ।
कथं च नामैतद्¹ योक्ष्यते² यन्मृदुनि वेदिते सुव्यक्तस्तीव्रोऽनुभवो³ गृह्यते,
मध्ये पुनरव्यक्त इति । त्रिषु च ध्यानेषु सुखवचनात् मृदु दुःखं स्यात् ।
अधिमात्रादिसुखबुद्धिः स्यादधिमात्रमध्यममृदुः सुखबुद्धिः स्यादित्यर्थः । कथम् ?
मृदुनि दुःखे अधिमात्रसुखबुद्धिः । मध्ये मध्यसुखबुद्धिः । अधिमात्रे मृदुसुख-
बुद्धिरिति । न चाधिमात्रे दुःखे मृदुसुखबुद्धिर्युक्ता, किं कारणम् ? अधिमात्रमेव
तद् दुःखं न स्याद्, यदि तत्र मृदुसुखबुद्धिः स्यात् । मृदुनि च दुःखे
यद्यधिमात्रसुखबुद्धिः, कथं तस्य दुःखस्य मृदुत्वम् ! न हि तथा व्यक्तस्यानुभवस्य
मृदुत्वं युज्यत इति । अदुःखासुखानन्तरं सुखानुभवं पश्यन्नाह — यदा गन्धरस-
स्पृष्टव्यविशेषजमिति । मध्यं हि दुःखमदुःखासुखं भवताम्, न मृदुप्रकारम् ।
अतो वक्तव्यम् — तदा कतमद् दुःखं मृदुभूतं यत्रास्य सुखबुद्धिर्भवतीति ।
विषयबलादेव हि तत् सुखमुत्पद्यते । मृदुदुःखसमनन्तरप्रत्ययबलादधिमात्रदुःख-
समनन्तरप्रत्ययबलाद्वेति । किं च — यदि मृदुनि दुःखे सुखबुद्धिरिति मन्यसे,
अनुत्पन्नविनष्टे च तस्मिन् मृदुनि दुःख इति । अनुत्पन्ने विनष्टे च तस्मिन् मृदुनि
दुःखे । सुतरां सुखबुद्धिः स्यात्; अशेषदुःखापगमात् । यस्मादशेषं दुःखमपगतम्,
सशेषापगतेऽपि हि दुःखे सुखबुद्धिरिच्छसि, किमङ्गाशेषापगत इत्यभि-
प्रायः । —
एवं कामसुखसम्मुखीभावेऽपि वक्तव्यमिति । यथा गन्धरसस्प्रष्टव्यविशेषजं ,
सुखमुक्तम् , एवं कामसुखसम्मुखीभावेऽपि वक्तव्यम् । कथम् ? मृदुनि रागदुःखे
कामसुखबुद्धिर्भवति । अनुत्पन्ने विनष्टे च तस्मिन् रागदुःखे सुतरां कामसुखं
स्यात् । न चैवं दृष्टमिति ।
कथं च नामेति विस्तरः । कथं च नामैतद्योक्ष्यते । यन्मृदुनि वेदिते । यन्मृदुनि
दुःख इत्यर्थः । तीव्रानुभवो गृह्यत इति । वक्तव्यम् सुखं गृह्यते । मध्ये पुनरव्यक्त
इति । मध्यदुःखे अदुःखासुखा वेदना गृह्यते इत्यर्थः । मृदुनि दुःखे तेनाव्यक्तेन
भवितव्यमित्यभिप्रायः । त्रिषु चेति विस्तरः । त्रिषु च ध्यानेषु प्रथमद्वितीय-
तृतीयेषु सुखवचनात् । सुखा वेदना तत्रेति सूत्रे वचनात् । मृदु दुःखं स्यात् ।
१. नामेदं—का० । २. योज्यते—का० । ३. तीव्रानु०—का० ।

ऊर्ध्वमदुःखसुखवचनान्मध्यं दुःखमिति न युज्यते मृद्वादिष्वदुःखेषु सुखादिवेदना-
व्यवस्थानम् । उक्तं च भगवता - "रूपं चेन्महानामन् एकान्तदुःखमभविष्यन्न
सुखं न सुखानुगतम्" इत्येवमादि । तस्मादप्यस्ति किञ्चित् सुखम् । एवं तावन्न
सूत्रात् सुखवेदनाऽभावः सिध्यति ।
यत् पुनः सुखहेत्वव्यवस्थानादित्युक्तम्, हेत्वपरिज्ञानादिदमुच्यते । आश्रय-
विशेषापेक्षो हि विषयः सुखहेतुर्वा भवति, दुःखहेतुर्वा । न केवलो विषयः । स
यां कामवस्थां प्राप्य सुखहेतुर्भवति न तां पुनः प्राप्य कदाचिन्न भवतीति
व्यवस्थित एव सुखहेतुः । तद्यथा-स एवाग्निः पाक्यभूतविशेषापेक्षः स्वादुपाक-
हेतुर्भवति स एवास्वादुपाकहेतुः, न तु यां पाक्यभूतावस्थां प्राप्य स्वादुपाकहेतुस्तां
पुनः प्राप्य न हेतुरित्येष दृष्टान्तः । ध्यानेषु च कथं न व्यवस्थितः सुखहेतुः !
यत्तु पुनः दुःखप्रतिकारे सुखबुद्धिरित्युक्तम्, तत्र विहितः प्रतीकारः । यदा
किं कारणम् ? मृदुनि दुःखे सुखबुद्धिरिति तवाभिप्रायात् । ऊर्ध्वं चतुर्थे ध्याने
आरूप्येषु चादुःखासुखवचनात् सूत्रे । मध्यं दुःखं स्यात् । कस्मात् ? मध्ये दुःखे
अदुःखासुखमिति तवैवाभिप्रायात् । इत्यतो न युज्यते मृद्वादिष्वदुःखेषु सुखादि-
वेदनाव्यवस्थानम् । कथं हि नामाधोध्यानेषु मृदु दुःखम् ऊर्ध्वं पुनर्मध्यमिति
युज्यते । रूपं चेन्महानामन्निति । "रूपं चेन्महानामन्नेकान्तदुःखमभविष्यत् न
सुखं न सुखानुगतं न सौमनस्यं न सौमनस्यानुगतं न सुखवेदितं हेतुरपि
प्रज्ञायते रूपे संरागाय । यस्मात् तर्हि अस्ति रूपं सुखं सुखानुगतं पूर्ववदतो रूपे
हेतुः प्रज्ञायते यदुत संरागाय" इति ।
सुखहेत्वव्यवस्थानादिति । अत्र ब्रूमः-यदि सुखहेत्वव्यवस्थानान्न सुखमस्ति
वः, दुखमप्यसत्स्यात्; दुःखहेत्वव्यवस्थानात् । अपि च व्यवस्थित एव सुखहेतुः ।
कथम् ? इत्याह-आश्रयविशेषापेक्षो हेति विस्तरः । यदि हि केवल एव विषयो
हेतुः स्यात् स्यादेवाव्यवस्थितो हेतुः, न तु केवलो विषयो हेतुः । यस्मादाश्रय-
विशेषोऽपि हेतुरिति । स एवाग्निरिति । तद्यथा-स एवाग्निः पाक्यभूतविशेष
ईषत्पक्वावस्थे तण्डुलसमूहे स्वादुपाकहेतुर्भवति; अभिमतोदनपाकहेतुत्वात् । स
एवास्वादुपाकहेतुः । तद्दाहहेतुत्वादित्यर्थः । न तु यां पाक्यभूतावस्थां प्राप्य
स्वादुपाकहेतुरासीत् । तां पुनः प्राप्य पश्चान्न हेतुः स्वादुपाकस्य तस्यास्त्येत्यर्थः ।
एष दृष्टान्तः तस्य पूर्वोक्तस्य दार्ष्टान्तिकस्यार्थस्य । ध्यानेषु च कथं न व्यवस्थितः
सुखहेतुरिति । न हि तदेव ध्यानं प्रथमं यावत् तृतीये चिरकालमपि समापन्नानां
अभि० को० ३ : १

८८६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
गन्धादिविशेषजं सुखं वेदयते तदा कस्य प्रतीकारेषु सुखबुद्धिर्भवति ! अनुत्पन्न-
विनष्टे च तस्मिन् दुःखे सुतरां सुखबुद्धिः स्यात् । ध्यानजे सुखे कः कस्य
प्रतीकार इत्येवमादि ।
भावसञ्चारेऽपि चावस्थान्तरजं सुखमेवोत्पद्यते । यावदसौ तादृशी
कायावस्था नान्तर्धीयते । अन्यथा हि पश्चाद् भूयसी सुखबुद्धिः स्यात् ।
एवं श्रान्तस्येर्यापथविकल्पेषु वेदितव्यम् ।
“अन्ते कुतो दुःखबुद्धिरारम्भो यदि नादितः” इति चेत् ? कायपरिणाम-
विशेषान्मद्यादीनामन्ते माधुर्यशुक्तावत् । तस्मादस्त्येव सुखा वेदनेति सिद्धम् ।
त्रिदुःखतायोगाद् वा सर्वं सास्रवं दुःखमिति ।
यत्तु समुदयसत्यं तदेवोच्यते । इदमुत्सूत्रम्, सूत्रे हि तृष्णैवोक्ता ?
दुःखहेतुर्भवतीति । ध्यानजे च सुखे कस्य प्रतीकार इति । न हि ध्यानेषु दुःख-
मस्तीति । आदिशब्देनेदमपि वक्तव्यम्—यदि दुःखप्रतीकारेषु सुखबुद्धिः स्यात् ।
“रूपं चेन्महानामन्नेकान्तदुःखमभविष्यत्, न सुखं न सुखानुगतम्’ इत्येवमादि
नोक्तं स्यादिति । सुखमेवोत्पद्यत इति । सुखैव सा वेदनोत्पद्यते । न सा दुःखा
वेदना सुखत्वेन कल्पितेति । यावदसौ तादृशी कायावस्थेति । सुखोत्पत्त्यनुकूला ।
अन्यथा हि यद्यवस्थान्तरजं सुखमेव नोत्पद्यते यावदसौ तादृशी कायावस्था
नान्तर्धीयते१ । अन्यथा पश्चाद् भूयसी सुखबुद्धिः स्यात् ।
अन्ते कुत इति विस्तरः । अथ मतम्—पानभोजनाद्यन्ते कुतो दुःखबुद्धिः
स्यात् यदि तस्यादितस्तत्प्रारम्भो नासीदिति । अत्र ब्रूमः— कायपरिणामविशेषात् ।
कायस्य तादृशः परिणामविशेषः पश्चादुत्पद्यते पानाद्यासेवनात् यत्सुखोत्पत्त्य-
वस्थायां दुःखं नोत्पद्यते, अन्ते तूत्पद्यत इति । किमिव ? इत्याह—मद्यादीनामन्ते
माधुर्यशुक्तावदिति । यथा मद्यक्षीरादीनां तादृशः पश्चात्परिणामविशेषो भवति
यत्पूर्वं मधुरतावस्थायां माधुर्यस्याविद्यमाना शुक्तात आम्लता

प्राधान्यादसौ सूत्र उक्ता, अन्येऽपि तु समुदायः । कथमिदं प्रत्येतव्यम् ?
अन्यत्रान्यस्यापि वचनात् । उक्तं हि भगवता—
“कर्म च तृष्णा च अथो अविद्या संस्काराणां हेतुरभिसंपराये" इति ।
पुनश्चोक्तम्— “पञ्च बीजजातानीति सोपादानस्य विज्ञानस्यैतदधि-
वचनम् । पृथिवीधातुरिति चतसृणां विज्ञानस्थितीनामेतदधिवचनम्” इति । तस्मा-
दाभिप्रायिकः सूत्रेषु निर्देशः । लाक्षणिकस्त्वभिधर्मे ।
अपि त्वभिनिर्वृत्तिहेतुं ब्रुवता समुदयसत्यं तृष्णैवोक्ता । उपपत्त्यभिनिर्वृत्त-
हेतुं सहेतुकं ब्रुवता गाथायां कर्म च तृष्णा चाविद्योक्ता । “कर्महेतुरुपपत्तये,
प्रथमे वा कोशस्थाने “दुःखं समुदयो लोकः” (अभि० को० १.८) इति
वचनात् । सूत्रे हि तृष्णैवोक्तेति । समुदयसत्यं कतमत् ? यासौ तृष्णा
नन्दीरागसहगता तत्र तत्राभिनन्दिनीति । वैभाषिक आह—प्राधान्यादिति ।
अन्यत्रान्यस्यापि वचनात् । अन्यत्र सूत्रे अन्यस्यापि कर्माविद्यादेर्वचनादन्येऽपि
समुदय इति ।
अभिसम्पराये । आयत्यां परलोक इत्यर्थः ।
पुनश्चोक्तम् । अन्यत्र सूत्रे— “यतश्च भिक्षवः पञ्च बीजजातान्यखण्डानि
अच्छिद्राणि अपूतीनि अवातातपहतानि नवानि साराणि सुशशयितानि ।-
पृथिवीधातुश्च भवत्यब्धातुश्च । एवं तानि बीजानि वृद्धिं विरूढिं विपुलतामा-
पद्यन्ते । इति हि भिक्षव उपमेयं कृत। यावदेवाभ्यार्थस्य विज्ञप्तयः” इतीमं
दृष्टान्तमुपन्यस्येदमुक्तम्—“पञ्च बीजजातानीति भिक्षवः सोपादानस्य विज्ञान-
स्यैतदधिवचनम् । पृथिवीधातुरिति चतसृणां विज्ञानस्थितीनामेतदधिवचनम्”
इति । बीजं पुनर्हेतुः । यश्च हेतुः स समुदयः । विज्ञानस्थितोऽपि प्रतिष्ठा-
हेतुः । तस्मादिति । यतः कर्मादीनामपि हेतुत्ववचनात् समुदयसत्यत्वं सिद्धम्,
तस्मादाभिप्रायिकः । अभिप्राये भवः, अभिप्रायेण वा दीव्यतीत्याभिप्रायिकः
सूत्रे निर्देशः । तृष्णाधिकृतं पुद्गलमधिकृत्य कृत इत्यभिप्रायः । लाक्षणिक-
स्त्वभिधर्मे । लक्षणे भवो लाक्षणिको निर्देशोऽभिधर्मे; 'सर्वं सास्रवं वस्तु
समुदयः' इति सास्रवस्य स्कन्धपञ्चकस्य समुदयसत्यत्वलक्षणयोगात् ।
स एव वैभाषिकस्तृष्णादीनामाभिप्रायिकं समुदयसत्यत्वं विवक्षुराह —
अपि त्विति विस्तरेण । अभिनिर्वृत्तिहेतुं ब्रुवता समुदयसत्यं तृष्णैवोक्ता सूत्रे ।
उपपत्त्यभिनिर्वृत्तिहेतुं सहेतुकं ब्रुवता यावत् कर्म च तृष्णा चाविद्या चोक्ता ।

८८८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [मार्गपुद्गल-

तृष्णाहेतुरभिनिर्वृत्तये" इति सूत्रात्¹। सहेतुसप्रत्ययसनिदानसूत्रे क्रमेण वा
बीजक्षेत्रभावं प्रतिपादयता विज्ञानादयोऽप्युक्ताः।
का पुनरुपपत्तिः ? का चाभिनिर्वृत्तिः ? धातुगतियोन्यादिप्रकारभेदेनात्म-
भावस्योपपादनमुपपत्तिः। अभेदेन पुनर्भवप्रतिसन्धानमभिनिर्वृत्तिः। तयोर्यथाक्रमं
कर्म च भवतृष्णा च हेतुः। तद्यथा—बीजं शालियवादिजातिकारभेदेनाङ्कुरोप-
उपपत्तिहेतुः कर्म। अभिनिर्वृत्तिहेतुस्तृष्णा भवेषु। तयोः पुनस्तद्धेत्वोः
कर्मतृष्णयोरविद्या हेतुरित्याह। कथमेतद्गम्यते—गाथायामुपपत्तिहेतुः कर्मा-
भिनिर्वृत्तिहेतुस्तृष्णेति ? कर्म हेतुरुपपत्तये तृष्णा हेतुरभिनिर्वृत्तय इति सूत्रात्।
सूत्रान्तरे वचनादिति। सहेतुसप्रत्यय इति विस्तरः। अत्र सूत्रे क्रमेण वा।
कारणपरम्पराक्रमणेन वा। गाथायामेष निर्देशः। कर्मतृष्णाविद्यासंस्काराणां
चक्षुरादीनां हेतुरभिसम्पराय इति। तदेतदुक्तं भवति—कर्म हेतुरुपपत्तय इति।
अतो वा सूत्रात्, सहेतुसप्रत्ययकर्मसूत्राद्वा अयमीदृशः गाथार्थ इति।
“कथं चक्षुर्भिक्षवः सहेतु सप्रत्ययं सनिदानम् ? कश्च भिक्षवः चक्षुषो हेतुः ?
कः प्रत्ययः ? किं निदानम् ? चक्षुषो भिक्षवः कर्म हेतुः, कर्म प्रत्ययः, कर्म
निदानम्। कर्मापि भिक्षवः सहेतु सप्रत्ययं सनिदानम्। कश्च भिक्षवः कर्मणो
हेतुः ? कः प्रत्ययः ? किं निदानम् ? कर्मणो भिक्षवस्तृष्णा हेतुः, तृष्णा प्रत्ययः,
तृष्णा निदानम्। तृष्णा भिक्षवः सहेतुका सप्रत्यया सनिदाना। कश्च भिक्ष-
वस्तृष्णाया हेतुः ? कः प्रत्ययः ? किं निदानम् ? तृष्णाया भिक्षवोऽविद्या
हेतुः, अविद्या प्रत्ययः, अविद्या निदानम्। अविद्यापि भिक्षवः सहेतुका
सप्रत्यया स निदाना। कश्च भिक्षवोऽविद्याया हेतुः ? कः प्रत्ययः ? किं
निदानम् ? अविद्याया भिक्षव अयोनिशोमनस्कारो हेतुः, अयोनिशोमनस्कारः
प्रत्ययः, अयोनिशोमनस्कारो निदानम्” ( ) इति। बीजक्षेत्रभावनं प्रतिपाद-
यता विज्ञानादयोऽप्युक्ताः। विज्ञानं बीजम्। तस्य क्षेत्रं वेदनादयः स्कन्धाः।
तेऽप्युक्ताः समुदयसत्यम्। न केवलं तृष्णादय इत्याभिप्रायिकः सूत्रे निर्देश
इति साधितम्। सर्वस्य च दुःखस्य लाक्षणिकः समुदायभाव इति।
योन्यादिप्रकारभेदेनेति। आदिशब्देन जातिस्त्रीपुरुषादिप्रकारभेदेनेति गृह्यते।
अभेदेनेति। धातुगतियोन्यादीनाम्। तयोर्यथाक्रममिति। उपपत्तेः कर्म हेतु-
रभिनिर्वृत्तेस्तृष्णेति। तद्यथा बीजमिति विस्तरः। शालिबीजं शाल्यङ्कुरोप-
१. सूत्रे वचनात्—का०।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ८८९
पादनस्य हेतुः । आपः पुनरभेदेन सर्वाङ्कुरप्ररोहमात्रस्य—इत्येव दृष्टान्तः ।
तृष्णा अभिनिर्वृत्तिहेतुरिति कात्र युक्तिः ? १. वीततृष्णस्य जन्माभावात् ।
उभयेऽपि म्रियन्ते सतृष्णा वीततृष्णाश्च। सतृष्णा एव जाता दृश्यन्ते, न वीततृष्णा
इति; विना तृष्णया जन्माभावात् । भवस्याभिनिर्वृत्तौ तृष्णाहेतुं प्रतीमः ।
२. सन्ततिनामनाच्च १। यत्र च सतृष्णा चित्तसन्ततिः २ तत्राभीक्ष्णं चित्तसन्ततिं
नमन्तीं पश्यामः । तस्मात् पुनर्भवेऽप्येवमिति व्यवस्यामः । न चात्मभाव एवं
केनचिदागृहीतो यथा तृष्णया । शुष्कमसूरोपनानलेपाङ्गवत् । न चान्यो
हेतुरेवमनुषक्तो यथात्मस्नेह इत्येषा युक्तिः ॥ ३ ॥
चत्वार्यपि सत्यान्युक्तानि भगवता, द्वे अपि सत्ये संवृतिसत्यं परमार्थसत्यं
च । तयोः किं लक्षणम् ?
यत्र भिन्नेन तद्बुद्धिरन्यापोहे धिया च तत् ।
घटाम्बुवत् ३ संवृतिसत्, परमार्थसदन्यथा ॥ ४ ॥
पादनस्य हेतुः, यवबीजं यवाङ्कुरोत्पादनस्येत्यादि । आपः पुनरभेदेन । यथा
शाल्यङ्कुरप्ररोहस्य हेतुः । एवं यवाङ्कुरस्यापीत्यादि । अतस्ताः सर्वाङ्कुरप्ररोह-
मात्रस्य हेतुरिति । विना तृष्णया जन्माभावादिति । अत्र साधनम्—'हेतुर्जन्म-
नस्तृष्णा ; तद्भावाभावभाव्यभावित्वात् । तद्यथा बीजमङ्कुरस्य' । सन्ततिनाम-
नाच्चेति । अस्यार्थं विवृण्वन्नाह—यत्र च सतृष्णेति विस्तरः । यत्र विषये रूपादी
सतृष्णा । का ? चित्तसन्ततिः । तत्राभीक्ष्णं चित्तसन्तति नमन्तीं पश्यामः ।
तस्मात् पुनर्भवेऽप्येवमिति । पुनर्भवेऽप्येवं सतृष्णा चित्तसन्ततिः, तस्मात्
तन्नमतीति । यत्र च नमति तत्र च प्रवर्तत इति व्यवस्यामः । साधनं चात्र
प्रवर्तते—'पुनर्भवे चित्तसन्ततिः; सतृष्णानमनात्, रूपादिविषयवत्' ।
शुष्कमसूरोपनानलेपाङ्गवदिति । मसूर उपस्नानम्, तस्य लेपः शुष्कः । मसूरो-
पस्नानलेपोऽस्येति शुष्कमंसूरोपनानलेपमङ्गम्, तद्वद् । यथा शुष्केण मसूरो-
पस्नानलेपेनागृहीत मङ्गम्, एवं तृष्णयात्मभाव इति दर्शितं भवति । एषा
युक्तिरिति । तृष्णाभिनिर्वृत्तिहेतुरिति ॥ ३ ॥
अत्रार्थे द्वे अपि सत्य इति सत्यप्रसङ्गेनेदमुच्यते ।
१. ०नमनाच्च—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
३. घटार्यवत्—का० ।

८६० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
यस्मिन्नवयवशो भिन्ने न तद्बुद्धिर्भवति तत् संवृतिसत् । तद्यथा—घटः ।
तत्र हि कपालशो भिन्ने घटबुद्धिर्न भवति । यत्र चान्यानपोह्य धर्मान् बुद्ध्या
तद्बुद्धिर्न भवति, तच्चापि संवृतिसद् वेदितव्यम् । तद्यथा—अम्बु । तत्र हि बुद्ध्या
रूपादीनधर्मानपोह्याम्बुबुद्धिर्न भवति । तेष्वेव तु संवृतिसंज्ञा कृतेति संवृतिवशात्
घटश्चाम्बु चास्तीति ब्रुवन्तः सत्यमेवाहुर्न मृषा—इत्येतत् संवृतिसत्यम् ।
अतोऽन्यथा परमार्थसत्यम् । तत्र भिन्नेऽपि तद्बुद्धिर्भवत्येव । अन्य-
धर्मपोहेऽपि बुद्ध्या तत् परमार्थसत् । तद्यथा—रूपम् । तत्र हि परमाणुभिन्ने
वस्तुनि रसादीनपि च धर्मानपोह्य बुद्ध्या रूपस्य स्वभावे¹ बुद्धिर्भवत्येव¹ । एवं
वेदनादयोऽपि द्रष्टव्याः । एतत् परमार्थेन भावात् परमार्थसत्यमिति । यथा
लोकोत्तरेण ज्ञानेन गृह्यते तत् पृष्ठलब्धेन वा लौकिकेन तथा परमार्थसत्यम् ।
यथाऽन्येन तथा संवृतिसत्यमिति पूर्वाचार्याः ॥ ४ ॥
उक्तानि सत्यानि ॥
“घटाम्बुवद्” इति । दृष्टान्तद्वयोपन्यासो भेदद्वयोपदर्शनार्थः । उपक्रम-
भेदिनश्च घटादयः, बुद्धिभेदिनश्च जलादय इति । जलादिषूपक्रमेण रसाद्य-
पकर्षानुपपत्तेः । अथ वा द्विविधा संवृतिः—संवृत्यन्तरव्यपाश्रया, द्रव्या-
न्तरव्यपाश्रया च । तत्र यासौ संवृत्यन्तरव्यपाश्रया, तस्यां भेदोऽपि सम्भवति,
अन्यापोहोऽपि । या त्वसौ द्रव्यान्तरव्यपाश्रया, तस्यामन्यापोह एव सम्भवति,
न भेदः । न हि परमाणोरष्टद्रव्यकस्यावयवविश्लेषः शक्यते कर्तुमिति ।
संवृतिसदिति । संव्यवहारेण सत् । परमार्थसदिति । परमार्थेन सत् । स्व-
लक्षणेन सदित्यर्थः ।
एवं वेदनादयोऽपि द्रष्टव्या इति । वेदनाचेतनासंज्ञादयोऽपि द्रव्यसन्त एव
द्रष्टव्याः । कथम् ? वेदनादीन् धर्मानपोह्य बुद्ध्या वेदनास्वभावे बुद्धिर्भवतीति ।
द्रव्यसती वेदना । एवं संज्ञाचेतनादयोऽपि योज्याः । घटश्चाम्बु चास्तीति
ब्रुवन्तः सत्यमेवाहुः, न मृषेति । संवृतिसत्यस्य वचने प्रयोजनं दर्शयति ।
उक्तं च—
द्वे सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना ।
लोकसंवृतिसत्यं च सत्यं च परमार्थतः ॥ (म० शा० २४.८) इति ।
तथा परमार्थसत्यमिति । परमस्य ज्ञानस्यार्थः परमार्थः, परमार्थश्च
१-१. स्वभावबुद्धिर्भव०—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ८६१
कथं पुनस्तेषां दर्शनं भवति, वक्तव्यम् ? अत आदिप्रस्थानमारभ्योच्यते---
वृत्तस्थः श्रुतचिन्तावान् भावनायां प्रयुज्यते ।
सत्यानि ह द्रष्टुकाम आदित एव शीलं पालयति । ततः सत्यदर्शनस्यानु-
लोमं श्रुतमुद्गृह्णाति, अर्थं वा शृणोति । श्रुत्वा चिन्तयति । अविपरीतं चिन्तयित्वा
भावनायां प्रयुज्यते । समाधौ तस्य श्रुतमयी प्रज्ञां निश्रित्य चिन्तामयी जायते ।
चिन्तामयीं निश्रित्य भावनामयी जायते ।
किं पुनरासां प्रज्ञानां लक्षणम् ?
नामोभयार्थविषया श्रुतमय्यादिका धियः ॥ ५ ॥
नामालम्बना किल श्रुतमयी प्रज्ञा । नामार्थालम्बना चिन्तामयी । कदाचिद्
व्यञ्जनेनार्थमाकर्षति, कदाचिदर्थेन व्यञ्जनम् । अर्थालम्बमैव भावनामयी । सा
हि व्यञ्जननिरपेक्षा अर्थे प्रवर्तते । तद्यथा—अम्भसि प्लोतुमशिक्षितः प्लवन्नेव
मुञ्चति । कियच्छिक्षितः कदाचित् मुञ्चेत्, कदाचिदालम्बते । सुशिक्षितः प्लवन्
निरपेक्षस्तरति—इत्येष दृष्टान्त इति वैभाषिकाः ।
सत्यं च तत् परमार्थसत्यं यथान्येन ज्ञानेन लौकिकेन गृह्यते । तथा संवृतिसत्यम् ।
संवृत्या संव्यवहारेण ज्ञानेन वा क्लिष्टेनाक्लिष्टेन वा गृह्यत इति संवृतिसत्यम् ।
त्रिविधं हि योगाचाराणां सत्—परमार्थ संवृतिसत्, द्रव्यसच्च । द्रव्यतः
स्वलक्षणतः सद् द्रव्यसदिति ॥ ४ ॥
“वृत्तस्थः” इति विस्तरः । वृत्तं शीलम् । तद् अन्यासङ्गकारणम्, अविक्षेप-
कारणम्, आचारकारणं च । सत्यदर्शनस्यानुलोममिति । यच्छ्रुतं सत्यदर्शनाधि-
कारिकम्, तच्छ्रुतमुद्गृह्णाति पठति । अर्थं वा शृणोति । तदर्थं श्रोत्रद्वारेण
विजानाति । कथम् ?
उभयालम्बना चिन्तामयीति दर्शयन्नाह—कदाचिद् व्यञ्जनेनार्थमाकर्षति ।
व्यञ्जननिविष्टेन नाम्नार्थमाकर्षति—अयमस्य नाम्नोऽर्थ इति । कदाचिदर्थेन
व्यञ्जनमाकर्षति । इदमस्याभिधेयस्यार्थस्य व्यञ्जनं नामेत्यर्थः । अयं हि
व्यञ्जनशब्दो नाम्नि प्रयुक्तः । सूत्रेऽपि चोक्तम्—“स्वर्थं सुव्यञ्जनम्”
इति ।

८६२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
अस्यां तु कल्पनायां चिन्तामयी प्रज्ञा न सिद्धयतीत्यपरे । या हि
नामाऽलम्बना श्रुतमयी प्राप्नोति, याऽर्थालम्बना भावनामयीति । इदं तु लक्षणं
नानिरवद्यं विद्यते । आप्तवचनप्रामाण्यजातनिश्चया श्रुतमयी, युक्तिनिध्यानजा
चिन्तामयी, समाधिजा भावनामयीति; हेतौ मयड्विधानात् । तद्यथा—अन्नमयाः
प्राणाः, तृणमय्यो गाव इति ॥ ५ ॥
तस्य पुनरेवं भावनायां प्रयुक्तस्य कथं भावना सम्पद्यते ? इत्याह—
व्यपकर्षद्वयवतः,
यदि हि कायचित्ताभ्यां व्यपकृष्टो भवति, संसर्गकुशलवितर्कदूरीकरणात् ।
तत्तर्हि व्यपकर्षद्वयं कस्य सुकरं भवति ? योऽल्पेच्छः, सन्तुष्टश्च ।
नासन्तुष्टमहेच्छयोः ।
का पुनरियमसन्तुष्टिः ? का च महेच्छता ?
लब्धे भूयःस्पृहाऽतुष्टिरलब्धेच्छा महेच्छता ॥६॥
लब्धेषु किल प्रणीतेषु चीवरादिषु भूयस्कामता असन्तुष्टिः । अलब्धेषु
तत्कामता महेच्छतेत्याभिधार्मिकाः ।
अस्यां तु कल्पनायामिति विस्तरेणाचार्यः । चिन्तामयी प्रज्ञा न सिध्यतीति ।
श्रुतभावनामयीलक्षणसङ्कीर्णं लक्षणमुच्यते । नासङ्कीर्णमिति न सिध्यति ।
युक्तिनिध्यानजा इति । युक्त्या निध्यानं नितीरणम्, ततो जात इति । हेतौ
मयड्विधानादिति । आप्तवचनं श्रुतं सहेतु श्रुतं सहेतु श्रुतमय्याः प्रज्ञायाः ।
अत्र मयड्विधानम् । श्रुतहेतुका प्रज्ञा श्रुतमयीति । एवं युक्तिनिध्यानं चिन्ता
सहेतुश्चिन्तामय्याः । अत्र मयड्विधानात् । समाधिर्भावना सहेतुर्भावना-
मय्याः । अत्र मयड्विधानम् । "तत्रप्रकृतवचने मयट् (पा० सू० ५.४.२१) इति
लक्षणात् । "तस्य विकारः" (पा० सू० ४.३.१३४) इति वा लक्षणात् ।
औपचारिकस्तु विकारः । श्रुतविकार इव श्रुतमयीति लक्ष्यान्तरं चोपसंख्या-
तव्यम् । अन्नमयाः प्राणास्तृणमय्यो गाव इति लोके प्रयोगदर्शनात् ॥ ५ ॥
संसर्गकुशलवितर्कदूरीकरणादिति । संसर्गदूरीकरणं यद्विद्वितीयविहारित्वम् ।
तस्मात् कायेन व्यपकृष्टो भवति । अकुशलवितर्कदूरीकरणं यत्क्लिष्टवितर्क-
विवर्जनम् । तस्माच्चित्तेन व्यपकृष्टो भवति ।

निर्देशः १ ] षष्ठं कोशस्थानम् ८६३
ननु च साऽतिभूयस्कामताऽलब्ध एव, न लब्धे भवतीति कोऽनयोर्विशेष
इति वक्तव्यमेतद् ? एवं तु युज्यते—लब्धेनाप्रणीतेनाप्रभूतेन परितासोऽसन्तुष्टिः ।
अलब्धप्रणीतप्रभूतेच्छा महेच्छता ॥ ६ ॥
विपर्यासात् तद्विपक्षौ,
असन्तुष्टिमहेच्छताविपर्ययेण तत्प्रतिपक्षौ वेदितव्यौ—सन्तुष्टिश्च,
अल्पेच्छता चेति ।
त्रिधात्वाप्तामलौ च तौ ।
'तद्विपक्षौ' इति वर्तते । त्रिधातुको च प्रतिसंयुक्तौ च; सास्रवानास्रवत्वात् ।
असन्तुष्टिमहेच्छते च कामावचर्यावेव ।
कः पुनरनयोरल्पेच्छतासन्तुष्ट्योः स्वभावः ? इत्याह—
अलोभः,
अलोभस्वभावे ह्येते ।
आर्यवंशाश्च,
'अलोभः' इति वर्तते । आर्याणामेभ्यः प्रसवादार्यवंशाश्चत्वारः । तेऽप्य-
लोभस्वभावाः ।
तेषां तुष्ट्यात्मकास्त्रयः ॥ ७ ॥
सन्तुष्टिस्वभावाः । चीवर-पिण्डपात-शयनासनसन्तुष्टयः ।
प्रहाणभावनारामता चतुर्थ आर्यवंशः कथमलोभस्वभावः ? भवकामराग-
वैमुख्यात् ॥ ७ ॥
लब्धेनाप्रणीतेनाप्रभूतेन परितास इति । परितासो दौर्मनस्यम् । तेन हि
परितप्यति । उपक्षीयत इत्यर्थः । अप्रणीतत्वाद्, अप्रभूतत्वाद्वा । तेन लब्धेन
परितासोऽसन्तुष्टिः । अलब्धे तु प्रणीतेऽपि वा प्रभूतेऽपि वा इच्छाभिलाषो
महेच्छतेत्याचार्यमतम् । कामावचर्यावेवेति । लोभाकुशलस्वभावत्वात् ॥ ६ ॥
प्रहाणभावनारामता । निरोधमार्गरामता । सा न सन्तुष्टिस्वभावेति कथं
चतुर्थोऽप्ययमार्यवंशो भवत्यलोभस्वभावः ? इत्यत आह—भवकामरागवैमुख्या-
दिति । भवरागवैमुख्यात्, कामरागवैमुख्याच्च । वैमुख्यं चालोभ इति ॥ ७ ॥

८६४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
अथ चतुर्भिरार्यवंशैः किं दर्शितं भगवता ?
कर्मान्तेन त्रिभिर्वृत्तिः,
धर्मस्वामिना हि भगवता परित्यक्तस्ववृत्तिकर्मान्तेभ्यः शिष्येभ्यो
मोक्षार्थमभ्युपगतेभ्यो द्वयं प्रज्ञप्तम्—वृत्तिश्च, कर्म च । त्रिभिरार्यवंशैर्वृत्तिः,
चतुर्थेन कर्म । 'अनया वृत्त्येदं कर्म कुर्वाणा भवन्तो न चिरान्मोक्षं
प्राप्स्यन्ति' इति ।
कस्मात् पुनरियमीदृशी वृत्तिरिदं च कर्म प्रज्ञप्तम् ?
तृष्णोत्पादविपक्षतः ।
चत्वारस्तृष्णोत्पादाः सूत्र उक्ताः—"चीवरहेतोर्भिक्षोस्तृष्णोत्पद्यमाना
उत्पद्यते, प्रतितिष्ठन्ती प्रतितिष्ठति, अभिनिविशमानाऽभिनिविशते । पिण्डपातहेतोः,
शय्यासनहेतोरिति । भवविभवहेतोर्भिक्षोस्तृष्णोत्पद्यमाना उत्पद्यते" इति विस्तरः ।
एषां प्रतिपक्षेण चत्वार आर्यवंशा देशिताः ।
ममाहङ्कारवस्त्वच्छात्तत्कालात्यन्तशान्तये ॥ ८ ॥
स एवार्थः पुनः परिशेषेणोच्यते । ममकारवस्तु चीवरादयोऽहंकार-
वस्वात्मभावः । तत्रेच्छा तृष्णा । तत्र ममकारवस्त्विच्छायास्तत्कालशान्तये त्रय
आर्यवंशा भवन्ति । उभयेच्छात्यन्तशान्तये चतुर्थ इति ॥ ८ ॥
उक्तमिदं यथा भूतस्य भावना सम्पद्यते ॥
तस्य त्वेवं पात्रीभूतस्य कथं तस्यां भावनायामवतारो भवति ?
तत्रावतारोऽशुभया चानापानस्मृतेन च ।
परित्यक्तस्ववृत्तिकर्मान्तेभ्य इति । परित्यक्तस्ववृत्तिभ्यः, परित्यक्तस्वकर्मान्ते-
भ्यश्च । तत्र वृत्तिः = जीविका, यया जीव्यते अन्नपानादिना । कर्मान्तः =
कृषिशिल्पादिः ।
इति भवविभवहेतोरिति । इतिशब्दो भवविभवप्रकाराभिद्योतकः । तत्र
भवप्रकारे तृष्णा 'अहो बताहं इन्द्रः स्यां चक्रवर्ती स्याम्' इत्येवमादि । विभव-
तृष्णापि विनाशतुष्णा १—'अहो बतोच्छिद्येयं परं मरणात्' इत्यादि ॥ ८ ॥
१. विनाश०-जा० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ८६५
स्मृतिरेव स्मृतम् ।
केषां पुनरशुभा ? केषामानापानस्मृत्या ? यथाक्रमम्—
अधिरागवितर्काणाम्,
अधिको रागो वितर्कश्चैषां त इमे अधिरागवितर्काः । यो हि प्रत्यासन्नमत्यर्थं
रागचरितः, तस्याशुभा । यो हि वितर्कचरितः, तस्यानापानस्मृतेति ।
अविचित्रालम्बनत्वादेषां वितर्कोपच्छेदाय संवर्तत इत्येके ।
अशुभा तु यत्र संस्थानविशेषालम्बनत्वाद् वितर्कमावहतीति; अबहिर्मुखत्वा-
दित्यपरे । अशुभा हि चक्षुर्विज्ञानवद् बहिर्मुखी; तद्विषयोपनिध्यानात् ।
तत्र पुनश्चतुर्विधो रागः—वर्णरागः, संस्थानरागः, स्पर्शरागः, उपचार-
रागश्च । प्रथमस्य प्रतिपक्षेण विनीलकाद्याकारालम्बनामशुभां$^१$ वर्णयन्ति ।
द्वितीयस्य विखादितकविक्षिप्तानलम्बनाम् , तृतीयस्य विपटुमकं$^२$ पूयनिबद्धास्थ्या-
लम्बनाम्, चतुर्थस्य निश्चेष्टमृतकायालम्बनाम् । अभेदेन तु शस्यते
शंकला सर्वरागिणाम् ।। ९ ।।
अस्थिशंकलायां हि सर्वमेतच्चतुर्विधं रागन्तु नास्तीति अधिमुक्तिप्रादेशिक-
मनसिकारत्वादशुभा$^३$ न क्लेशप्रहाणं विष्कम्भणं तु । स पुनरयमशुभां भावयन्

स्मृतिरेव स्मृतमिति । भावे क्तविधानमिति दर्शयति । अवतारः = तीर्थं येना-
वतरति । प्रत्यासन्नमत्यर्थं रागचरित इति । यस्याल्पेन रागः शीघ्रमुपतिष्ठते, स
प्रत्यासन्नं रागचरितः । यस्याधिमात्रो रागः, सोऽत्यर्थं रागचरितः ।
अविचित्रालम्बनत्वादिति । वायौ वर्णसंस्थानवैचित्र्यानुपलब्धेः$^४$ ।
अबहिर्मुखत्वादन्तर्मुखत्वात् । एषा वितर्कोपच्छेदाय संवर्तत इति प्राक्तम् ।
•तद्विषयोपनिध्यानादिति । चक्षुर्विषयनिरूपणादित्यर्थः ।
विनीलकाद्याकारालम्बनामिति । आदिग्रहणेन विपूयकादिग्रहणम् । विपटु-
मकमिति । यदुत्पन्नक्रिमकम् । चतुर्विधं रागवस्तु नास्तीति वर्णसंस्थानस्पर्शोप-
चारात्मकम् । अधिमुक्तिप्रादेशिकमनसिकारत्वादिति । अधिमुक्तिमनसिकारत्वात्,
प्रादेशिकमनसिकारत्वाच्चेत्यर्थः । अधिमुक्तिप्रधानोऽयं मनसिकारः । प्रादेशिक-

१. विनीलकाद्यालम्बनाम०—का० । २. विपटुम्ना—का० ।
३. ०मनस्कार०—का० । ४. संस्थान०—जा० ।

८६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
योगाचारस्त्रिविध उच्यते—१. आदिकर्मिकः, २. कृतपरिजयः, ३. अतिक्रान्त-
मनस्कारश्च ॥ ९ ॥
तत्र—
आसमुद्रास्थिविस्तारसंक्षेपादादिकर्मिकः ।
१. अशुभां भावयितुकाम आदितो योगाचारः स्वाङ्गावयवे चित्तं निबध्नाति
पादाङ्गुष्ठे ललाटे यत्र चास्याभिरतिः । स तत्र मांसक्लेदपीताधिमोक्षक्रमेणास्थि
विशोधयन् सकलामस्थिशंकलां · पश्यति । तथैव च पुनर्द्वितीयामधिमुच्यते
यावद् विहारागमक्षेत्रक्रमेण समुद्रपर्यन्तां पृथिवीमस्थिसंकलां पूर्णमधिमुच्यतेऽधि-
मोक्षाभिवर्धनार्थम् । पुनश्च संक्षिपन् यावदेकामेव स्वामस्थिशंकलामधिमुच्यते
चित्तसंक्षेपार्थम् । इयता किल कालेनाशुभा परिनिष्पन्ना भवति । अयमादिकर्मिको