अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ९७६
दुःखतः पश्यन्ति ? अनित्यतया प्रतिकूलत्वात् । यथा रूपसंज्ञादीन्यपि दुःखतः
पश्यन्ति । न च तान्येवं दुःखानि, यथा दुःखा वेदनेति ।
यस्तु मन्यते—दुःखहेतुत्वादिति । तस्यासौ समुदायाकारः स्यान्न दुःखा-
कारः । आर्याणां च रूपारूप्योपपत्तौ कथं दुःखसंज्ञा प्रवर्त्तते¹ ! न हि तेषां²
दुःखवेदनाहेतुः स्कन्धा भवन्ति । संस्कारदुःखता च सूत्रे किमर्थमुक्ता³ भवेत् !
यदि तर्ह्यनित्यत्वात् दुःखतः पश्यन्ति, अनित्यदुःखाकारयोः कः
प्रतिविशेषः ? उदयव्ययधर्मित्वादनित्यं पश्यन्ति । यथा⁴ प्रतिकूलत्वाद् दुःखम् ।
अनित्यं तु दृश्यमानं प्रतिकूलं भवतीत्यनित्याकारो दुःखाकारमाकर्षति ।
वेदनां दुःखतः पश्यन्ति । अनित्यतया प्रतिकूलत्वादिति । अनित्यत्वात् प्रतिकूलं
प्रतिकूलत्वाद् दुःखतः पश्यन्तीत्यर्थः । यथा रूपसंज्ञादीन्यपीति । यथा रूपसंज्ञा-
संस्कारविज्ञानान्यपि दुःखतः पश्यन्ति । न च तान्येवं दुःखानि । यथा दुःखा
वेदना । तस्या उपघातकस्वभावत्वात् , तेषां वा तल्लक्षणत्वात् ।
यस्तु मन्यत इति । भदन्तकुमारलातः । तस्य भदन्तस्यासौ समुदायाकारः
स्यान्न दुःखाकारः । दुःखहेतुतो दर्शनात् । किञ्च—आर्याणां चानागामिनां
रूपारूप्योपपत्तौ कथं दुःखसंज्ञा प्रवर्त्तते । नैव प्रवर्त्तते इत्यर्थः । न हि तेषाम-
नागामिनां दुःखवेदनाहेतुः दुःखाया वेदनाया हेतुः । के ? स्कन्धा रूपारूप्या-
वचराः । कस्मान्न हेतुः ? पुनर्दुःखस्थानानागमनात् । संस्कारदुःखता च सूत्रे
किमर्थमुक्ता भवेदिति । यदि दुःखहेतुत्वात् सुखमपि दुःखतः पश्यन्ति, येयं
संस्कारदुःखतोक्ता—'यदनित्यम् तद् दुःखम्' इति, सा किम्प्रयोजना ? दुःख-
हेतुत्वेनैव तत्प्रयोजनसिद्धेः ।
दुःखहेतुवाद्याह—यदि तर्हीति । यदि यदनित्यम् तद् दुःखमित्यनित्यत्वाद्
दुःखतः पश्यन्ति न दुःखहेतुत्वादनित्यदुःखाकारयोः कः प्रतिविशेषः ।
अत्राचार्य आह—उदयव्ययधर्मित्वादिति विस्तरः । यथा प्रतिकूलत्वाद्
दुःखम् तथा तत्प्रतिपादयन्नाह—अनित्यं तु दृश्यमानं प्रतिकूलं भवतीत्यनित्या-
कारो दुःखाकारमाकर्षतीति । तदुक्तं भवति—यदिदमुक्तं 'यदनित्यम् तद् दुःखम्'
इति, नाकात्वादेवमुक्तम्; अपि त्वनित्यं तत् सुखं पश्यतां प्रतिकूलं भवति ।
प्रतिकूलत्वाद् दुःखतः पश्यन्तीति ।
१. प्रवर्तेत—का० । २. पुनस्तेषां—का० ।
३. पृथगुक्ता—का० । ४. का० पुस्तके नास्ति ।