अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

प्रतिकूलः; सर्वदुःखक्षयावाहनात् । यदपि ते निर्वाणं शान्ततः पश्यन्ति, तदापि
यदेव दुःखतो दृष्टं तस्यैव निरोधं शान्ततः पश्यन्ति, न मार्गस्य । यदापि
दुःखमप्यत्रास्ति तस्माद् दुःखमेवार्यसत्यमुच्यते, सुखस्याल्पत्वात्; मुद्गादिभावेऽपि
माषराश्यपदेशवदित्येके । को हि विद्वान् परिषेकसुखाणुकेन गण्डसुखमिति
व्यवस्येत् ! आह खल्वपि—
“दुःखस्य च हेतुत्वाद् दुःखैश्चानल्पकैः समुदितत्वात् ।
दुःखे च सति तदिष्टेर्दुःखमिति¹ सुखं व्यवस्यन्ति” ॥ इति
सहैव तु सुखेन सर्वं भवमार्या दुःखतः पश्यन्ति ; संस्कारदुःखतैकरसत्वात् ।
अतो दुःखमेवार्यसत्यं व्यवस्थाप्यते, न सुखम् । कथमिदानीं सुखस्वभावां वेदनां
तद् दुःखमित्ययमत्राभिप्रेतोऽर्थः । किं चानित्यमार्याणां प्रतिकूलम् ? यत्सास्रवं
वस्तु । कस्मात् पुनरनास्रवो मार्गस्तथैवानित्योऽपि न चार्याणां प्रतिकूलः ?
इत्यत आह – न हि तस्योत्पाद आर्याणां प्रतिकूलः; सर्वदुःखक्षयावाहनादिति ।
अविशेषाभिधानेऽपि हि लोके विशेषप्रतिपत्तिर्दृष्टा । तद्यथा—गमनाद् गौः,
न च गमनान्महिषोऽपि गौर्भवति । एवं ह्यर्थे नियते गौः (कस्मिंश्चिद्भवति)
कस्माद्भवति ? यस्माद् गच्छतीति । एवमिहापि यत् सास्रवं वस्तु तत्प्रतिकूल-
मार्याणाम् । कस्मात् ? अनित्यत्वादिति । यदेव दुःखतो दृष्टमिति । सास्रवं
वस्तु । तस्यैव निरोधं शान्ततः पश्यन्ति । न मार्गस्येत्यवगन्तव्यम् । मुद्गादि-
भावेऽपि माषराश्यपदेशवदिति । माषराशौ मुद्गमसूरकलायादिसद्भावेऽप्यल्प-
त्वात् मुद्गादीनां माषराशिरिति लोके व्यपदेशो दृश्यते, तद्वत् । परिषेकसुखाणु-
केनेति । सुखं च तदणुकं च सुखाणुकम्, परिषेकेण सुखाणुकं परिषेक-
सुखाणुकम्, तेन ।
आह खल्वपीति । भदन्तकुमारलातः दुःखसन्तत्याम् । दुःखस्य च हेतुत्वाद्
इति । सुखं दुःखस्य हेतुर्दुःखवेदनीयेन कर्मणा सम्प्रयुक्तत्वादिति ।
दुःखैश्चानल्पकैः समुदितत्वात् । यस्माच्चातिबहुभिर्दुःखैः परसेवा-
कृत्यादिकृतैः समुदितं सुखमुत्पद्यते । दुःखे च सति तदिष्टेः । यस्माच्च
क्षुत्पिपासादिकृते दुःखे सति भोजनपानादिकृतं सुखमिष्टम्,
नान्यथा । अत एभ्यः कारणेभ्यो दुःखमिति सुखं व्यवस्यन्तीति ।
सहैव तु सुखेनेति । तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तनार्थः । संस्कारदुःखतैकरसत्वादिति ।
संस्कारदुःखतैकप्रकारत्वात् । कथमिदानीं सुखस्वभावामिति । कथमदुःखस्वभावां
१-१. दुःखं सुखमिति—का० ।