अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ८८९
पादनस्य हेतुः । आपः पुनरभेदेन सर्वाङ्कुरप्ररोहमात्रस्य—इत्येव दृष्टान्तः ।
तृष्णा अभिनिर्वृत्तिहेतुरिति कात्र युक्तिः ? १. वीततृष्णस्य जन्माभावात् ।
उभयेऽपि म्रियन्ते सतृष्णा वीततृष्णाश्च। सतृष्णा एव जाता दृश्यन्ते, न वीततृष्णा
इति; विना तृष्णया जन्माभावात् । भवस्याभिनिर्वृत्तौ तृष्णाहेतुं प्रतीमः ।
२. सन्ततिनामनाच्च १। यत्र च सतृष्णा चित्तसन्ततिः २ तत्राभीक्ष्णं चित्तसन्ततिं
नमन्तीं पश्यामः । तस्मात् पुनर्भवेऽप्येवमिति व्यवस्यामः । न चात्मभाव एवं
केनचिदागृहीतो यथा तृष्णया । शुष्कमसूरोपनानलेपाङ्गवत् । न चान्यो
हेतुरेवमनुषक्तो यथात्मस्नेह इत्येषा युक्तिः ॥ ३ ॥
चत्वार्यपि सत्यान्युक्तानि भगवता, द्वे अपि सत्ये संवृतिसत्यं परमार्थसत्यं
च । तयोः किं लक्षणम् ?
यत्र भिन्नेन तद्बुद्धिरन्यापोहे धिया च तत् ।
घटाम्बुवत् ३ संवृतिसत्, परमार्थसदन्यथा ॥ ४ ॥
पादनस्य हेतुः, यवबीजं यवाङ्कुरोत्पादनस्येत्यादि । आपः पुनरभेदेन । यथा
शाल्यङ्कुरप्ररोहस्य हेतुः । एवं यवाङ्कुरस्यापीत्यादि । अतस्ताः सर्वाङ्कुरप्ररोह-
मात्रस्य हेतुरिति । विना तृष्णया जन्माभावादिति । अत्र साधनम्—'हेतुर्जन्म-
नस्तृष्णा ; तद्भावाभावभाव्यभावित्वात् । तद्यथा बीजमङ्कुरस्य' । सन्ततिनाम-
नाच्चेति । अस्यार्थं विवृण्वन्नाह—यत्र च सतृष्णेति विस्तरः । यत्र विषये रूपादी
सतृष्णा । का ? चित्तसन्ततिः । तत्राभीक्ष्णं चित्तसन्तति नमन्तीं पश्यामः ।
तस्मात् पुनर्भवेऽप्येवमिति । पुनर्भवेऽप्येवं सतृष्णा चित्तसन्ततिः, तस्मात्
तन्नमतीति । यत्र च नमति तत्र च प्रवर्तत इति व्यवस्यामः । साधनं चात्र
प्रवर्तते—'पुनर्भवे चित्तसन्ततिः; सतृष्णानमनात्, रूपादिविषयवत्' ।
शुष्कमसूरोपनानलेपाङ्गवदिति । मसूर उपस्नानम्, तस्य लेपः शुष्कः । मसूरो-
पस्नानलेपोऽस्येति शुष्कमंसूरोपनानलेपमङ्गम्, तद्वद् । यथा शुष्केण मसूरो-
पस्नानलेपेनागृहीत मङ्गम्, एवं तृष्णयात्मभाव इति दर्शितं भवति । एषा
युक्तिरिति । तृष्णाभिनिर्वृत्तिहेतुरिति ॥ ३ ॥
अत्रार्थे द्वे अपि सत्य इति सत्यप्रसङ्गेनेदमुच्यते ।
१. ०नमनाच्च—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
३. घटार्यवत्—का० ।