अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-

सोऽप्रक्ष्यत्—'किं नु संधाय भगवता भाषितं तिस्रो वेदनाः' इति । भगवानपि चैवं^१
व्याकरिष्यत्—'इदं मया संधाय भाषितं तिस्रो वेदनाः' इति, न त्वेवमाह ।
तस्मात् सन्त्येव स्वभावतस्तिस्रो वेदनाः । 'इदं तु संधाय मया भाषितं
यत्किंचिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्य' इत्याभिप्रायिकमेतद्वाक्यं दर्शयति ।
यदप्युक्तम्—"सुखा वेदना दुःखतो द्रष्टव्या" इति । उभयं तस्यामस्ति ।
सुखत्वं च स्वभावतो मनापत्वाद्, दुःखत्वं च पर्यायतो विपरिणामानित्यधर्मित्वात्^२ ।
सा तु सुखतो दृश्यमाना बन्धाय कल्पते, तदास्वादनात् । दुःखतो दृश्यमाना
मोक्षाय कल्पते, तद्वैराग्यादिति । यथा दृश्यमाना मोक्षाय कल्पते तथैनां
द्रष्टुमाज्ञापयन्ति बुद्धाः ।
कथमिदं गम्यते—स्वभावतः सा सुखेति ? यदाह—
"संस्कारानित्यतां ज्ञात्वा अथो विपरिणामताम् ।
वेदना दुःखतः प्रोक्ता सम्बुद्धेन प्रजानता ॥ इति ( ) ।
यदपि चोक्तम्—"दुःखे सुखमिति संज्ञाविपर्यासः" इति ? आभिप्रायिक
एष निर्देशः । लोकस्य हि सुखसंज्ञा वेदनायां कामगुणेषूपपत्तौ च । तत्र सुखां

---

सोऽप्रक्ष्यदिति । यत्किंचिद्वेदितम् । इदमत्र दुःखस्येति एतदयुक्तरूपं वचनमिति
पश्यन् स्थविरानन्दस्तदेव पृष्टवान् । यत्किंचिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्येति
विरुद्धमेवेति कृत्वा । यदि तु तिस्रो वेदना इत्येतदयुक्तरूपमद्रक्ष्यत्, तदेवा-
प्रक्ष्यत्, किं नु संधाय भगवता भाषितं तिस्रो वेदना इत्येतद् विरुद्धमेवेति
कृत्वा । भगवानपि चैवं व्याकरिष्यदिदं मया सन्धाय भाषितं तिस्रो वेदना
इति । न त्वेवं व्याकरिष्यत् । संस्कारानित्यतामानन्द सन्धाय मया भाषितम्,
संस्कारविपरिणामताम् । यत्किंचिद् वेदितमिदमत्र दुःखस्येति । न त्वेवमाह ।
पुनश्च तिसृणां वेदनानां वचनात् तस्मात् सन्त्येव स्वभावतस्तिस्रो वेदनाः ।
इदं तु संधाय मया भाषितं यत्किंचिद् वेदितमिदमत्र दुःखस्येति वचनादाभि-
प्रायिकमेतद्वाक्यं दर्शयति भगवान् । यत्किंचिद् वेदितमत्र दुःखस्येति संस्कार-
विपरिणामताभिप्रायत् । विपरिणामानित्यधर्मित्वादिति । विपरिणामधर्मित्वा-
दनित्यधर्मित्वाच्च । विपरिणामः पुनरन्यथात्वम् । कामगुणा इति । इष्टानां

---

१. भगवानप्येवं—का० । २. ०धर्मत्वात्—का० ।