अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

कथमिति वक्तव्यम् ? उपघातकं चेत् , अनुग्राहकं सुखमिति सिद्धम् । अनभिप्रेतं
चेत् , अभिप्रेतं सुखमिति सिद्धम् । तदेव ह्यभिप्रेतं पुनरनभिप्रेतं१ भवत्यार्याणां
नैवाल्पकाले । तस्मादनिष्पन्नमभिप्रेतत्वं चेत् ? न; अन्यथाऽनभिप्रेतत्वात् ।
या हि वेदना स्वेन लक्षणेनाभिप्रेता, नासौ पुनस्तेनैव जात्वनभिप्रेता भवति । तथा
ह्येनामाकारान्तरेण विदूषयन्त्यार्याः, प्रमादपदं चैनां पश्यन्ति महाभिसंस्कारसाध्यां
च विपरिणामिनीं चानित्यां च, येनानभिप्रेता भवति । न तु खलु स्वलक्षणाकारेण ।
यदि चासौ स्वेनात्मनानभिप्रेता भवेन्नैव तस्यां कस्यचिद्रागो भवेद्, यतो वैराग्यार्थ-
माकारान्तरेणापि२ दोषवतीं पश्येयुः । तस्मादस्त्येव स्वलक्षणतः सुखा वेदना ॥
यत्तु भगवतोक्तम्—"यत् किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्य" इति तद्भगवतैव
नीतार्थम्—"संस्कारानित्यतामानन्द मया सन्धाय भाषितं संस्कारविपरिणामतां च,
यत् किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्य" इति । अतो न दुःखदुःखतां सन्धायैतदुक्तमिति
सिद्धं भवति । यदि च स्वभावत एव सर्वं वेदितव्यं दुःखमभविष्यत्, किमर्थमार्या-
नन्द एवं भगवन्तमप्रक्ष्यत्—'तिस्र इमे वेदना उक्ता भगवता सुखा दुःखाऽ-
दुःखासुखा च । उक्तं चेदं भगवता—यत् किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्य इति ।
किं नु सन्धाय भगवता भाषितम्—यत्किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्य' इति । एवं हि
एष एव च न्याय इति । आचारः । अनभिप्रेतं भवत्यार्याणामिति कामसुखम् ।
अन्यथानभिप्रेतत्वादिति । प्रमादपदत्वादीना कारान्तरेण । तदर्थं दर्शयन्नाह—
या हि वेदनेति विस्तरः । प्रमादपदमिति । कुशलप्रच्युतिकारणमित्यर्थः ।
महाभिसंस्कारसाध्यां च विपरिणामिनीं च । समनन्तरदुःखोत्पादिनीमदुःखा-
सुखोत्पादिनीं चेत्यर्थः । न्यूनरूपत्वमापन्नामिति वा । अनित्यां च विनाशिनीं
चेत्यर्थः । न तु खलु स्वलक्षणाकारेणेति । अनुग्राहकस्वलक्षणाकारेण आर्याणा-
मपि हि सुखवेदनानुग्राहकेभ्यो विसंवादः । यदि चासौ सुखा वेदना स्वेनात्मना-
नुग्राहकात्मनानभिप्रेता भवेत् नैव तस्यां सुखायां वेदनायां कस्यचिद्रागो भवेत् ।
दुःखवेदनावदित्यभिप्रायः । यतो वैराग्यार्थमिति । यतः कारणात् वैराग्यार्थ-
माकारान्तरेणापि दोषवतीं पश्येयुः । अन्यथानायासेनैव रागभावसिद्धेः
वैराग्यार्थं प्रयत्नोऽनर्थकः स्यात् ।
उक्तं चेदं भगवतेति । स्थविरानन्दवचनमेवैतत् सूत्रपदम् । एवं हि
१. अनभिप्रेतं—जा० । २. प्रकारान्तरेणापि—का० ।