अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

नास्त्येव सुखा वेदनेत्येकीयाः, दुःखैव तु सर्वा। कथमिदं गम्यते ?
सूत्राद्, युक्तितश्च। कथं तावत् सूत्रात् ? उक्तं हि भगवता—"यत् किंचिद्वे-
दितमिदमत्र दुःखस्य" इति, "सुखा¹ वेदना दुःखतो द्रष्टव्या" इति, "दुःखे
सुखमिति संज्ञाविपर्यासः" इति। एवं तावत् सूत्रात्। कथं² युक्तितः ? सुखहेत्वन्य-
वस्थानात्। य एव हि केचित् पानभोजनशीतोष्णादय इष्यन्ते सुखहेतवः, त
एवात्युपयुक्ता अकालोपयुक्ताश्च पुनर्दुःखहेतवः संपद्यन्ते। न च युक्ता सुखहेतु-
वृद्ध्या समेन वाऽन्यस्मिन् काले दुःखोत्पत्तिरित्यादित एव ते दुःखहेतवः, न
सुखस्य। अन्ते तु तद् दुःखं वृद्धिमापन्नं व्यक्तिमापद्यत इति। एवमीर्यापथ-
विकल्पेऽपि वक्तव्यम्। दुःखप्रतिकारे च सुखबुद्धेर्दुःखविकल्पे च। न हि तावत्
सुखमिति वेद्यते किञ्चिद् यावन्न दुःखान्तरेणोपद्रुतो भवति क्षुत्पिपासाशीतोष्ण-
श्रम~~[.....]~~। तस्मात् प्रतीकार एवाविदुषां सुखबुद्धिः, न सुखे
दुःखविकल्पे च बालाः सुखबुद्धिमुत्पादयन्ति, यथा—अंशादंशं भारं
सञ्चारयन्तः।
अस्त्येवेत्याभिधार्मिकाः। एष एव च न्यायः। कथं कृत्वा ? इदं हि
तावदयं प्रष्टव्यः सुखापवादी—किमिदं दुःखं नाम, यद् बाधनात्मकं चेत्,
एकीया इति। भदन्तश्रीलातादयः। इदमत्र दुःखस्येति। इदमत्र दुःखस्य
लक्षणमित्यर्थः। सुखा वेदना दुःखतो द्रष्टव्येति। अपरं सूत्रपदम्। शीतोष्णादय
इति। आदिशब्देनाम्लमधुरादयो गृह्यन्ते। अत्युपयुक्ता अतिपरिभुक्ताः।
अकालोपयुक्ताश्चेति। तद्यथा शीता हेमन्ते, उष्णा ग्रीष्मे। समेन वेति।
सुखहेतुना। एवमीर्यापथविकल्पेऽपि वक्तव्यमिति। य एव हि शयनादय
इष्यन्ते सुखहेतवः त एवेति सर्वं यावद् व्यक्तिमापद्यन्त इति वक्तव्यम्।
दुःखप्रतीकारे च सुखबुद्धेः। किम् ? नास्ति सुखा वेदनेति प्रकृतम्। दुःखविकल्पे
च। किम् ? सुखबुद्धेः। तथैव नास्ति सुखा वेदनेति। दुःखप्रतीकारे सुखबुद्धिं
प्रतिपादयन्नाह—न हि तावत्सुखमिति विस्तरः। दुःखविकल्पेनेति प्रतिपादय-
न्नाह—दुःखविकल्पे च बाला इति विस्तरः। अंशादंशं भारं सञ्चारयन्तो भार-
वाहका दुःख एवावस्थिते भारातिक्रामणे सुखमिति बुद्धिमुत्पादयन्ति।
१. दुःखा—का०। २. कथः—का०।