अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८१८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
तस्मान्नैवं सर्वास्तिवादः शासने साधुर्भवति यदतीतानागतं द्रव्यतोऽ-
स्तीति वदति ।
एवं तु साधुर्भवति—यथा सूत्रे सर्वमस्तीत्युक्तं तथा वदति । कथं च
सूत्रे सर्वमस्तीत्युक्तम् ? "सर्वमस्तीति ब्राह्मण यावदेव द्वादशायतनानि" इति ।
अध्वत्रयं वा । यथात्र १ तदस्ति तथोक्तम् ।
अथासत्यतीतानागते कथं तेन तस्मिन् वा संयुक्तो भवति ? तज्जतद्धेत्वनुशय-
भावात् क्लेशेन तदालम्बनक्लेशानुशयभावाद् २ वस्तुनि संयुक्तो भवति । अस्त्येव
त्वतीतानागतमिति वैभाषिकाः । यत्र नेतुं शक्यते तत्रात्मकात्मनैवं वेदितव्यम् ।
गम्भीरा खलुधर्मता ॥२७॥
नावश्यं तर्कसाध्या भवतीति । अस्ति पर्यायो यदुत्पद्यते तन्निरुध्यते ।
रूपमुत्पद्यते रूपं निरुध्य

मुत्पद्यते वर्त्तमानं निरुध्यते । अध्वाऽप्युत्पद्यते; उत्पद्यमानस्याध्वसंगृहीतत्वात् ।
अध्वनोऽप्युत्पद्यते; अनेकक्षणिकत्वादनागतस्याध्वनः ॥ २७ ॥
गतमेतत् यत्प्रसङ्गेनागतम् ॥
इदानीमिदं विचार्यते—यद्वस्तु प्रहीणं विसंयुक्तः स तस्मिन् वस्तुनि; यत्र
वा विसंयुक्तः प्रहीणं तस्य तद्वस्त्विति । यत्र तावद्विसंयुक्तः प्रहीणं तस्य
तद्वस्तु । स्यात्तु प्रहीणं न च तत्र विसंयुक्तः, तद्यथा—
प्रहीणे दुःखदृग्ध्येये संयुक्तः शेषसर्वगैः ।
प्राक् प्रहीणे प्रकारे च शेषैस्तद्विषयैर्मलैः ॥ २८ ॥
दुःखज्ञाने समुत्पन्ने समुदयज्ञानेऽनुत्पन्ने दुःखदर्शनप्रहातव्यो निकायः प्रहीणो
भवति । तस्मिन् प्रहीणे तदालम्बनैः समुदयदर्शनप्रहातव्यैः सर्वत्रगैः संयुक्तः ।
भावनाप्रहातव्येऽपि निकाये नवानां प्रकाराणां यः प्रकारः प्राक् प्रहीणस्तस्मिन्
प्रहीणेऽपि शेषैस्तदालम्बनैः क्लेशैः संयुक्तो वेदितव्यः ॥ २८ ॥
कस्मिन् वस्तुनि कत्यनुशया अनुशेरत इति एतत्प्रतिपदमभिधीयमानं बहुतरं
वक्तव्यं जायते, तस्मात् पिण्डविभाषां कुर्वन्ति—कथमल्पेनाल्पेन यत्नेन महतो
महतः प्रश्नौघान् प्रतिपादयेमहीति ? समासतः इमे षोडश धर्माः कामरूपा-
(अभि० को० १.७) इति लक्षणात् । अध्वनोऽप्युत्पादनरूपादुत्पद्यते धर्मः ।
कस्माद् ? इत्याह—अनेकक्षणिकत्वादनागतस्याध्वन इति । यस्मादनेकेषां
क्षणानां राशिरूपाणां कश्चिदेव क्षण उत्पद्यते, अतोऽध्वनोऽप्युत्पद्यते—
इत्युच्यते ॥ २७ ॥
प्रसङ्गेनागतमिति । “शेषैस्तु सर्वैः सर्वत्र” (अभि० को० ५.२४) इति
प्रसङ्गेनागतमतीतानागतविचारणम् ।
यद् वस्तु प्रहीणमित्यादि । इह प्रहाणम्, प्राप्तिविगमात्, विसंयोगः
तदालम्बनक्लेशप्रहाणात्, दर्शनभावनामार्गावधिकृत्य । प्रहीणे दुःखदृग्हेय
इत्यादि । प्राक् प्रहीण इत्यादि । शेषसर्वगैरिति । समुदयदर्शनप्रहातव्यै
सर्वगैः । शेषैस्तद्विषयैर्मलैरिति । प्रहीणप्रकारविषयानुशयैरित्यर्थः । तद्यथा—
अधिमात्राधिमात्रे प्रकारे प्रहीणेऽधिमात्रमध्यादिभिः शेषैरपरीहीणैरनुशयैः
संयुक्तः । तथा हि असावधिमात्राधिमात्रेण प्रहीणेन क्लेशप्रकारेण विसंयुक्तो-
ऽपि संयुक्त एव तैः शेषैरिति ॥ २८ ॥
पिण्डविभाषां कुर्वन्ति । संक्षेपव्याख्यां कुर्वन्तीत्यर्थः । के ? वैभाषिकाः ।

रूप्यावचराः पञ्चप्रकाराः अनास्रवाश्च । चित्तान्यपि षोडश एतान्येव । तत्र
कतमो धर्मः कस्य चित्तस्यालम्बनमिति ज्ञात्वा 'अमुष्मिन्नियन्तोऽनुशया अनुशेरते'
इत्येतदभ्यूहितव्यम् । तत्र तावत् —
दुःखेहेतुदृगभ्यासप्रहेयाः कामधातुजाः ।
स्व*त्र्यैकरूपाप्तामलविज्ञानगोचराः ॥ २९ ॥
स्वकं च तत् त्रयं च स्वकत्रयम्, एकं च तद्रूपाप्तं च एकरूपाप्तम् — एषा
विग्रहजातिः ।
कामावचरास्तावद् दुःखसमुदयदर्शनहेया भावनाहेयाश्च धर्माः पञ्चानां
षोडशेति । कामावचराः पञ्चप्रकाराः—दुःख-समुदय-निरोध-मार्गदर्शनप्रहा-
तव्याः चत्वारः, भावनाप्रहातव्यश्च पञ्चमः । एवं यावद् आरूप्यावचरा पञ्च-
प्रकाराः इति पञ्चदश । अनास्रवश्च षोडश इति षोडश धर्मा । इमे च धर्मा
ये दर्शनप्रहातव्याः, ते चतुःस्कन्धस्वभावाः । ये भावनाप्रहातव्यास्ते पञ्च-
स्कन्धस्वभावाः । कथम् ? या वेदना यैर्दर्शनप्रहातव्यैरनुशयै सम्प्रयुक्ता, स
वेदनास्कन्धः । याः संज्ञाः संज्ञास्कन्धः । येऽनुशयाः, ये च तत्सम्प्रयुक्ताश्चेतना-
दयो यश्चैषां वेदनादीनां सर्वेषां चैतसिकानां प्राप्तयो जाति-जरा-स्थित्य-
नित्याश्च विप्रयुक्ताः, स संस्कारस्कन्धः । यच्चैभिः सम्प्रयुक्तं मनोविज्ञानम्, स
विज्ञानस्कन्धः । इति चतुःस्कन्धस्वभावाः दर्शनप्रहातव्याः । भावनाप्रहातव्याः
पुनरतोऽन्ये सास्रवा धर्माः । कथम् ? बाह्याध्यात्मिकं सर्वं सास्रवं रूपं रूप-
स्कन्धः । अनास्रवदर्शनप्रहातव्यवर्ज्याश्च वेदना-संज्ञा-संस्कार-विज्ञानस्कन्धा
इति पञ्चस्कन्धस्वभावा भावनाप्रहातव्या वेदितव्याः ।
चित्तान्यपि षोडशैतान्येवेति । कामावचरं दुःखदर्शनप्रहातव्यं यावद्
भावनाप्रहातव्यमिति पञ्च चित्तानि । एवं रूपावचराणि अरूपावचराणि च
पञ्च पञ्च, अनास्रवं च चित्तमिति षोडश चित्तानि । तानि तत्षोडशधर्मा-
लम्बनानि वर्ण्यन्ते । अमुष्मिन्नियन्ताऽनुशया इति । अमुष्मिन् धर्मे इयन्तो
ऽनुशयाः, ये तेन चित्तेन सम्प्रयुक्ता आलम्बनतः सम्प्रयोगतो वाऽनुशेरते—
इत्येतदभ्यूहितव्यम् ।
“दुःखेहेतुदृगभ्यासप्रहेयाः कामधातुजाः” इति । दुःखसमुदयदर्शनभावना-
प्रहातव्याः कामावचरा इत्यर्थः ।
एषा विग्रहजातिरिति । स्वकत्रयं चैकरूपाप्तं चामलं च स्वकत्रयैकरूपाप्ता-
मलानि विज्ञानानि । स्वकत्रयैकरूपाप्तामलविज्ञानानि तेषां गोचराः । कामावचरा-
स्तावदिति विस्तरः । कामावचराः दुःखसमुदयदर्शनप्रहातव्या दश-सप्तानुशयाः ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८२१
चित्तानामालम्बनम् । स्वधातुकानां त्रयाणां तेषामेव ऊर्ध्वधातुकस्यैकस्य भावना-
हेयस्यैव, अनास्रवस्य चेति ॥ २९ ॥
स्वकाधरत्रयोर्ध्वैकामलानां रूपधातुजाः ।
रूपावचरास्त एव त्रिप्रकारा धर्मा अष्टानां चित्तानामालम्बनम् । स्वधातु-
कानां त्रयाणां तेषामेव । अधरधातुकानां त्रयाणां तेषामेव । ऊर्ध्वधातुकस्यैकस्य
भावनाहेयस्यैव, अनास्रवस्य चेति ।
तत्सहभुवस्तत्प्राप्तयश्च सानुचराः । भावनाहेयाश्चतुरनुशयाः, तत्सहभुवः,
तत्प्राप्तयश्च सानुचराः । सर्वं सास्रवं रूपम्, अन्ये चाक्लिष्टा धर्माः । एते धर्माः
पञ्चानां चित्तानामालम्बनम् । केषाम् ? इत्याह—स्वधातुकानां त्रयाणां तेषामेवेति ।
कामावचराणां दुःखसमुदयदर्शन-भावनाहेयानाम् । कथं कृत्वा ? दुःखदर्शनहेया-
स्तावद् दुःखदर्शनहेयस्य सर्वत्रगासर्वत्रगसम्प्रयुक्तस्य । समुदयदर्शनप्रहातव्यस्य
च सर्वत्रगसम्प्रयुक्तस्य, भावनाहेयस्य च कुशलस्य । रूपावचरस्यैकस्य भावनाहेय-
स्यैव । लौकिकेन मार्गेण कामधातूपपन्नस्य कामावचरधर्मालम्बनावस्थायाम् ।
रूपधातूपपन्नस्य च कामधातुदर्शनावस्थायाम् । अनास्रवस्य च धर्मज्ञानपक्षस्य
चेति पञ्चानां चित्तानामालम्बनं भवन्ति । न कामावचरयोर्निरोध-मार्गदर्शन-
हेययोश्चित्तयोरालम्बनम् ; अनास्रवालम्बनयोश्चित्तयोर्निरोधमार्गालम्बनत्वात् ।
सास्रवालम्बनयोश्च निरोधमार्गदर्शनहेयमात्रालम्बनत्वात् । नोर्ध्वभूमिकानां
क्लिष्टानाम् ; अधरभूमिकानालम्बनत्वात् । नारूप्यावचरस्य कुशलस्य; चत-
सृभिर्दूरताभिर्दूरत्वात् । एवं समुदयदर्शनहेया अपि द्विप्रकारस्य समुदयदर्शनहेयस्य ।
दुःखदर्शने हेयस्य च सर्वत्रगसम्प्रयुक्तस्य, भावनाहेयस्य कुशलस्य, रूपावचर-
स्यैकस्य भावनाहेयस्यैव, अनास्रवस्य चेति पञ्चानामेवालम्बनानां भवन्ति ।
व्याख्यानं च पूर्ववदेव कर्तव्यम् । भावनाहेया अपि पञ्चानामेवालम्बनानां
भवन्ति । दुःखसमुदयदर्शनहेययोः सर्वत्रगसम्प्रयुक्तयोश्चित्तयोर्भावनाहेयस्य
च कुशलाकुशलाव्याकृतस्य यथासम्भवम् । रूपावचरस्यैकस्य भावनाहेयस्यैव,
अनास्रवस्य चेति पूर्ववदेव वाच्यम् ॥ २८ ॥
“स्वकाधरत्रयोर्ध्वैकामलानाम्” इति । स्वकानामधराणां च त्रयं स्वकाधर-
त्रयम् च ऊर्ध्वैकं चामलं चेति विग्रहः । रूपावचरास्त एव त्रिप्रकारा धर्मा
इति । दुःख-समुदयदर्शन-भावनाहेयाः, तेषामधिकृतत्वात् । तेऽष्टानां चित्ताना-
मालम्बनम् । स्वधातुकानां त्रयाणां तेषामेव दुःख-समुदयदर्शन-भावनाहेया-
नाम् । पूर्ववदेव व्याख्येयम् । अधरधातुकानां त्रयाणां तेषामेव । तेषां दुःख-
दर्शनसमुदयहेययोर्विसभागधातुसर्वत्रगसम्प्रयुक्तयोश्चित्तयोर्भावनाहेययोश्च,
श्रुतमयस्य च चिन्तामयस्य वा । ऊर्ध्वधातुकस्यैकस्य भावनाहेयस्यैव, आकाशा-
अभि० को० ३ : ५

८२२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
आरूप्याजास्त्रिधात्वाप्तत्रयानास्रवगोचराः ॥३०॥
आरूप्यावचरास्त एव त्रिप्रकारा धर्मा दशानां चित्तानामालम्बनम् । त्रैधातु-
कत्रिप्रकाराणां तेषामेव । अनास्रवस्य चेति ॥ ३० ॥
उक्तास्त्रैधातुका दुःखसमुदयदर्शनहेयाश्च धर्माः ।
निरोधमार्गाद्दृग्धेयाः सर्वस्वाधिकगोचराः१।
निरोधमार्गदर्शनहेयानां स्वं चित्तं निरोधमार्गदर्शनहेयमेव । तस्याधिकस्य ते
धर्मा आलम्बनं ज्ञेयाः । कथं कृत्वा ? कामावचरा हि निरोधदर्शनहेया धर्माः षण्णां
विज्ञानानामालम्बनम्—पूर्वोक्तानां पञ्चानाम्, तस्यैव च निरोधदर्शनप्रहातव्यस्या-
धिकस्य । मार्गदर्शनप्रहातव्या अप्येवम्—पञ्चानां पूर्वोक्तानां तस्यैव च मार्गदर्शन-
प्रहातव्यस्याधिकस्य । एवं रूपारूप्यावचराणि । निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्यास्तस्यैव
निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्यस्याधिकस्य चित्तस्यालम्बनमिति नवानामेकादशानां
च चित्तानामालम्बनं भवन्ति ।
नवम्यायतनसामग्र्यसंगृहीतस्य, अनास्रवस्य चान्वयज्ञानपक्षस्येति ।
“त्रिधात्वाप्तत्रयानास्रवगोचराः” इति । त्रिधात्वाप्तानां त्रयाणामनास्रवस्य च
गोचराः । त एवेति । त एव दुःखसमुदयदर्शनभावनाहेया अधिकृताः । त्रिप्रका-
राणां तेषामेवेति । काम-रूपावचराणां दुःखसमुदयदर्शनहेयानां विसभागतु-
सर्वत्रग-सम्प्रयुक्तानां चतुर्णां भावनाप्रहातव्योर्द्वयोर्यथायोगम् । स्वधातुकानां
च त्रयाणाम् । कतमेषाम् ? सर्वत्रगासर्वत्रगसम्प्रयुक्तयोर्यथायोगं द्वयोर्भाव-
नाप्रहातव्यस्य चानास

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८२३
उक्तास्त्रैधातुकाः पञ्चप्रकारा धर्माः ॥
अनास्रवास्त्रिधात्वन्त्यत्रयानास्रवगोचराः ॥ ३१ ॥
अनास्रवा धर्मा दशानां चित्तानामालम्बनम् । त्रैधातुकानामन्त्यानां त्रिप्रकाराणां
निरोधमार्गदर्शनभावनाहेयानामनास्रवस्येति । पुनरस्यैवार्थस्याध्यर्धेन श्लोकेन
संग्रहो भवति—
"दुःखहेतुदृगभ्यासहेया धातुत्रयेऽमलाः ।
पञ्चाष्टदशविज्ञानदशविज्ञानगोचराः ।
प्रहातव्या नवानां चित्तानामालम्बनं भवन्ति । आरूप्यावचरा एकादशानामिति ।
कथम् ? रूपावचरा निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्या धर्माः कामावचराणां विसभागा-
धातु-सर्वत्रगसम्प्रयुक्त-भावनाहेयानां त्रयाणाम् । स्वधातुकानां च त्रयाणां
द्विनिकाय सर्वत्रगसम्प्रयुक्तऋभावनाप्रहातव्यानाम् । आरूप्यावचरस्य भावना-
प्रहातव्यस्य आकाशानन्त्यायतनसंगृहीतस्य अनास्रवस्य चान्वयज्ञानपक्षस्य ।
तस्यैव चाधिकस्य निरोधदर्शनप्रहातव्यस्य मार्गदर्शनप्रहातव्यस्य वा चित्तस्य ।
इति नवानां प्रत्येकमालम्बनं भवन्ति । आरूप्यावचरा अपि निरोधमार्ग-
दर्शनप्रहातव्या धर्माः प्रत्येकमेकादशानां चित्तानामालम्बनं भवन्ति—
कामरूपावचराणां विसभागा-धातु-सर्वत्रग-सम्प्रयुक्तभावनाप्रहातव्यानां षण्णाम्,
स्वधातुकानां च त्रयाणां द्विनिकायसर्वत्रगसम्प्रयुक्तऋभावनाप्रहातव्यानाम्,
निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्यस्य च प्रत्येक़मधिकस्य, अनास्रवस्य चान्वयज्ञान-
पक्षस्य—इत्येकादशानामालम्बनं भवन्ति ।
“अनास्रवास्त्रिधात्वन्त्यत्रयानास्रवगोचराः” इति । अनास्रवाः निरोधादयः ।
त्रिषु धातुषु यानि अन्त्यानि त्रयाणि निरोधमार्गदर्शनभावनाप्रहातव्यलक्षणैः ।
तेषां यथायोगमनास्रवस्य च गोचराः । कथम् ? प्रतिसङ्ख्यानिरोधार्यमार्गौ
तावत् तदालम्बनानां मिथ्यादृष्टिविचिकित्साऽविद्यासम्प्रयुक्तानां भावनाप्रहा-
तव्यानामनास्रवस्य च धर्मज्ञानान्वयज्ञानपक्षस्य यथायोगमालम्बनम् । आकाशा-
प्रतिसङ्ख्यानिरोधौ तु भावनाप्रहातव्यस्यैवाक्लिष्टस्य चित्तस्यालम्बनमिति
वेदितव्यम् ।
आचार्यगुणमति-वसुमित्रौ तु व्याख्याक्षाते—आकाशाप्रतिसंख्यानिरोधौ
भावनाप्रहातव्यस्य क्लिष्टाक्लिष्टस्यालम्बनमिति, तदयुक्तम्;
“मिथ्यादृग्धिमती ताभ्यां युक्ताऽविद्याऽथ केवला ।
निरोधमार्गदृग्धेयाः षडनास्रवगोचराः ॥” (अभि० को० ५.१४)
इति नियमात् । अतो न क्लिष्टचित्तस्य भावनालम्बनमिति सिद्धान्तः ।

८२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
निरोधमार्गदृग्धेयाः सर्वस्वाधिकगोचराः” ॥ इति ॥
एवमेषां षोडशानां चित्तानां षोडशधर्मालम्बनव्यवस्थां विदित्वा कथमनुशय-
कार्यं योजयितव्यम् ? दिङ्मात्रं दर्शयिष्यामः—
‘सुखेन्द्रियालम्बने विज्ञाने कत्यनुशया अनुशेरते' इति प्रश्न आगते विचार-
यितव्यम्—सुखेन्द्रियं सप्तविधं कामावचरं भावनाप्रहातव्यं रूपावचरं च पञ्च-
प्रकारमनास्रवं चेति ।
तदेतत् समासतो द्वादशधर्मस्य विज्ञानस्यालम्बनं भवति; कामावचरस्य
चतुष्प्रकारस्यान्यत्र निरोधदर्शनहेयात् । रूपावचरस्य पञ्चप्रकारस्यारूप्यावचरस्य
“पञ्चाष्टदशविज्ञानदशविज्ञानगोचराः” इति। दुःखसमुदयदर्शनभावनाहेयाः
पञ्चानां गोचराः । रूपावचरा अष्टानाम् । आरूप्यावचरा दशानाम् । अमला
अपि दशानामेवेति पूर्वव्याख्यानसारेण योज्यम् । एतान्येव षोडश चित्तानि
षट्त्रिंशत् भवन्ति । कामधातुदुःखसमुदयदर्शनहेयमसर्वत्रगसम्प्रयुक्तं च । एवं
रूपधातौ दुःखसमुदयदर्शनहेयं प्रत्येकं त्रिप्रकारम् । आरूप्यधातौ अन्यत्र-
विसभागाधातुभूमिसर्वत्रगसम्प्रयुक्तान् । निरोधमार्गदर्शनहेयं धातुत्रयेऽपि प्रत्येकं
द्विधा, सास्रवानास्रवालम्बनत्वात् । भावनाहेयमपि क्लिष्टाक्लिष्टभेदात्
द्विप्रकारम् । अनास्रवमपि धर्मज्ञानपक्षम्, अन्वयज्ञानपक्षं चेति द्विधा ।
कामावचरं भावनाप्रहातव्यमिति । पञ्चविज्ञानकायिकं सुखेन्द्रियम् ।
रूपावचरं पञ्चप्रकारमिति । प्रथमध्यानभूमिकं त्रिविज्ञानकायिकम् । तृतीय-
ध्यानभूमिकं मानसमित्यभिसमस्य यथायोगं पञ्चप्रकारं दुःखदर्शनप्रहातव्यम्,
यावद् भावनाप्रहातव्यम् । अनास्रवं च तृतीयध्यानभूमिकमेव ।
कामावचरस्य चतुःप्रकारस्येति । दुःखसमुदयमार्गदर्शनभावनाप्रहेयस्य ।
दुःखसमुदयदर्शनहेययोः सुखेन्द्रियमालम्बनं भवति । यस्माद् दुःखसमुदय-
सत्यसंगृहीतं स्वभूमिकम्, ऊर्ध्वभूमिकं वा सुखेन्द्रियं सत्कायमिथ्यादृष्ट्यादीना-
मालम्बनं भवति । मार्गदर्शनहेयस्य च मिथ्यादृष्ट्यादिसम्प्रयुक्तस्य मार्गसत्य-
संगृहीतं सुखेन्द्रियमालम्बनम् । भावनाहेयरागादिसम्प्रयुक्तस्य च चित्तस्य
तत्पञ्चविज्ञानकायिकं सुखेन्द्रियमालम्बनम् । इति चतुःप्रकारस्यास्य तदा-
लम्बनम् । न तु निरोधदर्शनहेयस्य चित्तस्य; तत्र मिथ्यादृष्ट्यादीनां निरोधा-
लम्बनत्वात् । दृष्टिपरामर्शादीनां च स्वनिकायालम्बनत्वात्, तत्र च सुखेन्द्रिया-
भावात् । तेनोच्यते—अन्यत्र निरोधदर्शनहेयादिति ।
रूपावचरस्य पञ्चप्रकारस्येति । यस्मात् तृतीयध्यानसंगृहीतं पञ्चप्रकारं

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८२५
द्विप्रकारस्य मार्गदर्शनभावनाहेयस्यानास्रवस्य च । इदं द्वादशविधं सुखेन्द्रिया-
लम्बनं विज्ञानम् ।
तत्र यथासम्भवं कामावचराश्चत्वारो निकाया रूपावचराश्च संस्कृता-
लम्बनाः, आरूप्यावचरौ च द्वौ निकायौ, सर्वत्रगाश्चानुशया अनुशेरत इति
विज्ञातव्यम्¹ ।
सुखेन्द्रियं भवति । मार्गदर्शनभावनाहेयस्येति । आरूप्यावचरस्य मार्गदर्शन-
हेयस्य मिथ्यादृष्ट्यादिसम्प्रयुक्तस्य चित्तस्य मार्गसंगृहीतं सुखेन्द्रियमालम्बनम् ।
तदेव च भावनाहेयस्य कुशलस्य चित्तस्यालम्बनम् । अनास्रवस्य च सर्वमप्या-
लम्बनं भवति ।
तत्र यथासम्भवमिति । यस्माद् अनास्रवेऽनुशया अनुशेरते, यस्मात् क्वचि-
देव केचिदनुशेरते, तस्माद् 'यथासम्भवम्' इत्युच्यते । तत्र विज्ञाने कामा-
वचराश्चत्वारो निकायाः । तद्यथा—मिथ्यादृष्टिसम्प्रयुक्ते सुखेन्द्रियालम्बने दशापि
दुःखदर्शनप्रहातव्या अनुशया आलम्बनतोऽनुशेरते, सम्प्रयोगतो वा यथासम्भ-
वम्। एवं समुदयदर्शनप्रहातव्याः। मार्गदर्शनप्रहातव्या अपि तत्र सुखेन्द्रियालम्बने
विज्ञानेऽनुशेरते । मार्गसुखेन्द्रियालम्बने हि मिथ्यादृष्ट्यादिसम्प्रयुक्ते विज्ञाने
मिथ्यादृष्ट्यादयः सम्प्रयोगतोऽनुशेरते । दृष्टिपरामर्शादयोऽप्यालम्वनतो ऽनु-
शेरते । तस्मात् सोऽपि निकायस्तत्रानुशेते । भावनाहेयोऽपि निकायोऽप्यत्रा-
नुशेते; तत्र रागादीनां सुखेन्द्रियालम्बनविज्ञानालम्बनयोगात् । निरोधदर्शन-
प्रहातव्यनिकायस्तु तत्र नानुशेते; सुखेन्द्रियालम्बनविज्ञानाभावात् ।
रूपावचराः संस्कृतालम्बना इति । रूपावचरं सुखेन्द्रियालम्बनं पञ्चप्रकार-
मस्ति । तत्र चत्वारो निकाया अनुशेरत इति सुगममेतत् । निरोधदर्शन-
प्रहातव्यास्तु संस्कृतालम्बनाः कथमनुशेरन् ? तृतीये ध्याने दृष्टिपरामर्शादयः
सुखेन्द्रियेण सम्प्रयुज्यन्ते, ते चान्योन्यालम्बनाः । ते तत्र सुखेन्द्रियालम्बन-
विज्ञाने सम्प्रयोगत आलम्बनतो वाऽनुशेरते ।
आरूप्यावचरौ द्वौ निकायाविति । मार्गदर्शन-भावनाहेयनिकायौ । मार्ग-
सुखेन्द्रियालम्बने मिथ्यादृष्ट्यादिसम्प्रयुक्ते मिथ्यादृष्ट्यादयः सम्प्रयोगतोऽनु-
शेरते । दृष्टिपरामर्शादयस्तु तत्रालम्बनतोऽनुशेरते । भावनाहेयोऽपि निकायोऽनु-
शेते । भावनाहेयं हि कुशलं चित्तं मार्गमालम्बते । तत्र सरागादिनिकायोऽनुशेते ।
सर्वत्रगाश्चारूप्यावचरा अनुशयास्तत्रैव विज्ञाने, मार्गालम्बनमिथ्यादृष्ट्यादि-
सम्प्रयुक्ते वा विज्ञानेऽनुशेरते— इति विज्ञातव्यम् ।
१. ज्ञातव्यम्—का० ।

सुखेन्द्रियालम्बनालम्बने विज्ञाने कत्यनुशया अनुशेरते ? तत् पुनः
सुखेन्द्रियालम्बनं द्वादशविधं विज्ञानं कतमस्य विज्ञानस्यालम्बनम् ? तस्यैव
द्वादशविधस्यारूप्यावचरस्य च भूयो द्विप्रकारस्य दुःखसमुदयदर्शनप्रहातव्यस्य ।
इदं चतुर्दशविधं सुखेन्द्रियालम्बनं विज्ञानम् । तत्रारूप्यावचरौ¹ दुःखसमुदयदर्शन-
हेयौ वर्धयित्वा कामावचरा आरूप्यावचराश्चत्वारो निकाया रूपावचराः संस्कृता-
लम्बना अनुशया अनुशेरत इति ज्ञातव्यम् ।
अनया वर्तन्याऽन्यदपि गन्तव्यम्² । यैरनुशयैर्यच्चित्तं सानुशयं तेऽनुशया-
तस्यैव द्वादशविधस्येति । कामावचरस्य चतुःप्रकारस्यान्यत्र निरोधदर्शन-
हेयात् । रूपावचरस्य पञ्चप्रकारस्य, अरूपावचरस्य च द्विप्रकारस्य मार्ग-
दर्शनभावनाहेयस्यानास्रवस्य चेति अन्योन्यालम्बनयोगतस्तस्य सुखेन्द्रिया-
लम्बनं विज्ञानमालम्बनं भवति । आरूप्यावचरस्य च भूयो द्विप्रकारस्य तत्
सुखेन्द्रियालम्बनं विज्ञानमालम्बनं भवति । कतमस्य ? इत्याह—दुःखसमुदय-
दर्शनप्रहातव्यस्येति । आरूप्यावचरस्य सर्वत्रगसम्प्रयुक्तस्य हि दुःखसमुदय-
दर्शनहेयभेदाद् द्विप्रकारस्य चित्तस्य आरूप्यावचरमार्गदर्शनहेय-मिथ्यादृष्ट्या-
दिसम्प्रयुक्तं विज्ञानं मार्गालम्बनं चारूप्यावचरं भावनाहेयं कुशलमालम्बनं
भवति । एवमिदं चतुर्दशविधं सुखेन्द्रियालम्बनविज्ञानालम्बनम् । तत्रारूप्या-
वचरौ दुःखसमुदयदर्शनहेयौ वर्धयित्वेति । पूर्वं सर्वत्रगा एवारूप्यावचरा
सुखेन्द्रियालम्बने विज्ञानेऽनुशेरते । सुखेन्द्रियालम्बनालम्बने तु सकलावप्या-
रूप्यावचरौ दुःखदर्शनसमुदयहेयौ निकायावनुशयाते । तस्मात् तत्र सर्वत्रग-
सम्प्रयुक्ते चित्ते दुःखसमुदयदर्शनहेया अनुशयाः सम्प्रयोगत आलम्बनतो वा
यथायोगमनुशेरते । शेषास्तु पूर्ववद् योज्याः ।
अनया वर्तन्या अन्यदपि गन्तव्यमिति । अनेन वर्त्मना अन्यदपि बोद्ध-
व्यम् । कथम् ? ‘दुःखेन्द्रियालम्बने कत्यनुशयाः अनुशेरते’--इति प्रश्ने
आगते विचारयितव्यम्—दुःखेन्द्रियमेकविधं कामावचरं भावनाप्रहातव्यम् ;
पञ्चविज्ञानकायिकत्वात् । तत् समासतः पञ्चविधस्य विज्ञानस्यालम्बनं भवति ।
कामावचरस्य त्रिप्रकारस्य, दुःखसमुदयदर्शनहेययोः सर्वत्रगसम्प्रयुक्तयो-
र्विज्ञानयोर्भावनाप्रहातव्यस्य च । रूपावचरस्य च भावनाप्रहातव्यस्य,
अनास्रवस्य च । इदं पञ्चविधं दुःखेन्द्रियालम्बनं विज्ञानम् । तत्र यथासम्भवं
कामावचरास्त्रयो निकाया दुःखसमुदयदर्शनभावनाहेयाः । तत्र हि सर्वत्रग-
१. ॰वचरौ द्वौ—का० । २. अनुगन्तव्यम्—का० ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८२७
स्तस्मिंश्चित्तेऽनुशेरते । स्युरनुशेरते । येऽनुशयास्तेन चित्तेन संप्रयुक्ता अप्रहीणा-
स्तदालम्बनाश्चाप्रहीणाः । स्युर्नानुशेरते । येऽनुशयास्तेन चित्तेन संप्रयुक्ताः
प्रहीणास्तदालम्बनाश्च ॥ ३१॥
संप्रयुक्ते चित्ते भावनाहेये च दुःखसमुदयदर्शनहेयौ निकायौ संप्रयोगत
आलम्बनतो वा यथासम्भवमनुशयाते । भावनाहेये च भावनाहेयो निकायोऽ-
नुशेते । रूपावचर एको भावनाहेयः । तत्र भावनाहेये चित्तेऽनुशेते ।
सर्वत्रगाश्च रूपावचरास्तत्रैव — इत्यवगन्तव्यम् ।
दुःखेन्द्रियालम्बनालम्बने विज्ञाने कत्यनुशया अनुशेरते ? तत् पुनर्दुःखे-
न्द्रियालम्बनं पञ्चविज्ञानं कतमस्य विज्ञानस्यालम्बनम् ? तस्यैव पञ्चविधस्या-
न्योन्यालम्बनयोगेन । कामावचरस्य च भूयो मार्गदर्शनहेयस्यानास्रवालम्ब-
नस्य । रूपावचरस्य च सर्वत्रगसंप्रयुक्तस्यालम्बनं भवति । तेन हि
रूपावचरं दुःखेन्द्रियालम्बनं कुशलं भावनाप्रहातव्यमालम्बते । आरूप्यावचर-
मप्याकाशानन्त्यायतनसामन्तकसंगृहीतौदारिकाकारं दुःखेन्द्रियालम्बनमा-
लम्बते । तदिदमष्टविधं दुःखेन्द्रियालम्बनालम्बनं विज्ञानम् । तत्र कामावचरा-
श्चत्वारो निकायाः—दुःख-समुदय-मार्गदर्शन-भावनाहेयाः । रूपावचरास्त्रयो
निकायाः—दुःख-समुदयदर्शन-भावनाप्रहातव्याः । आरूप्यावचर एकः—
भावनाप्रहातव्यः । सर्वत्रगाश्चानुशया अनुशेरत इति विज्ञातव्यम् ।
सौमनस्येन्द्रियालम्बने विज्ञाने कत्यनुशयाः अनुशेरते ?—इति प्रश्ने
विचारयितव्यम् । तत् पुनः सौमनस्येन्द्रियालम्बनं विज्ञानं एकादशविधम् ।
काम-रूपावचरं पञ्च-पञ्चप्रकारम्, अनास्रवं च । तदेतत् समासतःत्रयो-
दशविधस्य विज्ञानस्यालम्बनं भवति । कामावचरस्य पञ्चप्रकारस्य संस्कृता-
लम्बनस्य; तस्य संस्कृतत्वात् । एवं रूपावचरस्य । आरूप्यावचरस्य तु द्विप्रकारस्य
मार्गदर्शनभावनाहेयस्य, अनास्रवस्य च । इदं त्रयोदशविधं सौमनस्येन्द्रिया-
लम्बनविज्ञानम् । तत्र यथासम्भवं कामावचर-रूगावचराः पञ्चनिकायाः
संस्कृतालम्बनाः, आरूप्यावचरौ द्वौ निकायौ, सर्वत्रगाश्चानुशया अनुशेरते—
इति विज्ञातव्यम् ।
सौमनस्येन्द्रियालम्बनालम्बने विज्ञाने कत्यनुशया अनुशेरते ? तत् पुनः
सौमनस्येन्द्रियालम्बनं त्रयोदशविज्ञानं कतमस्य विज्ञानस्यालम्बनम् ? तस्यैव
त्रयोदशविज्ञानस्य । आरूप्यावचरस्य च भूयो द्विप्रकारस्य दुःख-समुदय-
दर्शनप्रहातव्यस्य । इदं पञ्चदशविधं सौमनस्येन्द्रियालम्बनं विज्ञानम् । तत्रा-
रूप्यावचरौ द्वौ—दुःख-समुदयदर्शनहेयौ वर्धयित्वा । कामावचर

८२८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-

तदेवं कृत्वा भवति—
द्विधा सानुशयं क्लिष्टमक्लिष्टमनुशायकैः ।
क्लिष्टं चित्तमनुशयानैश्चानुशयैः सानुशयम्; तत्सम्प्रयुक्ततदालम्बनैरप्रहीणैरन-
नुशयानैश्च तत्सम्प्रयुक्तैः प्रहीणैस्तत्सहितत्वात् । अक्लिष्टं तु चित्तमनुशया-
नैरेव तदालम्बनैरप्रहीणैरिति ।
अथैषां दशानामनुशयानां कथं प्रवृत्तिरिति ? आदित एव तावदविद्यायोगात्
सत्येषु स मुह्यति, दुःखमस्मै न रोचते यावत् मार्गः । ततः
मोहात्काङ्क्षा,
मूढस्य पक्षद्वयं श्रुत्वा विचिकित्सोत्पद्यते—दुःखं स्विदिदम्, न स्विद् दुःख-
मित्येवमादि ।
ततो मिथ्यादृष्टिः,
विचिकित्साया मिथ्यादृष्टिः प्रवर्तते । संशयितस्य मिथ्याश्रमणचित्तानां
मिथ्यानिश्चयोत्पत्तेः-—नास्ति दुःखमित्येवमादि ।
सत्कायदृक् ततः ॥ ३२ ॥
मिथ्यादृष्टेः किल सत्कायदृष्टिः प्रवर्तते; दुःखतः स्कन्धानपोह्यात्मतोऽभिनिवेशात् ।
ततोऽन्तग्रहणम्,
सत्कायदृष्टेरन्तग्राहदृष्टिः प्रवर्तते; आत्मनः शाश्वतोच्छेदन्तग्रहणात् ।
तस्माच्छीलामर्शः,
अनुशया अनुशेरत इति विज्ञातव्याः । अनया दिशा अन्यदपि गन्तव्य-
मति ॥ ३१ ॥
“द्विधा सानुशयं क्लिष्टम्” इति । अनुशयानैरननुशयानैश्चानुशयैः सानुशयं
क्लिष्टमित्यर्थः । तत्सहितत्वात् । सदावस्थितत्वादित्यर्थः । अक्लिष्टं
चित्तमनुशयानैरेव सानुशयं विवेचयितुं शक्यत्वात् । तथा हि वक्ष्यति—
‘प्रहातव्यः क्लेश आलम्बनात्मतः’ (अभि० को० ६.६०) इति ॥ ३२॥
सर्वस्य सर्वानन्तरमुत्पत्तिरसम्भवान्नाप्येयमुत्पत्तौ सार्वजन्यः क्रमनियमः ।
दुःखतः स्कन्धानपोह्येति । नेदं दुःखमित्यात्मतोऽभिनिवेशात् । ‘रूपमात्मा’
इत्येवन्दृष्टिकस्य वेदनायामात्मग्राहदृष्टिः प्रत्यनीका ॥ ३३ ॥

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८२६
अन्तग्रहाच्छोलव्रतपरामर्शः । यमेवान्तं गृह्णाति तेन शुद्धिप्रत्यागमनात् ।
ततो दृशः ।
'आमर्शः' इति वर्तते । शीलव्रतपरामर्शाद् दृष्टिपरामर्शः प्रवर्तते । येन शुद्धिं
प्रत्येति तस्याग्रतो ग्रहणात् । ततः—
रागः स्वदृष्टौ मानश्च
तस्यामभिष्वङ्गात्, तया चोन्नतिगमनात् ।
द्वेषोऽन्यत्र
स्वदृष्ट्यध्यवसितस्य तत्प्रत्यनीकभूतायां परदृष्टौ द्वेषः प्रवर्तते ।
अपरे स्वदृष्टावेवान्यत्र गृहीते त्यक्तायां द्वेषमिच्छन्ति । दर्शनहेयानां
रागादीनां स्वसान्तानिकदृष्ट्यालम्बनत्वात् ।
इत्यनुक्रमः ॥ ३३ ॥
एष एषां दशानां क्लेशानां प्रवृत्तिक्रमः ॥ ३३ ॥
उत्पद्यमानस्तु त्रिभिः कारणैरुत्पद्यते—
अप्रहीणादनुशयाद् विषयात् प्रत्युपस्थितात् ।
अयोनिशो मनस्कारात् क्लेशः,
तद्यथा—रागानुशयोऽप्रहीणो भवत्यपरिज्ञातः कामरागपर्यवस्थानीयाश्च
धर्मा आभासगता भवन्ति । तत्र चायोनिशो मनस्कार एवं कामराग उत्पद्यते ।
तान्येतानि यथाक्रमं हेतुविषयप्रयोगबलानि ।
अप्रहीणो भवत्यपरिज्ञात इति । अप्रहाणः; तत्प्राप्त्यनुच्छेदात् । अपरिज्ञातः;
तत्प्रतिपक्षस्य चानुत्पत्तेः । कामरागपर्यवस्थानीया इति । पर्यवतिष्ठत एभि-
रिति पर्यवस्थानीयाः स्नानीयवत् । कामरागस्य पर्यवस्थानीया अनुकूला इति ।
कामराग एव वा पर्यवस्थानम् कामरागपर्यवस्थानम् , तस्मै हिताः कामराग-
पर्यवस्थानीयाः । ते पुनः रूपादयो विषया आभासगता भवन्तीति । विषय-
रूपतामापन्ना भवन्तीत्यर्थः । तत्र चायोनिशोमनस्कार इति । तत्र चाभास-
गतेषु विषयेषु विपरीतं समनन्तरप्रत्यय इत्यर्थः । हेतुविषयप्रयोगबलानिति ।
हेतुबलम्—कामरागोत्पत्तये कामरागानुशयोऽप्रहीणो भवत्यपरिज्ञातः । काम-
रागपर्यवस्थानीया विषयबलम् । तत्र चायोनिशोमनस्कारः—प्रयोगबलम् । एव-

८३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
एवमन्योऽपि क्लेश उत्पद्यत इति वेदितव्यः, यः—
सम्पूर्णकारणः ॥ ३४ ॥
कदाचित्किल विषयबलेनैवोत्पद्यन्ते, न हेतुबलेन । यथा—परिहाणधर्म-
कस्यार्हत इति ॥ ३४ ॥
एत एवानुशयाः सूत्रे भगवता त्रय आस्रवा उक्ताः—कामास्रवः,
भवास्रवः, अविद्यास्रव इति । चत्वार ओघाः—कामोघः, भवोघः, दृष्ट्योघः,
अविद्यौघश्च । चत्वारो योगा एत एव । चत्वार्युपादानानि—कामोपादानम्,
दृष्ट्युपदानम्, शीलव्रतोपादानम्, आत्मवादोपादानमिति । तत्र तावत्
कामे सपर्यवस्थानाः क्लेशाः कामास्रवो विना ।
मोहेन,
अविद्यां वर्जयित्वाऽन्ये कामावचराः क्लेशाः सह पर्यवस्थानैः कामास्रवो
वेदितव्य एकचत्वारिंशद् द्रव्याणि । एकत्रिंशदनुशयाः पञ्चप्रकारमविद्यां हित्वा
दश पर्यवस्थानानि ।
अनुशया एव रूपारूप्ये भवास्रवः ॥ ३५ ॥
‘विना मोहेन’ इति वर्तते । रूपारूप्यावचरा अविद्यावर्ज्या अनुशया भवास्रवो
द्वापञ्चाशद् द्रव्याणि—रूपावचराः षड्विंशतिरनुशयाः पञ्चप्रकारामविद्यां हित्वा,
आरूप्यावचराः षड्विंशतिः ।
मन्योऽपि क्लेश उत्पद्यत इति । प्रतिघानुशयोऽप्रहीणो भवत्यपरिज्ञातः, प्रतिघ-
पर्यवस्थानीया धर्मा आभासगता भवन्ति, तत्र चायोनिशोमनस्कार इत्येष
नयः ॥ ३४ ॥
चत्वारो योगा एत एवेति कामयोगः, भवयोगः, दृष्टियोगः, अविद्यायोग-
श्चेति ।
“विना मोहेन” इति । अविद्यास्रवस्य पृथगुक्तत्वात् । सह पर्यवस्थानै-
राह्रीक्यादिभिर्भेद्यमानैः एकचत्वारिंशद् द्रव्याणि एकत्रिंशदनुशया इति ।
द्वादश दृष्टयः—दुःखदर्शनप्रहातव्याः पञ्च, समुदयदर्शनप्रहातव्ये द्वे, निरोध-
दर्शनप्रहातव्ये द्वे एव, तिस्रो मार्गदर्शनप्रहातव्याः । चतस्रो विचिकित्साः । पञ्च
रागाः । एवं प्रतिघाः, मानाश्च दश पर्यवस्थानानि—इत्येवमेकचत्वारिंशत् ।
“अनुशया एव” इति । एवकारः पर्यवस्थाननिरासार्थः । षड्विंशतिरनुशया
इति । द्वादश दृष्टयः, चतस्रो विचिकित्साः, पञ्च रागाः, पञ्च माना इति ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८३१
ननु च तत्राप्यस्ति पर्यवस्थानद्वयम्—स्त्यानमौद्धत्यं च, प्रकरणेषु चोक्तम्-
“भवास्रवः कतमः ? अविद्यां स्थापयित्वा यानि तदन्यानि रूपारूप्यप्रति-
संयुक्तानि । संयोजनबन्धनानुशयोपक्लेशपर्यवस्थानानि” ( ) इति, कस्मा-
दिह तस्याग्रहणम् ? अस्वात्त्र्यादिति काश्मीराः ॥ ३५ ॥
किं पुनः कारणं रूपारूप्यावचरा अनुशयाः समस्यैको भवराग उक्तः ?
अव्याकृतान्तर्मुखा हि ते समाहितभूमिकाः ।
अत एकीकृताः
ते ह्युभयेऽप्यव्याकृता अन्तर्मुखप्रवृत्ताः समाहितभूमिकाश्चेति त्रिविधेन
साधर्म्येणैकीकृताः । येनैव च कारणेन भवराग उक्तस्तेनैव भवास्रव इत्यविधे-
दानीं त्रैधातुक्यविद्यास्रव इति सिद्धम् । तानि पञ्चदश द्रव्याणि ।
किं कारणमसौ पृथग्व्यवस्थाप्यते ? सर्वेषां तेषाम्¹---
मूलमविद्येत्यास्रवः पृथक् ॥ ३६ ॥
यथा चैते आस्रवा उक्ता वेदितव्या ,
ननु च तत्राप्यस्ति पर्यवस्थानद्वयमिति । तत्र रूपारूप्यधात्वोः । “स्त्यानौद्धत्य-
मदा धातुत्रये” (अभि० ५.५३) इति वचनात् । कस्मादिह तस्याग्रहणमिति ।
तस्य पर्यवस्थानद्वयस्य । अस्वात्त्र्यादिति । कथमस्वातन्र्यम् ? रागादि-
संप्रयोगित्वाद्दीर्ष्यावद् अविद्यामात्रासम्प्रयोगित्वाच्च । एतद्धि द्वयं रागादिभिः
संप्रयुज्यते । न तथा ईर्ष्यामात्सर्यकौकृत्यक्रोधम्रक्षाः स्वतन्त्राः, अविद्यामात्रेण
संप्रयोगादिति ॥ ३५ ॥
ते ह्युभयेऽपीति । रूपारूपावचरा अपीत्यर्थः । अन्तर्मुखप्रवृत्ता इति । न
विषयप्रधाना इत्यर्थः । येनैव च कारणेन भवराग उक्त इति । “अन्तर्मुख-
त्वात्तन्मोक्षसंज्ञाव्यावृत्तये कृतः” (अभि० ५ २) इति । अनेन च भवास्रव
इति । अविद्यास्रव इति सिद्धमिति । अविद्या पूर्वोक्ताभ्यामास्रवाभ्यां
बहिष्कृता । तस्मात् सा त्रैधातुकी अपि अविद्यास्रव इति सिद्धमेतत् ।
पञ्चदश द्रव्याणीति । त्रिष्वपि धातुष्वविद्यायाः प्रत्येकं पञ्चप्रकारत्वात् । सर्वेषां
तेषामिति । कामास्रवादीनां संसारस्य च । उक्तो ह्यविद्याहेतुः संरागायेत्यादि ।
“याः काश्चन दुर्गतयो ह्यस्मिन् लोके परत्र च ।
१. हि तेषाम्—का० ।

८३२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
तथौघयोगा दृष्टीनां पृथग्भावस्तु पाटवात् ।
कामास्रव एव कामौघः कामयोगश्च । एवं भवास्रव एव भवौघो भव-
योगश्च, अन्यत्र दृष्टिभ्यः । ताः किल पटुत्वादोधयोगेषु पृथक् स्थापिताः ।
नास्रवेष्वसहायानां न किलास्यानुकूलता ॥ ३७ ॥
आसयन्तीत्यास्रवाणां निर्वचनं पश्चाद्वक्ष्यति । न च किल केवला दृष्टय
आस्यानुकूलाः, पटुत्वात् । अत आस्रवेषु न पृथक् स्थापिताः । मिश्रीकृत्य
स्थापिता इति । तदेवं कामौघ एकान्नत्रिंशद् द्रव्याणि । रागप्रतिघमानाः पञ्चदश
विचिकित्साश्चतस्रो दश पर्यवस्थानानीति । भवौघोऽष्टाविंशतिद्रव्याणि । रागमाना
विंशतिः । विचिकित्साऽष्टौ । दृष्ट्योधः षट्त्रिंशद् द्रव्याणि । अविद्यौधः पञ्चदश
द्रव्याणि ।
अविद्यामूलिकाः सर्वा इच्छालोभसमुत्थिताः ॥” ( ) इति च ॥ ३६ ॥
“तथौघयोगा” इति । आस्रवा एवौघा योगाश्च भवन्ति । केवलम् दृष्टयः
पृथग् अवस्थाप्यन्ते । कथम् ? इति विव्रियते—कामास्रव एव कामौघः,
कामयोगश्च । एवं भवास्रव एव भवौघः, भवयोगश्च । अविद्यौघयोगस्तु पूर्व-
वदेवावगन्तव्यः । दृष्टियोग इह चतुर्थ उक्तः । तेनाह—अन्यत्र दृष्टिभ्य इति ।
ताः किलेति । किल-शब्दः परमतद्योतकः । विनेयजनवशात्तु दृष्टियोगः पृथगुक्त
इत्यभिप्रायो युज्यते ।
आस्रवेषु दृष्टयः किमर्थं न पृथक् स्थापिताः ? इत्याह—“नास्रवेष्वसहा-
यानाम्” इत्यादि । असहायानां दृष्टीनामास्यानुकूलता = अवस्थानानुकूलता,
चलत्वात् पटुत्वाच्च न भवति । नासनानुकूलतेत्यर्थः । आसेति रूपे प्राप्ते,
आपिशलेष्ट्या ‘आस्या’ इति रूपं भवात् । तदिदमुक्तं भवति—यस्मादेता
दृष्टयोऽसहायाः, नासनानुकूलाः । ससहायास्त्वासनानुकूला भवन्ति । तस्मात्
ससहाया एवैता आस्रवेषूक्ताः । मिश्रीकृत्योक्ता इत्यर्थः । किमर्थम् ? इत्याह—
आसयन्तीत्यास्रवाणां निर्वचनं पश्चाद् वक्ष्यतीत्यद आसनार्थमास्रवेषु भवितव्य-
मित्यभिप्रायः । तदेवं कामौघ एकान्नत्रिंशद् द्रव्याणीति । द्वादशदृष्ट्यपनयनात्
नास्रववद् एकचत्वारिंशद् द्रव्याणि भवन्ति, किं तर्हि ? एकान्नत्रिंशद् द्रव्याणि
भवन्ति । कथम् ? इत्याह—राग-प्रतिघ-माना इति सर्वम् । भवौघोऽष्टाविंशति-
द्रव्याणीति । भवास्रवो द्वापञ्चाशद् द्रव्याण्युक्तानि, ततश्चतुर्विंशतिर्दृष्टीरपनीय
अष्टाविंशतिर्द्रव्याणि । राग-माना विंशतिरिति । द्विधातुका रागा दश भवन्ति,
माना अपि दशेति विंशतिः । दृष्ट्यौघः षट्त्रिंशद् द्रव्याणीति । त्रिषु धातुषु
त्रिद्वादश दृष्टय इति । अविद्यौघः पञ्चदशद्रव्याणि । पूर्ववत् ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८३३
ओघवद् योगा वेदितव्याः ॥ ३७ ॥
यथोक्ता एव साऽविद्या द्विधा दृष्टेर्विवेचनात् ।
उपादानानि,
कामयोग एव सहाविद्यया कामोपादानं चतुस्त्रिंशद् द्रव्याणि — रागप्रतिघ-
मानाऽविद्या विंशतिः, विचिकित्साश्चतस्रः, दश पर्यवस्थानानि । भवयोग एव सहा-
विद्यया आत्मवादोपादानमष्टत्रिंशद् द्रव्याणि । रागमानाविद्यास्त्रिंशद्विचिकित्सा
अष्टौ । दृष्टियोगाच्छीलव्रतं निष्कृष्य दृष्टयुपादानं त्रिंशद् द्रव्याणि । शीलव्रतो-
पादानं षड्द्रव्याणि कर्मदृष्टिभ्यो निष्कृष्टम् । मार्गप्रतिद्वन्द्वाद्¹, उभयपक्षविप्रलम्भ-
नाच्च । गृहिणोऽप्यनेन विप्रलब्धा अनशनादिभिः स्वर्गमार्गसंज्ञया । प्रव्रजिता
अपीष्टविषयपरिवर्जनेन शुद्धिप्रत्यागमनादिति ।
किं कारणमविद्यां मिश्रयित्वोपादानमुक्तं न पृथक् ? भवग्रहणादुपादानानि ।
ओघवद् योगा इति । कामयोग एकान्नत्रिंशद् द्रव्याणि । राग-प्रतिघ-मानाः
पञ्चदश, विचिकित्साश्चतस्रो दश पर्यवस्थानानि । भवयोगोऽष्टाविंशतिर्द्र-
व्याणि । राग-मानाः विंशतिः, विचिकित्सा अष्टौ । दृष्टियोगः षट्त्रिंशद्
द्रव्याणि । अविद्यायोगः पञ्चदश द्रव्याणि ॥ ३७ ॥
"यथोक्ता एव साऽविद्या" इति विस्तरः । के यथोक्ताः ? 'योगाः' इत्यधि-
कृतम् । तस्माद् विज्ञायते—कामयोग एव सहाविद्यया कामोपादानमिति ।
अविद्या कामोपादान-आत्मवादोपादानयोर्यथास्वमन्तर्भाव्यते ।
द्विधा दृष्टेः । पृथक्करणाच्चतुष्ट्वम्—कामोपादानम्, दृष्ट्युपादानम्,
शीलव्रतोपादानम्, आत्मवादोपादानमिति । दृष्टियोगाच्छीलव्रतं निष्कृष्येति ।
षट्त्रिंशद्द्रव्यकाद् दृष्टियोगाद् धातुभेदेन षच्छीलव्रतपरामर्शांन्निष्कृष्य ।
दृष्ट्युपादानं त्रिंशद् द्रव्याणि । शीलव्रतोपादानं षड् द्रव्याणि । कामधातौ
द्वे, एवं रूपधातौ आरूप्यधातौ चेति । मार्गप्रतिद्वन्द्वत्वादिति । सांख्य-योगज्ञाना-
दिभिर्मोक्षप्राप्तिदर्शनान्मार्गप्रतिद्वन्द्वभूतं शीलव्रतोपादानम् । उभयपक्षविप्रलम्भ-
नाच्चेति विस्तरः । गृहिप्रव्रजितपक्षविप्रलम्भनाच्चेत्यर्थः । अनशनादिभिरिति ।
आदि-शब्देन जलाग्निप्रपतन-मौनवीरादानादिर्गृह्यते । अनशनादीनि शीलव्रत-
संगृहीतानि, इष्टविषयपरिवर्जनं च । इष्टविषयपरिवर्जनेनेति । रसपरित्याग-
भूमिशय्यामळपङ्कधारण-नग्नचर्या-केशोलुञ्चनादिना शुद्धिप्रत्यागमनात् ।
१. प्रतिद्वन्द्वित्वात्—का० ।

अविद्या तु ग्राहिका नेति मिश्रिता ॥ ३८ ॥
असम्प्रख्यानलक्षणतयाऽपटुत्वादविद्या न ग्राहिका भवति, अतः किल
मिश्रिता। सूत्रे तु भगवतोक्तम्—"कामयोगः कतमः ? विस्तरेण यावद्योऽस्य
भवति कामेषु कामरागः कामच्छन्दः कामस्नेहः कामप्रेम कामेच्छा काममूर्च्छा
कामगृद्धः कामपरिगृद्धः कामनन्दी कामनियन्तिः कामाध्यवसानम्, तदन्यचित्तं
पर्यादाय तिष्ठति। अयमुच्यते कामयोगः। एवं यावद् भवयोगः" । ( ) ।
छन्दरागश्चोपादानमुक्तं सूत्रान्तरेषु, अतो विज्ञायते कामा द्युपादानमपि कामादिषु
यश्छन्दराग$^१$ इति ॥ ३८ ॥
उक्तमिदमनुशया एवात्रौघयोगोपादानसंशब्दिताः सूत्रेष्विति।
अथ कोऽयमनुशयार्थः ? कश्च यावदुपादानार्थः ?
अणवोऽनुगताश्चैते द्विधा चाप्यनुशेरते।
अनुबध्नन्ति यस्माच्च तस्मादनुशयाः स्मृताः ॥ ३९ ॥
तत्राणवः सूक्ष्मप्रचारत्वात् दुर्विज्ञानतया। अनुगताः प्राप्त्यनुषङ्गतः। अनु-
शेरते द्वाभ्यां प्रकाराभ्याम्—आलम्बनतः, संप्रयोगतश्च। अनुबध्नन्ति; अप्रयोगेण
प्रतिनिवारयतोऽपि$^२$ पुनः पुनः सम्मुखीभावात्। एभिः कारणैरनुशया उच्यन्ते ॥
"अविद्या तु ग्राहिका नेति मिश्रिता" इति। न केवलम् अविद्या भवमुपा-
ददाति। कस्माद् ? इत्याह—असम्प्रख्यानलक्षणतया अपटुत्वादिति। मिश्रिता
त्वन्यक्लेशसम्पर्कवशादुपाददतीत्यभिप्रायः। अथ किलेति। किल-शब्दः
परमतद्योतकः। तेन स्वमतमुच्यते। सूत्रे तु भगवतोक्तमिति विस्तरेण। एवं
यावद् दृष्टियोग इति। कथम् ? 'दृष्टियोगः कतमः ? विस्तरेण यावद् योऽस्य
दृष्टिषु दृष्टिरागो दृष्टिच्छन्दो दृष्टिस्नेह" इति पूर्ववत्। छन्दरागश्चोपादानमुक्तं
सूत्रान्तरेषु। कथम् ? "उपादानं कतमत् ? योऽत्र छन्दरागः" इति। एतदा-
चार्यमतम्। तदुक्तं भवति—राग एवात्र योगः, उपादानं वा, नान्ये क्लेशा
इति। तेनोच्यते—कामादिषु यश्छन्दराग इति ॥ ३८ ॥
"अणवः" इति विस्तरेण। अणवः शेरते इत्यनुशयाः। नैरुक्तेन विधिना-
ऽस्य सिद्धिः। सूक्ष्मप्रचारत्वादिति। सूक्ष्मप्रवृत्तित्वादित्यर्थः। कथं पुनः सूक्ष्मा
प्रवृत्तिः ? अरूपिणां दुर्विज्ञानतया। आलम्बनतश्छिद्रान्वेशिशत्रुवत्, दृष्टिविष-
वच्च। संप्रयोगतोऽयोगुलोदकसन्तापवत्, स्पर्शवच्च। उभयतो धात्र्यः
१. छन्दराग—का०। २. प्रतिवारयतोऽपि—का०।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८३५
आसयन्त्यास्रवन्त्येते हरन्ति श्लेषयन्त्यथ ।
उपगृह्णन्ति चेत्येषामास्रवादिनिरुक्तयः ॥ ४० ॥
आसयन्ति संसारे आस्रवन्ति भवाग्राद् यावदवीचि षड्भिरायतनव्रणैरित्या-
स्रवाः । हरन्तीत्योघाः । श्लेषयन्तीति योगाः । उपगृह्णन्तीति उपादानानि ।
एवं तु साधीयः स्याद् — आस्रवन्त्येभिः संततिर्विषयेष्वित्यास्रवाः ।
“तद्यथा आयुष्मन्तो नौर्महद्भिरभिसंस्कारैः प्रतिस्रोतो नीयते । सा तेषामेव
संस्काराणां प्रतिप्रस्रब्ध्याऽरुपकृच्छ्रेणानुस्रोत उह्यते” इति सूत्रवादानुसारात् ।
अधिमात्रवेगत्वादोघाः । तर्हि तद्वानुह्यते तदनुविधानात् । नाधिमात्रसमुदाचारि-
कुमारकमनुशेरते, एवमेतेऽप्यालम्वनान् सम्प्रयुक्तेभ्यो वा स्वां सन्ततिं वर्धयन्तः
प्राप्तिभिरुपचिन्वन्ति । अनुबध्नन्तीति । अनुक्रान्तेऽप्यातुरार्थकज्वरवत् मूषिका-
विषवदित्यन्ये । अप्रयोगेण अनाभोगेन । प्रतिनिवारयतोऽपि निषेधयतोऽपि
पुद्गलस्य पुनः पुनः सम्मुखीभावादनुबध्नन्तीयतोऽनुशया इति ॥ ३९ ॥
आसयन्ति संसार इति आस्रवा इति । नैरूक्तो विधिः । आसनार्थो वा ।
आस्रवन्ति भवाग्राद् यावदवीचिमिति । षड्भिरायतनव्रणैरश्चक्षुरादिभिरायतनव्रण-
भूतैरास्रवन्ति क्षरन्ति । भवाग्राद् यावदवीचि गच्छन्ति । भवाग्राबीतरागस्यापि
आवीचिकक्लेशसमुदाचाराद्, तदुत्पन्नस्य वा तत्रोत्पत्तिसम्भवात् । के
आस्रवन्ति ? अनुशयाः । आस्रवन्त्यास्रवा इत्यच्-प्रत्ययः । हरन्तीत्योघाः ।
इलेपयन्तीति योगाः । उपगृह्णन्तीति उपादानानीत्यर्थप्रदर्शनम् ।
एतदुक्तं वैभाषिकैः — बहने एतद् रूपम् — ओघ इति । वहन्ति = हरन्ति
गत्यन्तरं त्रिपयान्तरं वेत्योघाः । योजयन्ति = श्लेषयन्ति गत्यन्तरे विषयान्तरे
वेति योगाः । उपाददति = उपगृह्णन्ति पुनर्भवे कामादिषु वा विज्ञानसन्ततिमि-
त्युपादानानीति ।
एवं तु साधीयः स्यादिति । एवं तु साधुतरं स्यादित्याचार्यः । कथम् ?
इत्याह — आस्रवन्ति गच्छन्ति एभिरनुशयैर्विज्ञानसन्ततिर्विषयेष्वित्यास्रवाः ।
करणसाधनम् । महताभिसंस्कारेण कुशलैर्धर्मैश्चित्तसन्तानः प्रतिस्रोतो नीयत
विषयेभ्यो निवार्यते । तेषामेव संस्काराणां प्रतिप्रश्रब्ध्येति । तेषामेव प्रयत्नानां
व्युपरमेणेत्यर्थः । अधिमात्रवेगत्वादोघा इति । ओघसाधर्म्यं दर्शयति, ओघ
इवौघ इति कृत्वा । तदनुविधानादिति । रागानुविधानात् । ना/धिमात्रसमुदा-
चारिणो हि योगा इति । ओघयोगानां नानाकरणं दर्शयति । ये हि नाधिमात्र-

८३६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
णोऽपि¹ योगाः; विविधदुःखयोजनात्²। अभीक्ष्णानुषङ्गतो³ वा कामाद्युपादानादु-
पादानानीति ॥ ४० ॥
संयोजनादिभेदेन पुनस्ते पञ्चधोदिताः ।
त एवानुशयाः पुनः संयोजनबन्धनानुशयोपक्लेशपर्यवस्थानभेदेन पञ्चधा
भित्वोक्ताः । तत्र नव संयोजनानि—अनुनयप्रतिघमानाविद्यादृष्टिपरामर्शविचि-
कित्सेर्ष्यामात्सर्यसंयोजनानि । तत्रानुनयसंयोजनं त्रैधातुको रागः । एवमन्यानि
यथासम्भवं योज्यानि । दृष्टिसंयोजनं तिस्रो दृष्टयः । परामर्शसंयोजनं द्वे
दृष्टी ।
अत एवोच्यते—स्याद् दृष्टिसम्प्रयुक्तेषु धर्मेष्वनुनयसंयोजनेन संयुक्त्तो
समुदाचारिणस्ते योगाः, ये त्वधिमात्रसमुदाचारिण एव ते ओघा इति । कथं
च ते योगाः ? इत्याह—विविधदुःखयोजनात् । जात्यादिभिर्विविधैर्दुःखैर्योज-
नादित्यर्थः । अभीक्ष्णानुषङ्गतो वा । यस्माद् वा सन्ततावभीक्ष्णं युज्यते, तस्माद्
योगा इति । कामाद्युपादानादिति । यैः कामादय उपादीयन्ते, तानि कामाद्यु-
पादानानिच्छन्दरागात्मकानि ॥ ४० ॥
ते एवानुशयाः पुनर्यावत् पर्यवस्थानभेदेन पञ्चधामित्वोक्ताः इति । त एवा-
नुशया आश्रवादिभेदेन चतुर्धोक्ताः संयोजनबन्धनानुशयोपक्लेश-पर्यवस्थान-
भेदेन पुनः पञ्चधा भित्वोक्ताः सूत्रेऽभिधर्मे च । ननु चानुशयव्यतिरिक्तान्या-
ह्रीक्यादीनि पर्यवस्थानानि निर्दिश्यन्ते, कथमिदमुच्यते—अनुशया एव पर्य-
वस्थानानि ? सत्यं भवन्ति तद्व्यतिरिक्तानि, अव्यतिरिक्तान्यपि त्विष्यन्ते ।
तथा हि वक्ष्यति—"क्लेशोऽपि हि पर्यवस्थानम् ; 'कामरागपर्यवस्थानप्रत्ययं
दुःखं प्रतिसंवेदयते' इति सूत्रे वचनात्" (अभि० को० ५.४७) इति ।
एवमन्यान्यपि यथासम्भव योज्यानीति । प्रतिघेर्ष्यामात्सर्यसंयोजनानि
कामावचराणि । मानाविद्यादृष्टिपरामर्शविचिकित्सासंयोजनानि त्रिधातुकाणि ।
दृष्टिसंयोजनं तिस्रो दृष्टयः इति । सत्कायान्तग्राहमिथ्यादृष्टयः । परामर्शसंयोजनं
द्वे दृष्टीति । दृष्टि-शीलव्रतपरामर्शौ । अत एवोच्यत इति । यत एव ति .
दृष्टयः—दृष्टिसंयोजनम्, द्वे दृष्टी—परामर्शसंयोजनम् अत एवोच्यते ।
१. नातिमात्र०—का० । २. दुःखसंयोजनात्—का० ।
३. आभीक्ष्ण्या०—का० ।

न दृष्टिसंयोजनेन; न च तत्र दृष्ट्यनुशयो नानुशयिता । आह —स्यात् समुदाय-
ज्ञाने उत्पन्ने निरोधज्ञानेऽनुत्पन्ने निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्येषु दृष्टिशीलव्रतपरामर्श-
सम्प्रयुक्तेषु यावद्¹ धर्मेषु । तेषु ह्यनुनयसंयोजनेन² संयुक्तस्तदालम्बनेन दृष्टिसंयोजने-
नासंयुक्तः; सर्वत्रगस्य प्रहीणत्वादसर्वत्रगस्य च तदालम्बनसंप्रयोगिणो दृष्टि-
संयोजनस्याभावात् । दृष्ट्यनुशयश्च तेष्वनुशेते । ते एव परामर्शदृष्टी
सम्प्रयोगतः ।
स्याद् दृष्टिसम्प्रयुक्तेष्विति विस्तरेण प्रश्नः । दृष्टिसम्प्रयुक्तेष्विति परामर्श-
दृष्टिसम्प्रयुक्तेषु वेदनादिषु । अनुनयसंयोजनेन संयुक्तो रागेण । न दृष्टिसंयोजनेन
सत्कायदृष्ट्यादिलक्षणेन । नच तत्र दृष्ट्यनुशयो नानुशयितेति । न च तत्र
दृष्टिसम्प्रयुक्तेषु धर्मेषु दृष्ट्यनुशयो नानुशयिता, किं तर्हि ? अनुशायिता । द्विः-
प्रतिषेधः प्रकारान्तरं गमयति । आह स्यादिति विस्तरेण प्रश्नविसर्जनम् ।
समुदायज्ञाने उत्पन्न इति विशेषणं सर्वत्रगदृष्टिसंयोजनप्रहाणसन्दर्शनार्थम् ।
निरोधज्ञानेऽनुत्पन्न इति परामर्शदृष्टिद्वयाप्रहाणेन तत्सम्प्रयोगसत्ताप्रदर्शनार्थम् ।
निरोध-मार्गदर्शनप्रहातव्येषु यावद् धर्मेष्विति । वेदनादिषु । तेषु ह्यनुनयसंयोजनेन
निरोधदर्शनेहेयेन, मार्गदर्शनहेयेन वा संयुक्तः । कीदृशेन ? तदालम्बनेन ।
यस्मादसावेतान् निरोधदर्शनमार्गप्रहातव्यान् दृष्टिपरामर्श-शीलव्रतपरामर्श-
सम्प्रयुक्तान् वेदनादिधर्मान् आलम्ब्य राग उत्पद्यते, तस्मादालम्बनतस्तेन
संयुक्तः । दृष्टिसंयोजनेनासंयुक्तः । कस्माद् ? इत्याह — सर्वत्रगस्य दुःख-समु-
दयदर्शनहेयस्वभावस्य समुदायज्ञानेोत्पत्तेः प्रहीणत्वात् । असर्वत्रगस्य च
तदालम्बनसम्प्रयोगिणो दृष्टिसंयोजनस्याभावादिति । यद्यपि ह्यसर्वत्रगं मिथ्या-
दृष्टिस्वभावं निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्यं दृष्टिसंयोजनमस्ति, न तु तत् परामर्श-
दृष्टिसम्प्रयुक्तवेदनादिधर्माालम्बनम्; अनास्रवालम्बनत्वात् । तस्मान्नालम्बनतो
दृष्टिसंयोजनेन संयुक्तः । न चापि तत् तैर्वेदनादिभिः सम्प्रयोगि, तत्पृथक्कला-
पत्वात् । तस्मात् सम्प्रयोगतोऽपि न तेन संयुक्तः । दृष्ट्यनुशयश्च तेष्वनुशेते ।
कीदृशः सः ? इत्याह—ते एव परामर्शदृष्टी सम्प्रयोगत इति । दृष्टिपरामर्शः,
शीलव्रतपरामर्शो वा तेषु वेदनादिषु धर्मेषु सम्प्रयोगतोऽनुशेते; स्वकलापसम्पू-
तत्त्वात् । न च तत्र दृष्टिसंयोजनमनुशेते; तयोर्दृष्टिसंयोजनमित्यसंज्ञितत्वान्न
दृष्ट्यनुशयग्रहणे पञ्चदृष्टिग्रहणं भवति । दृष्टिसंयोजनग्रहणे तु सत्कायान्त-
ग्राहमिथ्यादृष्टीनामेव ग्रहणम्, न परामर्शदृष्ट्योः— इत्यवगन्तव्यम् ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. तेष्वनुनय०—का० ।
अभि० को० ३ : ६