अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

न दृष्टिसंयोजनेन; न च तत्र दृष्ट्यनुशयो नानुशयिता । आह —स्यात् समुदाय-
ज्ञाने उत्पन्ने निरोधज्ञानेऽनुत्पन्ने निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्येषु दृष्टिशीलव्रतपरामर्श-
सम्प्रयुक्तेषु यावद्¹ धर्मेषु । तेषु ह्यनुनयसंयोजनेन² संयुक्तस्तदालम्बनेन दृष्टिसंयोजने-
नासंयुक्तः; सर्वत्रगस्य प्रहीणत्वादसर्वत्रगस्य च तदालम्बनसंप्रयोगिणो दृष्टि-
संयोजनस्याभावात् । दृष्ट्यनुशयश्च तेष्वनुशेते । ते एव परामर्शदृष्टी
सम्प्रयोगतः ।
स्याद् दृष्टिसम्प्रयुक्तेष्विति विस्तरेण प्रश्नः । दृष्टिसम्प्रयुक्तेष्विति परामर्श-
दृष्टिसम्प्रयुक्तेषु वेदनादिषु । अनुनयसंयोजनेन संयुक्तो रागेण । न दृष्टिसंयोजनेन
सत्कायदृष्ट्यादिलक्षणेन । नच तत्र दृष्ट्यनुशयो नानुशयितेति । न च तत्र
दृष्टिसम्प्रयुक्तेषु धर्मेषु दृष्ट्यनुशयो नानुशयिता, किं तर्हि ? अनुशायिता । द्विः-
प्रतिषेधः प्रकारान्तरं गमयति । आह स्यादिति विस्तरेण प्रश्नविसर्जनम् ।
समुदायज्ञाने उत्पन्न इति विशेषणं सर्वत्रगदृष्टिसंयोजनप्रहाणसन्दर्शनार्थम् ।
निरोधज्ञानेऽनुत्पन्न इति परामर्शदृष्टिद्वयाप्रहाणेन तत्सम्प्रयोगसत्ताप्रदर्शनार्थम् ।
निरोध-मार्गदर्शनप्रहातव्येषु यावद् धर्मेष्विति । वेदनादिषु । तेषु ह्यनुनयसंयोजनेन
निरोधदर्शनेहेयेन, मार्गदर्शनहेयेन वा संयुक्तः । कीदृशेन ? तदालम्बनेन ।
यस्मादसावेतान् निरोधदर्शनमार्गप्रहातव्यान् दृष्टिपरामर्श-शीलव्रतपरामर्श-
सम्प्रयुक्तान् वेदनादिधर्मान् आलम्ब्य राग उत्पद्यते, तस्मादालम्बनतस्तेन
संयुक्तः । दृष्टिसंयोजनेनासंयुक्तः । कस्माद् ? इत्याह — सर्वत्रगस्य दुःख-समु-
दयदर्शनहेयस्वभावस्य समुदायज्ञानेोत्पत्तेः प्रहीणत्वात् । असर्वत्रगस्य च
तदालम्बनसम्प्रयोगिणो दृष्टिसंयोजनस्याभावादिति । यद्यपि ह्यसर्वत्रगं मिथ्या-
दृष्टिस्वभावं निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्यं दृष्टिसंयोजनमस्ति, न तु तत् परामर्श-
दृष्टिसम्प्रयुक्तवेदनादिधर्माालम्बनम्; अनास्रवालम्बनत्वात् । तस्मान्नालम्बनतो
दृष्टिसंयोजनेन संयुक्तः । न चापि तत् तैर्वेदनादिभिः सम्प्रयोगि, तत्पृथक्कला-
पत्वात् । तस्मात् सम्प्रयोगतोऽपि न तेन संयुक्तः । दृष्ट्यनुशयश्च तेष्वनुशेते ।
कीदृशः सः ? इत्याह—ते एव परामर्शदृष्टी सम्प्रयोगत इति । दृष्टिपरामर्शः,
शीलव्रतपरामर्शो वा तेषु वेदनादिषु धर्मेषु सम्प्रयोगतोऽनुशेते; स्वकलापसम्पू-
तत्त्वात् । न च तत्र दृष्टिसंयोजनमनुशेते; तयोर्दृष्टिसंयोजनमित्यसंज्ञितत्वान्न
दृष्ट्यनुशयग्रहणे पञ्चदृष्टिग्रहणं भवति । दृष्टिसंयोजनग्रहणे तु सत्कायान्त-
ग्राहमिथ्यादृष्टीनामेव ग्रहणम्, न परामर्शदृष्ट्योः— इत्यवगन्तव्यम् ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. तेष्वनुनय०—का० ।
अभि० को० ३ : ६