अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८२५
द्विप्रकारस्य मार्गदर्शनभावनाहेयस्यानास्रवस्य च । इदं द्वादशविधं सुखेन्द्रिया-
लम्बनं विज्ञानम् ।
तत्र यथासम्भवं कामावचराश्चत्वारो निकाया रूपावचराश्च संस्कृता-
लम्बनाः, आरूप्यावचरौ च द्वौ निकायौ, सर्वत्रगाश्चानुशया अनुशेरत इति
विज्ञातव्यम्¹ ।
सुखेन्द्रियं भवति । मार्गदर्शनभावनाहेयस्येति । आरूप्यावचरस्य मार्गदर्शन-
हेयस्य मिथ्यादृष्ट्यादिसम्प्रयुक्तस्य चित्तस्य मार्गसंगृहीतं सुखेन्द्रियमालम्बनम् ।
तदेव च भावनाहेयस्य कुशलस्य चित्तस्यालम्बनम् । अनास्रवस्य च सर्वमप्या-
लम्बनं भवति ।
तत्र यथासम्भवमिति । यस्माद् अनास्रवेऽनुशया अनुशेरते, यस्मात् क्वचि-
देव केचिदनुशेरते, तस्माद् 'यथासम्भवम्' इत्युच्यते । तत्र विज्ञाने कामा-
वचराश्चत्वारो निकायाः । तद्यथा—मिथ्यादृष्टिसम्प्रयुक्ते सुखेन्द्रियालम्बने दशापि
दुःखदर्शनप्रहातव्या अनुशया आलम्बनतोऽनुशेरते, सम्प्रयोगतो वा यथासम्भ-
वम्। एवं समुदयदर्शनप्रहातव्याः। मार्गदर्शनप्रहातव्या अपि तत्र सुखेन्द्रियालम्बने
विज्ञानेऽनुशेरते । मार्गसुखेन्द्रियालम्बने हि मिथ्यादृष्ट्यादिसम्प्रयुक्ते विज्ञाने
मिथ्यादृष्ट्यादयः सम्प्रयोगतोऽनुशेरते । दृष्टिपरामर्शादयोऽप्यालम्वनतो ऽनु-
शेरते । तस्मात् सोऽपि निकायस्तत्रानुशेते । भावनाहेयोऽपि निकायोऽप्यत्रा-
नुशेते; तत्र रागादीनां सुखेन्द्रियालम्बनविज्ञानालम्बनयोगात् । निरोधदर्शन-
प्रहातव्यनिकायस्तु तत्र नानुशेते; सुखेन्द्रियालम्बनविज्ञानाभावात् ।
रूपावचराः संस्कृतालम्बना इति । रूपावचरं सुखेन्द्रियालम्बनं पञ्चप्रकार-
मस्ति । तत्र चत्वारो निकाया अनुशेरत इति सुगममेतत् । निरोधदर्शन-
प्रहातव्यास्तु संस्कृतालम्बनाः कथमनुशेरन् ? तृतीये ध्याने दृष्टिपरामर्शादयः
सुखेन्द्रियेण सम्प्रयुज्यन्ते, ते चान्योन्यालम्बनाः । ते तत्र सुखेन्द्रियालम्बन-
विज्ञाने सम्प्रयोगत आलम्बनतो वाऽनुशेरते ।
आरूप्यावचरौ द्वौ निकायाविति । मार्गदर्शन-भावनाहेयनिकायौ । मार्ग-
सुखेन्द्रियालम्बने मिथ्यादृष्ट्यादिसम्प्रयुक्ते मिथ्यादृष्ट्यादयः सम्प्रयोगतोऽनु-
शेरते । दृष्टिपरामर्शादयस्तु तत्रालम्बनतोऽनुशेरते । भावनाहेयोऽपि निकायोऽनु-
शेते । भावनाहेयं हि कुशलं चित्तं मार्गमालम्बते । तत्र सरागादिनिकायोऽनुशेते ।
सर्वत्रगाश्चारूप्यावचरा अनुशयास्तत्रैव विज्ञाने, मार्गालम्बनमिथ्यादृष्ट्यादि-
सम्प्रयुक्ते वा विज्ञानेऽनुशेरते— इति विज्ञातव्यम् ।
१. ज्ञातव्यम्—का० ।