अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
एवमन्योऽपि क्लेश उत्पद्यत इति वेदितव्यः, यः—
सम्पूर्णकारणः ॥ ३४ ॥
कदाचित्किल विषयबलेनैवोत्पद्यन्ते, न हेतुबलेन । यथा—परिहाणधर्म-
कस्यार्हत इति ॥ ३४ ॥
एत एवानुशयाः सूत्रे भगवता त्रय आस्रवा उक्ताः—कामास्रवः,
भवास्रवः, अविद्यास्रव इति । चत्वार ओघाः—कामोघः, भवोघः, दृष्ट्योघः,
अविद्यौघश्च । चत्वारो योगा एत एव । चत्वार्युपादानानि—कामोपादानम्,
दृष्ट्युपदानम्, शीलव्रतोपादानम्, आत्मवादोपादानमिति । तत्र तावत्
कामे सपर्यवस्थानाः क्लेशाः कामास्रवो विना ।
मोहेन,
अविद्यां वर्जयित्वाऽन्ये कामावचराः क्लेशाः सह पर्यवस्थानैः कामास्रवो
वेदितव्य एकचत्वारिंशद् द्रव्याणि । एकत्रिंशदनुशयाः पञ्चप्रकारमविद्यां हित्वा
दश पर्यवस्थानानि ।
अनुशया एव रूपारूप्ये भवास्रवः ॥ ३५ ॥
‘विना मोहेन’ इति वर्तते । रूपारूप्यावचरा अविद्यावर्ज्या अनुशया भवास्रवो
द्वापञ्चाशद् द्रव्याणि—रूपावचराः षड्विंशतिरनुशयाः पञ्चप्रकारामविद्यां हित्वा,
आरूप्यावचराः षड्विंशतिः ।
मन्योऽपि क्लेश उत्पद्यत इति । प्रतिघानुशयोऽप्रहीणो भवत्यपरिज्ञातः, प्रतिघ-
पर्यवस्थानीया धर्मा आभासगता भवन्ति, तत्र चायोनिशोमनस्कार इत्येष
नयः ॥ ३४ ॥
चत्वारो योगा एत एवेति कामयोगः, भवयोगः, दृष्टियोगः, अविद्यायोग-
श्चेति ।
“विना मोहेन” इति । अविद्यास्रवस्य पृथगुक्तत्वात् । सह पर्यवस्थानै-
राह्रीक्यादिभिर्भेद्यमानैः एकचत्वारिंशद् द्रव्याणि एकत्रिंशदनुशया इति ।
द्वादश दृष्टयः—दुःखदर्शनप्रहातव्याः पञ्च, समुदयदर्शनप्रहातव्ये द्वे, निरोध-
दर्शनप्रहातव्ये द्वे एव, तिस्रो मार्गदर्शनप्रहातव्याः । चतस्रो विचिकित्साः । पञ्च
रागाः । एवं प्रतिघाः, मानाश्च दश पर्यवस्थानानि—इत्येवमेकचत्वारिंशत् ।
“अनुशया एव” इति । एवकारः पर्यवस्थाननिरासार्थः । षड्विंशतिरनुशया
इति । द्वादश दृष्टयः, चतस्रो विचिकित्साः, पञ्च रागाः, पञ्च माना इति ।