अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८३२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
तथौघयोगा दृष्टीनां पृथग्भावस्तु पाटवात् ।
कामास्रव एव कामौघः कामयोगश्च । एवं भवास्रव एव भवौघो भव-
योगश्च, अन्यत्र दृष्टिभ्यः । ताः किल पटुत्वादोधयोगेषु पृथक् स्थापिताः ।
नास्रवेष्वसहायानां न किलास्यानुकूलता ॥ ३७ ॥
आसयन्तीत्यास्रवाणां निर्वचनं पश्चाद्वक्ष्यति । न च किल केवला दृष्टय
आस्यानुकूलाः, पटुत्वात् । अत आस्रवेषु न पृथक् स्थापिताः । मिश्रीकृत्य
स्थापिता इति । तदेवं कामौघ एकान्नत्रिंशद् द्रव्याणि । रागप्रतिघमानाः पञ्चदश
विचिकित्साश्चतस्रो दश पर्यवस्थानानीति । भवौघोऽष्टाविंशतिद्रव्याणि । रागमाना
विंशतिः । विचिकित्साऽष्टौ । दृष्ट्योधः षट्त्रिंशद् द्रव्याणि । अविद्यौधः पञ्चदश
द्रव्याणि ।
अविद्यामूलिकाः सर्वा इच्छालोभसमुत्थिताः ॥” ( ) इति च ॥ ३६ ॥
“तथौघयोगा” इति । आस्रवा एवौघा योगाश्च भवन्ति । केवलम् दृष्टयः
पृथग् अवस्थाप्यन्ते । कथम् ? इति विव्रियते—कामास्रव एव कामौघः,
कामयोगश्च । एवं भवास्रव एव भवौघः, भवयोगश्च । अविद्यौघयोगस्तु पूर्व-
वदेवावगन्तव्यः । दृष्टियोग इह चतुर्थ उक्तः । तेनाह—अन्यत्र दृष्टिभ्य इति ।
ताः किलेति । किल-शब्दः परमतद्योतकः । विनेयजनवशात्तु दृष्टियोगः पृथगुक्त
इत्यभिप्रायो युज्यते ।
आस्रवेषु दृष्टयः किमर्थं न पृथक् स्थापिताः ? इत्याह—“नास्रवेष्वसहा-
यानाम्” इत्यादि । असहायानां दृष्टीनामास्यानुकूलता = अवस्थानानुकूलता,
चलत्वात् पटुत्वाच्च न भवति । नासनानुकूलतेत्यर्थः । आसेति रूपे प्राप्ते,
आपिशलेष्ट्या ‘आस्या’ इति रूपं भवात् । तदिदमुक्तं भवति—यस्मादेता
दृष्टयोऽसहायाः, नासनानुकूलाः । ससहायास्त्वासनानुकूला भवन्ति । तस्मात्
ससहाया एवैता आस्रवेषूक्ताः । मिश्रीकृत्योक्ता इत्यर्थः । किमर्थम् ? इत्याह—
आसयन्तीत्यास्रवाणां निर्वचनं पश्चाद् वक्ष्यतीत्यद आसनार्थमास्रवेषु भवितव्य-
मित्यभिप्रायः । तदेवं कामौघ एकान्नत्रिंशद् द्रव्याणीति । द्वादशदृष्ट्यपनयनात्
नास्रववद् एकचत्वारिंशद् द्रव्याणि भवन्ति, किं तर्हि ? एकान्नत्रिंशद् द्रव्याणि
भवन्ति । कथम् ? इत्याह—राग-प्रतिघ-माना इति सर्वम् । भवौघोऽष्टाविंशति-
द्रव्याणीति । भवास्रवो द्वापञ्चाशद् द्रव्याण्युक्तानि, ततश्चतुर्विंशतिर्दृष्टीरपनीय
अष्टाविंशतिर्द्रव्याणि । राग-माना विंशतिरिति । द्विधातुका रागा दश भवन्ति,
माना अपि दशेति विंशतिः । दृष्ट्यौघः षट्त्रिंशद् द्रव्याणीति । त्रिषु धातुषु
त्रिद्वादश दृष्टय इति । अविद्यौघः पञ्चदशद्रव्याणि । पूर्ववत् ।