अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८३५
आसयन्त्यास्रवन्त्येते हरन्ति श्लेषयन्त्यथ ।
उपगृह्णन्ति चेत्येषामास्रवादिनिरुक्तयः ॥ ४० ॥
आसयन्ति संसारे आस्रवन्ति भवाग्राद् यावदवीचि षड्भिरायतनव्रणैरित्या-
स्रवाः । हरन्तीत्योघाः । श्लेषयन्तीति योगाः । उपगृह्णन्तीति उपादानानि ।
एवं तु साधीयः स्याद् — आस्रवन्त्येभिः संततिर्विषयेष्वित्यास्रवाः ।
“तद्यथा आयुष्मन्तो नौर्महद्भिरभिसंस्कारैः प्रतिस्रोतो नीयते । सा तेषामेव
संस्काराणां प्रतिप्रस्रब्ध्याऽरुपकृच्छ्रेणानुस्रोत उह्यते” इति सूत्रवादानुसारात् ।
अधिमात्रवेगत्वादोघाः । तर्हि तद्वानुह्यते तदनुविधानात् । नाधिमात्रसमुदाचारि-
कुमारकमनुशेरते, एवमेतेऽप्यालम्वनान् सम्प्रयुक्तेभ्यो वा स्वां सन्ततिं वर्धयन्तः
प्राप्तिभिरुपचिन्वन्ति । अनुबध्नन्तीति । अनुक्रान्तेऽप्यातुरार्थकज्वरवत् मूषिका-
विषवदित्यन्ये । अप्रयोगेण अनाभोगेन । प्रतिनिवारयतोऽपि निषेधयतोऽपि
पुद्गलस्य पुनः पुनः सम्मुखीभावादनुबध्नन्तीयतोऽनुशया इति ॥ ३९ ॥
आसयन्ति संसार इति आस्रवा इति । नैरूक्तो विधिः । आसनार्थो वा ।
आस्रवन्ति भवाग्राद् यावदवीचिमिति । षड्भिरायतनव्रणैरश्चक्षुरादिभिरायतनव्रण-
भूतैरास्रवन्ति क्षरन्ति । भवाग्राद् यावदवीचि गच्छन्ति । भवाग्राबीतरागस्यापि
आवीचिकक्लेशसमुदाचाराद्, तदुत्पन्नस्य वा तत्रोत्पत्तिसम्भवात् । के
आस्रवन्ति ? अनुशयाः । आस्रवन्त्यास्रवा इत्यच्-प्रत्ययः । हरन्तीत्योघाः ।
इलेपयन्तीति योगाः । उपगृह्णन्तीति उपादानानीत्यर्थप्रदर्शनम् ।
एतदुक्तं वैभाषिकैः — बहने एतद् रूपम् — ओघ इति । वहन्ति = हरन्ति
गत्यन्तरं त्रिपयान्तरं वेत्योघाः । योजयन्ति = श्लेषयन्ति गत्यन्तरे विषयान्तरे
वेति योगाः । उपाददति = उपगृह्णन्ति पुनर्भवे कामादिषु वा विज्ञानसन्ततिमि-
त्युपादानानीति ।
एवं तु साधीयः स्यादिति । एवं तु साधुतरं स्यादित्याचार्यः । कथम् ?
इत्याह — आस्रवन्ति गच्छन्ति एभिरनुशयैर्विज्ञानसन्ततिर्विषयेष्वित्यास्रवाः ।
करणसाधनम् । महताभिसंस्कारेण कुशलैर्धर्मैश्चित्तसन्तानः प्रतिस्रोतो नीयत
विषयेभ्यो निवार्यते । तेषामेव संस्काराणां प्रतिप्रश्रब्ध्येति । तेषामेव प्रयत्नानां
व्युपरमेणेत्यर्थः । अधिमात्रवेगत्वादोघा इति । ओघसाधर्म्यं दर्शयति, ओघ
इवौघ इति कृत्वा । तदनुविधानादिति । रागानुविधानात् । ना/धिमात्रसमुदा-
चारिणो हि योगा इति । ओघयोगानां नानाकरणं दर्शयति । ये हि नाधिमात्र-