अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८३३
ओघवद् योगा वेदितव्याः ॥ ३७ ॥
यथोक्ता एव साऽविद्या द्विधा दृष्टेर्विवेचनात् ।
उपादानानि,
कामयोग एव सहाविद्यया कामोपादानं चतुस्त्रिंशद् द्रव्याणि — रागप्रतिघ-
मानाऽविद्या विंशतिः, विचिकित्साश्चतस्रः, दश पर्यवस्थानानि । भवयोग एव सहा-
विद्यया आत्मवादोपादानमष्टत्रिंशद् द्रव्याणि । रागमानाविद्यास्त्रिंशद्विचिकित्सा
अष्टौ । दृष्टियोगाच्छीलव्रतं निष्कृष्य दृष्टयुपादानं त्रिंशद् द्रव्याणि । शीलव्रतो-
पादानं षड्द्रव्याणि कर्मदृष्टिभ्यो निष्कृष्टम् । मार्गप्रतिद्वन्द्वाद्¹, उभयपक्षविप्रलम्भ-
नाच्च । गृहिणोऽप्यनेन विप्रलब्धा अनशनादिभिः स्वर्गमार्गसंज्ञया । प्रव्रजिता
अपीष्टविषयपरिवर्जनेन शुद्धिप्रत्यागमनादिति ।
किं कारणमविद्यां मिश्रयित्वोपादानमुक्तं न पृथक् ? भवग्रहणादुपादानानि ।
ओघवद् योगा इति । कामयोग एकान्नत्रिंशद् द्रव्याणि । राग-प्रतिघ-मानाः
पञ्चदश, विचिकित्साश्चतस्रो दश पर्यवस्थानानि । भवयोगोऽष्टाविंशतिर्द्र-
व्याणि । राग-मानाः विंशतिः, विचिकित्सा अष्टौ । दृष्टियोगः षट्त्रिंशद्
द्रव्याणि । अविद्यायोगः पञ्चदश द्रव्याणि ॥ ३७ ॥
"यथोक्ता एव साऽविद्या" इति विस्तरः । के यथोक्ताः ? 'योगाः' इत्यधि-
कृतम् । तस्माद् विज्ञायते—कामयोग एव सहाविद्यया कामोपादानमिति ।
अविद्या कामोपादान-आत्मवादोपादानयोर्यथास्वमन्तर्भाव्यते ।
द्विधा दृष्टेः । पृथक्करणाच्चतुष्ट्वम्—कामोपादानम्, दृष्ट्युपादानम्,
शीलव्रतोपादानम्, आत्मवादोपादानमिति । दृष्टियोगाच्छीलव्रतं निष्कृष्येति ।
षट्त्रिंशद्द्रव्यकाद् दृष्टियोगाद् धातुभेदेन षच्छीलव्रतपरामर्शांन्निष्कृष्य ।
दृष्ट्युपादानं त्रिंशद् द्रव्याणि । शीलव्रतोपादानं षड् द्रव्याणि । कामधातौ
द्वे, एवं रूपधातौ आरूप्यधातौ चेति । मार्गप्रतिद्वन्द्वत्वादिति । सांख्य-योगज्ञाना-
दिभिर्मोक्षप्राप्तिदर्शनान्मार्गप्रतिद्वन्द्वभूतं शीलव्रतोपादानम् । उभयपक्षविप्रलम्भ-
नाच्चेति विस्तरः । गृहिप्रव्रजितपक्षविप्रलम्भनाच्चेत्यर्थः । अनशनादिभिरिति ।
आदि-शब्देन जलाग्निप्रपतन-मौनवीरादानादिर्गृह्यते । अनशनादीनि शीलव्रत-
संगृहीतानि, इष्टविषयपरिवर्जनं च । इष्टविषयपरिवर्जनेनेति । रसपरित्याग-
भूमिशय्यामळपङ्कधारण-नग्नचर्या-केशोलुञ्चनादिना शुद्धिप्रत्यागमनात् ।
१. प्रतिद्वन्द्वित्वात्—का० ।