अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अविद्या तु ग्राहिका नेति मिश्रिता ॥ ३८ ॥
असम्प्रख्यानलक्षणतयाऽपटुत्वादविद्या न ग्राहिका भवति, अतः किल
मिश्रिता। सूत्रे तु भगवतोक्तम्—"कामयोगः कतमः ? विस्तरेण यावद्योऽस्य
भवति कामेषु कामरागः कामच्छन्दः कामस्नेहः कामप्रेम कामेच्छा काममूर्च्छा
कामगृद्धः कामपरिगृद्धः कामनन्दी कामनियन्तिः कामाध्यवसानम्, तदन्यचित्तं
पर्यादाय तिष्ठति। अयमुच्यते कामयोगः। एवं यावद् भवयोगः" । ( ) ।
छन्दरागश्चोपादानमुक्तं सूत्रान्तरेषु, अतो विज्ञायते कामा द्युपादानमपि कामादिषु
यश्छन्दराग$^१$ इति ॥ ३८ ॥
उक्तमिदमनुशया एवात्रौघयोगोपादानसंशब्दिताः सूत्रेष्विति।
अथ कोऽयमनुशयार्थः ? कश्च यावदुपादानार्थः ?
अणवोऽनुगताश्चैते द्विधा चाप्यनुशेरते।
अनुबध्नन्ति यस्माच्च तस्मादनुशयाः स्मृताः ॥ ३९ ॥
तत्राणवः सूक्ष्मप्रचारत्वात् दुर्विज्ञानतया। अनुगताः प्राप्त्यनुषङ्गतः। अनु-
शेरते द्वाभ्यां प्रकाराभ्याम्—आलम्बनतः, संप्रयोगतश्च। अनुबध्नन्ति; अप्रयोगेण
प्रतिनिवारयतोऽपि$^२$ पुनः पुनः सम्मुखीभावात्। एभिः कारणैरनुशया उच्यन्ते ॥
"अविद्या तु ग्राहिका नेति मिश्रिता" इति। न केवलम् अविद्या भवमुपा-
ददाति। कस्माद् ? इत्याह—असम्प्रख्यानलक्षणतया अपटुत्वादिति। मिश्रिता
त्वन्यक्लेशसम्पर्कवशादुपाददतीत्यभिप्रायः। अथ किलेति। किल-शब्दः
परमतद्योतकः। तेन स्वमतमुच्यते। सूत्रे तु भगवतोक्तमिति विस्तरेण। एवं
यावद् दृष्टियोग इति। कथम् ? 'दृष्टियोगः कतमः ? विस्तरेण यावद् योऽस्य
दृष्टिषु दृष्टिरागो दृष्टिच्छन्दो दृष्टिस्नेह" इति पूर्ववत्। छन्दरागश्चोपादानमुक्तं
सूत्रान्तरेषु। कथम् ? "उपादानं कतमत् ? योऽत्र छन्दरागः" इति। एतदा-
चार्यमतम्। तदुक्तं भवति—राग एवात्र योगः, उपादानं वा, नान्ये क्लेशा
इति। तेनोच्यते—कामादिषु यश्छन्दराग इति ॥ ३८ ॥
"अणवः" इति विस्तरेण। अणवः शेरते इत्यनुशयाः। नैरुक्तेन विधिना-
ऽस्य सिद्धिः। सूक्ष्मप्रचारत्वादिति। सूक्ष्मप्रवृत्तित्वादित्यर्थः। कथं पुनः सूक्ष्मा
प्रवृत्तिः ? अरूपिणां दुर्विज्ञानतया। आलम्बनतश्छिद्रान्वेशिशत्रुवत्, दृष्टिविष-
वच्च। संप्रयोगतोऽयोगुलोदकसन्तापवत्, स्पर्शवच्च। उभयतो धात्र्यः
१. छन्दराग—का०। २. प्रतिवारयतोऽपि—का०।