अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८३१
ननु च तत्राप्यस्ति पर्यवस्थानद्वयम्—स्त्यानमौद्धत्यं च, प्रकरणेषु चोक्तम्-
“भवास्रवः कतमः ? अविद्यां स्थापयित्वा यानि तदन्यानि रूपारूप्यप्रति-
संयुक्तानि । संयोजनबन्धनानुशयोपक्लेशपर्यवस्थानानि” ( ) इति, कस्मा-
दिह तस्याग्रहणम् ? अस्वात्त्र्यादिति काश्मीराः ॥ ३५ ॥
किं पुनः कारणं रूपारूप्यावचरा अनुशयाः समस्यैको भवराग उक्तः ?
अव्याकृतान्तर्मुखा हि ते समाहितभूमिकाः ।
अत एकीकृताः
ते ह्युभयेऽप्यव्याकृता अन्तर्मुखप्रवृत्ताः समाहितभूमिकाश्चेति त्रिविधेन
साधर्म्येणैकीकृताः । येनैव च कारणेन भवराग उक्तस्तेनैव भवास्रव इत्यविधे-
दानीं त्रैधातुक्यविद्यास्रव इति सिद्धम् । तानि पञ्चदश द्रव्याणि ।
किं कारणमसौ पृथग्व्यवस्थाप्यते ? सर्वेषां तेषाम्¹---
मूलमविद्येत्यास्रवः पृथक् ॥ ३६ ॥
यथा चैते आस्रवा उक्ता वेदितव्या ,
ननु च तत्राप्यस्ति पर्यवस्थानद्वयमिति । तत्र रूपारूप्यधात्वोः । “स्त्यानौद्धत्य-
मदा धातुत्रये” (अभि० ५.५३) इति वचनात् । कस्मादिह तस्याग्रहणमिति ।
तस्य पर्यवस्थानद्वयस्य । अस्वात्त्र्यादिति । कथमस्वातन्र्यम् ? रागादि-
संप्रयोगित्वाद्दीर्ष्यावद् अविद्यामात्रासम्प्रयोगित्वाच्च । एतद्धि द्वयं रागादिभिः
संप्रयुज्यते । न तथा ईर्ष्यामात्सर्यकौकृत्यक्रोधम्रक्षाः स्वतन्त्राः, अविद्यामात्रेण
संप्रयोगादिति ॥ ३५ ॥
ते ह्युभयेऽपीति । रूपारूपावचरा अपीत्यर्थः । अन्तर्मुखप्रवृत्ता इति । न
विषयप्रधाना इत्यर्थः । येनैव च कारणेन भवराग उक्त इति । “अन्तर्मुख-
त्वात्तन्मोक्षसंज्ञाव्यावृत्तये कृतः” (अभि० ५ २) इति । अनेन च भवास्रव
इति । अविद्यास्रव इति सिद्धमिति । अविद्या पूर्वोक्ताभ्यामास्रवाभ्यां
बहिष्कृता । तस्मात् सा त्रैधातुकी अपि अविद्यास्रव इति सिद्धमेतत् ।
पञ्चदश द्रव्याणीति । त्रिष्वपि धातुष्वविद्यायाः प्रत्येकं पञ्चप्रकारत्वात् । सर्वेषां
तेषामिति । कामास्रवादीनां संसारस्य च । उक्तो ह्यविद्याहेतुः संरागायेत्यादि ।
“याः काश्चन दुर्गतयो ह्यस्मिन् लोके परत्र च ।
१. हि तेषाम्—का० ।