अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७१८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अजातस्य फलानि त्रीण्यनागताः ॥ ९० ॥
अनागतस्यानागतानि त्रीणि फलानि, निःष्यन्दविसंयोगफले हित्वा ॥९०॥
स्वभूमिकस्य१ चत्वारि,
स्वभूमिकस्य कर्मणः स्वभूमिका धर्माश्चत्वारि फलानि विसंयोगफले
हित्वा ।
त्रीणि द्वे वाऽन्यभूमिकाः ।
अन्यभूमिका धर्मा अनास्रवाश्चेत् त्रीणि फलानि, विपाकविसंयोगफले
हित्वा; धात्वपतितत्वात् । सास्रवाश्चेद्, द्वे पुरुषकाराधिपतिफले ।
शैक्षस्य त्रीणि शैक्षाद्याः,
शैक्षस्य कर्मणः शैक्षा धर्मास्त्रीणि फलानि, विपाकविसंयोगफले हित्वा ।
अशैक्षा अप्येवम् । नैवशैक्षनाशैक्षा अपि विपाकनिःष्यन्दफले हित्वा
संयोगस्वभावान्न विसंयोगफलम् । पूर्वोत्तरताभावान्न निष्यन्दफलम् । प्रहाहा-
-पेक्षत्वाद् विपाकस्य न वर्तमानं वर्तमानस्य विपाकफलम् ।
निष्यन्दविसंयोगफले हित्वेति । अनागतोऽनागतस्य न निष्यन्दफलम्;
'यस्मात् सभागसर्वत्रगहेतू नानागतौ भवतः, तस्य विप्रकीर्णत्वात् । सादृश्येन
च 'अस्येदं फलम्' इति परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् । न विसंयोगफलम्; यस्मादना-
गतो विसंयोगो न भवति । विपाकफलं तु भवेद्; अनागतस्य ह्यकुशलस्य
कुशलसास्रवस्य वानागतं पश्चादुत्पत्स्यमानञ्च विपाकफलम् । पुरुषकारफलं
सहजमनागतमनन्तरभावि चानागतम् । अधिपतिफलं तु सुगममिति न
पुनरुच्यते ॥ ९० ॥
स्वभूमिका धर्मा न विसंयोगफलम् । विसंयोगस्याभूमिस्वभावत्वात् ।
अनास्रवाश्चेत् त्रीणि फलानीति । निष्यन्दफलस्य तृतीयस्य सम्भवात् ।
"अन्योन्यं नवभूमिस्तु मार्गः" ( अभि० को० २.५२ ) इति हि सिद्धान्तः ।
शैक्षस्य कर्मणः शैक्षा धर्मास्त्रीणीति । यस्माद् विपाकफलं न शैक्षम् । विसं-
योगश्चापि न शैक्षः । नैवशैक्षनाशैक्षा अपि त्रीणि । न विपाकफलमस्यास्ति;
शैक्षस्याविपाकत्वात् । न निष्यन्दफलम् । नैवशैक्षनाशैक्षस्य शैक्षेणासदृशत्वाद्
विसंयोगफलं तु भवति; विसंयोगस्य नैवशैक्षनाशैक्षस्वभावत्वात् । पुरुषकार-
१. स्वभूमिधर्माः—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७१९
अशैक्षस्य तु कर्मणः ॥ ९१ ॥
धर्माः शैक्षादिका एकं फलं त्रीण्यपि च द्वयम् ।
अशैक्षस्य कर्मणः शैक्षा धर्मा एकमधिपतिफलम् । अशैक्षास्त्रीणि, विपाक-
विसंयोगफले हित्वा । नैवशैक्यानाशैक्षा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले ।
ताभ्यामन्यस्य शैक्षाद्या द्वे द्वे` पञ्च फलानि च ॥ ९२ ॥
शैक्षाशैक्षाभ्यामन्यस्य कर्मणो नैवशैक्यानाशैक्षस्य शैक्षा धर्मा द्वे पुरुष-
काराधिपतिफले । अशैक्षा अप्येवम् । नैवशैक्यानाशैक्षाः पञ्च फलानि ॥ ९१-९२ ॥
त्रीणि चत्वारि चैकं च' दृग्धेयस्य तदादयः ।
दर्शनहेयस्य कर्मणो दर्शनहेया धर्मास्त्रीणि फलानि, विपाकविसंयोगफले
हित्वा । भावनाहेयाश्चत्वारि, विसंयोगफलं हित्वा । अप्रहेया एकमधिपतिफलम् ।
ते द्वे' चत्वार्यथ त्रीणि भावनाहेयकर्मणः ॥ ९३ ॥
भावनाहेयस्य कर्मणो दर्शनहेया धर्मा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले । भावना-
हेयाश्चत्वारि, विसंयोगफलं मुक्त्वा । अप्रहेयास्त्रीणि, विपाकनिःष्यन्दफले
मुक्त्वा ॥ ९३ ॥
फलमपि भवति; शैक्षेण नैवशैक्यानाशैक्षाकृष्टिसम्भवात् । अधिपतिफलं चास्त्येव
इति त्रीणि सम्भवन्ति ।
“अशैक्षस्य तु” इति विस्तरः । अशैक्षस्य शैक्षा धर्मा एकमधिपतिफलम् ।
न निष्यन्दफलम्; न्यूनत्वात् । “समविशिष्टयोः” ( अभि० को० २.५२ ) इति
वचनात् । न पुरुषकारफलम्, सहानन्तरोत्पादाभावात् । न ह्यशैक्षानन्तरं
शैक्षमुत्पद्यते; परिहाणिकालेऽपि क्लेशसमुदाचारव्यवहितत्वात् । विपाकफलं
विसंयोगफलं च नैवशैक्यानाशैक्षस्वभावमिति । न चाशैक्षस्य विपाको भवती-
त्यतो न विपाकफलम् । अशैक्षास्त्रीणीति, पुरुषकाराधिपतिनिष्यन्दफलानि ।
न विपाकविसंयोगफले । तयोर्नैवशैक्यानाशैक्षस्वभावत्वात् । यच्चाशैक्षस्वभावं
तदिह चिन्त्यते । नैवशैक्यानाशैक्षा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले इति । पुरुषकारफलम् ।
तद्यथा—तदाकृष्टा अनन्तरभाविनो धर्माः । अधिपतिफलं पूर्ववत् । यथोक्त-
कारणत्वान्न फलत्रयम् ।
अशैक्षा अप्येवमिति । द्वे पुरुषकाराधिपतिफले इत्यर्थः ॥ ६१-९२ ॥
“तदादयः” इति । दर्शनहेयादयः । “ते” इति । दर्शनहेयादयः ॥ ९३ ॥
१. नैवशैक्षा०—का० । एवमुपर्यपि ।

अप्रहेयस्य ते त्वेकं द्वे चत्वारि यथाक्रमम् ।
अप्रहेयस्य कर्मणो दर्शनहेया धर्मा एकमधिपतिफलम् । भावनाहेया द्वे
पुरुषकाराधिपतिफले । अप्रहेयाश्चत्वारि, विपाकफलं मुक्त्वा ।
पुनर्यथाक्रमग्रहणमाद्यन्तवन्मध्येऽपि ज्ञापनार्थम् । एष हि पेयालधर्मः ।
कर्मनिर्देशप्रसङ्गेनेदमपि परिपृच्छयते—शास्त्रेषु अयोगविहितम्, योग-
विहितम्, नैवयोगविहितं नायोगविहितं च कर्मोक्तम्, तस्य किं लक्षणम् ?
अयोगविहितं क्लिष्टं विधिभ्रष्टं च केचन ॥ ९४ ॥
क्लिष्टं कर्मायोगविहितम्; अयोनिशोमनस्कारसम्भूतत्वादित्येके ।
विधिभ्रष्टमपीत्यपरे । येन यथा गन्तव्यं स्थातव्यं भोक्तव्यं प्रविचरित-
व्यमित्येवमादि, तच्चान्यथा विदधाति, तदयुक्तविधानादयोगविहितमिति ।
कुशलं कर्म योगविहितम्, अविधिभ्रष्टं चेत्यपरे ।
तदुभाभ्यामन्यत्¹ नोभयथा—नैवयोगविहितं नायोगविहितम् ॥ ९४ ॥
भावनाहेया द्वे इति । अनास्रवमार्गव्युत्थाने भावनाहेयाः कुशलाः पुरुष-
कारफलम् ।
आद्यन्तवदिति विस्तरः । आद्यन्तयोरिवाद्यन्तवत् । मध्येऽपि ज्ञाप-
नार्थम् पुनर्यथाक्रमग्रहणम् । कथम् ? आदौ यथाक्रमार्थोऽनुक्रमशब्दः प्रयुक्तः;
'अशुभस्य शुभाच्चा द्वे त्रीणि चत्वार्यनुक्रमम्” (अभि० को० ४.८९) इति
वचनात् । अन्तेऽपि प्रयुक्तः; 'अप्रहेयस्य ते त्वेकं द्वे चत्वारि यथाक्रमम्'
(अभि० को० ४.९२) इति । यथैवमाद्यन्तयोर्यथाक्रमार्थ उक्तः, तथा
मध्येऽप्यवगन्तव्यः । एष हि पेयालधर्म इति । एषोऽभिसंक्षेपन्यायः । अन्यथा
हि 'अव्याकृतस्य द्वे त्रीणि त्रीणि चैते शुभादयः” (अभि० को० ४.८६)
इत्येवमादिषु यथाक्रममिति सर्वत्र वक्तव्यम् ।
अयोनिशो मनस्कारसम्भूतत्वादिति । अयोन्या अन्यायेन क्लेशयोगेन यः
प्रवृत्तो मनस्कारः, तत्र सम्भूतः, तद्भावः, तस्मादिति ।
येन यथा गन्तव्यम् । येन पुद्गलेन यथा गन्तव्यं तथा न गच्छतीत्यस्या-
योगविहितं कर्म ।
विधिभ्रष्टमपीति । अपि-शब्देन क्लिष्टं चापीति गृह्यते । तदुभाभ्यामन्यन्नो-
१. उभाभ्या०—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७२१
किमेकं कर्म एकमेव जन्माक्षिपति ? अथ नैकमपि ? तथा किमेकमपि
कर्मैकं जन्माक्षिपति ? अथानेकम् ? एष हि सिद्धान्तः—
एकं जन्माक्षिपत्येकम्,
एकमेव जन्माक्षिपति एकमेव च कर्म, नानेकम् । जन्मेति निकाय-
सभागस्याख्या । तत्र हि लब्धे जात इत्युच्यते ।
यत्तर्हि स्थविरानिरुद्धेनोक्तम्—“सोऽहं तस्यैकपिण्डपातस्य विपाकेन
सप्तकृत्वस्त्रयस्त्रिंशेषु देवेषूपपन्नो यावदेतर्हि शाक्यकुले जातः” ( )
इति ? तेन असौ समृद्धिं लब्ध्वा जातिस्मरः पुनरन्यत् पुण्यं कृतवान् । तत्
उत्थानं दर्शयति स्म । यथा मनुष्यो दीनारोत्थोऽनेन सहस्रं निर्वर्त्याह¹—
'एकेन दीनारेणाहमेतदैश्वर्यं² प्राप्तः' इति ।
अपरे त्वाहुः—तस्य तं पिण्डपातमधिष्ठानं कृत्वा दानचेतनानां प्रवाहो
महानुत्पन्नः कयाचित् किञ्चित् फलं परिगृहीतमिति । अनेकेनाप्येकमाक्षिप्यते—
मा भूत् खण्डशो निकायसभागस्याक्षेप इति । एकेन तु कर्मणा क्लिष्टस्य
निकायभागस्येष्यते कर्म ।
अनेकं परिपूरकम् ।
यथा चित्रकर एकया वर्त्त्या रूपमालिख्य बह्वीभिः परिपूरयति; तथा हि
तुल्येऽपि मानुष्ये कश्चित् सकलेन्द्रियाङ्गप्रत्यङ्गो भवति वर्णाकृतिप्रमाणबलसम्पदा
विभ्राजमानः, कश्चिदेषां केनचिद् विकलः ।
भयथेति । न योगविहितः, नायोगविहितः । किञ्च तदन्यदव्याकृतं कर्म
विधिभ्रष्टाविधिभ्रष्टाभ्यां चान्यदव्याकृतमिति ॥ ९४ ॥
जन्मेति निकायसभागस्याख्येति । चित्तविप्रयुक्तस्य संस्कारस्य, न तु
जातेरित्यभिप्रायः ।
यत्तर्हीति । यद्येकमेव कर्मैकमेव जन्माक्षिपति । यत् स्थविरानिरुद्धेनोक्तं
सोऽहं तस्येति विस्तरेण । तत् कथं न विरुध्यत इति वाक्यार्थः ।
तेन जन्मान्तरे तगरशिखिने प्रत्येकबुद्धाय पिण्डपातो दत्तः । तेनेवमुक्तम्—
“सोऽहं तस्य” इति विस्तरेण । निर्वर्त्येति । निष्पाद्येत्यर्थः ।
तुल्येऽपि मानुष्ये कश्चित् सकलेन्द्रियो भवति, कश्चिद् विकलेन्द्रियः । परिपूर-
१. निर्विश्याह—का० । २. ०दीश्वर्यं—का० ।

७२२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
न च केवलं कर्मैवाक्षेपकं जन्मनः । किं तर्हि ? अन्यदपि सविपाकम् ।
सर्वथा तु—
नाक्षेपिके समापत्ती अचित्ते प्राप्तयो न च ॥ ९५ ॥
सविपाकाभ्यामप्यचित्तसमापत्तिभ्यां निकायसभागो नाक्षिप्यते; कर्मसह-
भूत्वात्१, प्राप्तिभिश्च, कर्मणानेकफलत्वात्२ ॥ ९५ ॥
त्रीण्यावरणान्युक्तानि भगवता—कर्मावरणम्, क्लेशावरणम्, विपाकावरणं
च; तेषां कः स्वभावः ?
आनन्तर्याणि कर्माणि तीव्रक्लेशोऽथ दुर्गतिः ।
कौरवासंज्ञिसत्त्वाश्च मतमावरणत्रयम् ॥ ९६ ॥
पञ्चानन्तर्याणि कर्मावरणम् । तद्यथा—मातृवधः, पितृवधः, अर्हद्वधः,
सङ्घभेदः, तथागतशरीरे दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनम् ।
तीव्रक्लेशता क्लेशावरणम् । द्विविधो हि क्लेशः—तीव्रश्च य आभीक्ष्णिकः,
तीक्ष्णश्च योऽधिमात्रः । तत्र यस्तीव्रः स आवरणम्, यथा षण्ढादीनाम् । शक्तो
ह्यधिमात्रवेगोऽपि क्लेशः कादाचित्को निहन्तुम्, न तु समूहोऽप्याभ्यसिकः ।
आभ्यसिके हि क्लेशे तन्निर्घाताय पराक्रमकालं न लभते । तस्य मृदुं प्रतीत्य ,
मध्य उपजायते । मध्यं प्रतीत्याधिमात्रः । तस्माद् एवावरणम् ।
त्रिविधा दुर्गतिः विपाकावरणम्—सुगतेश्च प्रदेशः, औत्तरकौरवाः,
कस्य कर्मणो भेदात् तदनुपपन्नम् । आक्षेपकर्मफलत्वाच्चक्षुरादीनाम् । षडायतनं
ह्याक्षिप्यत इति । वर्णादयस्तु परिपूरकस्य कर्मणः फलमिति । युक्तं वक्तुम्—
तुल्येऽपि मानुष्ये कश्चिद्वर्णवान्, कश्चिन्नेति । तदुत्पत्तिविरोधिप्रत्ययपरिहारे
परिपूरककर्मसामर्थ्यान्न विरोधः । अन्यथा हि न कश्चिद् विकलेन्द्रियः स्यात्
सति जन्माक्षेप इति ।
अन्यदपि सविपाकमिति । वेदनादिकम् । कर्मसहभूत्वादिति । यस्मात्
कर्मणा चेतनाख्येन सह ते समापत्ती न भवतः । नापि कायवाक्कर्मभ्याम्;
अचित्तकत्वात् । प्राप्तिभिश्च नाक्षिप्यते सविपाकाभिरपि । कर्मणाऽनेकफलत्वात् ।
तदाक्षेपकेण कर्मणा सह भवन्त्योऽपि प्राप्तयो न तेन सहैकफला इति । वृक्ष-
प्रपटिका इव हि प्राप्तयो बहिरवस्थायिन्यो भवन्ति ॥ ९५ ॥
कर्मावरणमिति । कर्मैवावरणम्, क्लेश एवावरणम्, विपाक एवावरणमिति ।
१. ०भूतत्वात्—का० । २. कर्मणोऽ०—का० ।

न् या न्ये व" -> wait, 'न्' + 'या' + 'न्ये' + 'व' -> "सुदर्शन्यान्येव" or "सुदर्शनान्येव"?
Wait, look at the glyphs:
"सु द र्श" then 'न्या' or 'ना'?
It is: 'न्' and 'या': "सुदर्शन्यान्येव"? Or "सुदर्शनान्येव"?
Wait, 'सुदर्शानि' is feminine/neuter plural? Neuter plural is सुदर्शानि.
If base is 'सुदर्शन', plural is 'सुदर्शनानि'.
Wait, look at line 15:
"सुदर्शानि, सुदर्शनान्येव सुदर्शकानि ।"
Wait, is that 'सुदर्शनान्येव' or 'सुदर्शन्यान्येव'?
Let's look at the letters:
स ु = सु
द
र् + श = र्श
then: न् + या ? Wait, is there a loop?
Wait, look at: 'सु', 'द', 'र्', 'श', then a letter, then 'न्ये', then 'व'.
Wait! "सुदर्शान्येव"!
Let's look really closely at line 15:
"सुदर्शानि, सुदर्शान्येव सुदर्शकानि ।"
YES!
सु (1) दर्शा (2) नि (3), [comma]
सु (4) दर्शा (5) न्ये (6) व (7

आनन्तर्याणीति कोऽर्थः ? नान्तरायितुं शक्यानि विपाकं प्रति जन्मान्तरफलेन
कर्मान्तरेणेत्यानन्तर्याणि । न तिरस्कर्तुमित्यर्थः । न वा तत्कारिणः पुद्गलस्येत-
श्च्युतस्यानन्तरमस्ति नरकोपपत्तिगमनं प्रतीत्यनन्तरः। तद्भाव आनन्तर्यम् । यस्य
धर्मस्य योगात् सोऽनन्तरो भवति, श्रामण्यवत् ॥ ९६ ॥
अथैषामावरणानां कतमत् कस्यां गतौ वेदितव्यम् ? एकान्तेन तावत्
त्रिषु द्वीपेष्वानन्तर्यम्,
नोत्तरकुरौ, नान्यासु गतिषु। कुत एवान्यत्र धातौ ? तेष्वपि स्त्रीपुरुषाणामेव ।
षण्ढादीनां तु नेष्यते ।
किं कारणम् ? यदेवासंवराभावे¹ कारणमुद्दिष्टम् । अपि च--
अल्पोपकारालज्जित्वात्,
यथाक्रमं मातापित्रोः, तेषां च । अल्पोपकारौ किलैषां मातापितरौ;
विकलात्मभावाधिपतित्वाद्, अल्पस्नेहत्वाच्च । तेषामपि न तीव्रं ह्यपत्राप्यं माता-
पित्रोरन्तिके प्रत्युपस्थितम्, यद्विपादनादानन्तर्येण स्पृश्येरन् ।
अत एव तिर्यक्प्रेतानामपि नेष्यते ।
यस्य धर्मस्य योगात् पितृवधादेः सोऽनन्तरो भवति । तस्याभिधाने
भावप्रत्ययः—आनन्तर्यमिति । श्रामण्यवत् । यथा येनानास्रवेण योगाच्छ्रमणो
भवति तदभिधाने भावप्रत्ययः—‘श्रामण्यममलो मार्गः’ (अभि० को० ६.५१)
इति, तद्वत् ॥ ९६ ॥
नोत्तरकुराविति । नियतायुष्कत्वात्, प्रकृतिशीलत्वात्, तत्र शासनाभावाच्च ।
यदेवासंवराभावे करणमिति । पापेऽप्यस्थिराशयत्वात् । यत्रैव च संवरस्तत्रा-
संवरोऽपि । प्रतिद्वन्द्वभावादित्यसंवरः । षण्ढादीनां न भवतीति ।
यद्विपादनादिति । यस्य ह्रीव्यपत्राप्यस्य विपादनाद् विकोपनादानन्तर्येण
स्पृश्येरन् षण्ढादयः । तेषां मातापित्रोरन्तिके न तीव्रं भवतीति । अतस्तेषामानन्तर्यं
नेष्यते । यदि विकलात्मभावहेतुत्वादल्पोपकारत्वमिति । अतस्तेषामानन्तर्यं नेष्यते ।
जात्यन्धादीनामपि स्त्रीपुंसानां मात्रादिवधादानन्तर्यं न स्यात् ? न; अधिगम-
धर्मविरुद्धस्यात्मभाववैकल्यस्य विवक्षितत्वात् । यद्वैकल्यमधिगमधर्मविरोधि,
तदधिकृतम् । तेनैव मात्राल्र्पस्नेहत्वम्, न जात्यन्धादिवैकल्येन ।
अतएव तिर्यक्प्रेतानामपि नेष्यते । अल्पोपकारालज्जित्वादेव ।
१. तदेवा०—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७२५
पटुबुद्धीनां स्यादाजानेयवदिति भदन्तः । मनुष्यस्याप्यमानुषं¹ माता-
पितरं¹ मारयतो न स्यादानन्तर्यम् ॥
उक्तं कर्मावरणम् ॥
शेषे गतिषु पञ्चसु ॥ ९७ ॥
के पुनः शेषे ? क्लेशविपाकावरणे । मनुष्येषु विपाकावरणम् । कौरवा
देवेष्वसंज्ञिसत्त्वाः ।
किंस्वभावान्यानन्तर्याणि ? चत्वारि कायकर्म, एकं वाक्कर्म, त्रीणि
प्राणातिपातः, एकं मृषावादः, एकं प्राणातिपातप्रयोगः । अनुपक्रमधर्माणो हि
तथागताः ॥ ९७ ॥
हेतौ फलोपचारात् सङ्घभेद आनन्तर्यमुक्तम्, भिद्यते वा अनेनेति कृत्वा ।
सङ्घभेदस्त्वसामग्री स्वभावो विप्रयुक्तकः ।
अश्वाजानेयवदिति । पटुबुद्धीनां स्यादानन्तर्यम् । तिर्यक्प्रेतानामपीत्यधि-
कृतम् । अश्वाजानेयवदिति । श्रूयते यथा—कश्चिदेव विशिष्टाश्व आजानेयो मातरं
न गच्छतीति वाससा मुखं प्रच्छाद्य मातरं गमितस्तेन पश्चात् ज्ञात्वा
स्वमङ्गजातमुत्पाटितमिति । एवमाजानेयोऽश्वः पटुबुद्धिः । अस्यानन्तर्यं
स्यादित्यभिप्रायः । मनुष्यस्याप्यमानुषं मातापितरं मारयतो न स्यादानन्तर्यम् ।
नैव भवेदानन्तर्यमित्यर्थः । कथम् ? अल्पोपकारालज्जित्वादेव । न हि मनुष्या-
नुरूपमुपकारममनुष्ययोर्मातापित्रोरन्तिके तीव्रं ह्रीव्यपत्राप्यं सन्तिष्ठते; गति-
हैन्यविपर्ययहेतुत्वात् ।
चत्वारि कायकर्मेति । मातृवधादीनि । एकं वाक्कर्मेति । सङ्घभेदः । त्रीणि
प्राणातिपात इति । मातृवधादीनि । एकं मृषावादः । सङ्घभेदः । एकं प्राणाति-
पातप्रयोगः । तथागतशरीरे दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनं कस्मान्न प्राणातिपातः ?
इत्याह—अनुपक्रमधर्माणो हि तथागता इति । अपरोपक्रम-मरणधर्माण
इत्यर्थः ॥ ९७ ॥
हेतौ फलोपचारादिति । मृषावादो हेतुः सङ्घभेदस्य चित्तविप्रयुक्तलक्ष-
णस्य, तस्मिन् हेतौ फलोपचारः । चित्तविप्रयुक्तो धर्मः फलमुपचर्यते । सङ्घभेद
इति । भिद्यते वानेनेति । करणसाधनपरिग्रहाद्वा मृषावादः सङ्घभेद इत्युच्यते ।
मृषावादेन हि सङ्घो भिद्यते, न तु सङ्घभेद इति भावसाधनपरिग्रहः ।
“सङ्घभेदस्त्वसामग्री” इति । मुख्यवृत्त्या वैभाषिकाणां द्रव्यसत्ता । तेनाह—
१. अमानुषो मातापितरौ—का० ।

७२६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अक्लिष्टाव्याकृतो धर्मः,
असामग्री नानाचित्तविप्रयुक्तः¹ संस्कारोऽनिवृताव्याकृतः सङ्घभेदः ।
स किमानन्तर्यं भविष्यति ? नैव च तेन भेत्ता समन्वागतः । किं तर्हि ?
सङ्घस्तेन समन्वितः ॥ ९८ ॥
यो हि भिन्नस्तस्य भेदः, न भेत्तुः ॥ ९८ ॥
अथ भेत्ता केन समन्वागतः
तदवद्यमृषावादस्तेन² भेत्ता समन्वितः ।
सङ्घभेदावद्येन भेत्ता समन्वागतः । तत् पुनर्मृषावादः । स पुनः सङ्घ-
भेदसहजे वाग्विज्ञप्त्यविज्ञप्ती । स च तेनावद्येन समन्वागतो भेत्ता ।
अवीचौ पच्यते कल्पम्,
अन्तरकल्पमवीचौ महानरके विपच्यते । अन्यैस्तु नावश्यमवीचौ ।
अथ येन बहून्यानन्तर्याणि कृतानि भवन्ति, अनन्तरमेव तानि विपच्यन्ते ।
किन्तु तैस्तस्य भवन्ति³
अधिकैरधिका रुजः ॥ ९९ ॥
स हि भूयोभिरानन्तर्यैस्तस्मिन्नवीचौ घनतरं सुकुमारतरं चाश्रयं लभते,
कारणाश्च बहुतरास्तीव्रतराश्च, येन द्वित्रिचतुष्पञ्चगुणां वेदनां वेदयते ॥ ९९ ॥
कः पुनरेष सङ्घं भिनत्ति ?
भिक्षुर्द्दृक्चरितो वृत्ती भिनत्ति,
भिक्षुर्भिनत्ति, न गृही न भिक्षुण्यादयः । स च दृष्टिचरित एव, न
“स्वभावोऽपि विप्रयुक्तकः । अक्लिष्टाव्याकृतो धर्मः” इति । स किमानन्तर्यं
भविष्यतीति । नैवासावेवंलक्षणमानन्तर्यं भवतीत्यर्थः । नैव च तेन विप्रयुक्तेन
धर्मेण भेत्ता समन्वागतः । तेन नासावानन्तर्यमित्यभिप्रायः ॥ ९८ ॥
स पुनर्मृषावादः सङ्घभेदसहजो विप्रयुक्तधर्मसहजो वाग्विज्ञप्त्यविज्ञप्तिस्वभाव
इत्यर्थः ॥ ९९ ॥
भिक्षुर्भिनत्तीति । बुद्धस्य भिक्षुत्वात् । तत्प्रतिस्पर्धिवृत्तित्वाच्च भेत्तुः । न
गृही न⁴ भिक्षुण्यादय इति । तेषामनादेयाश्रयत्वात् । स च दृष्टिचरित एव ।
दृढगूढाशयत्वात् । सत्कार्यदृष्ट्यादिषु पञ्चसु चरितः प्रवृत्तो दृष्टिचरितः ।
१. नाम०—का० । २. तदवद्यं—पाठा० ।
३. भवति—का० । ४. मुद्रितपुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७२७
तृष्णाचरितः । वृत्तस्थो न भिन्नवृत्तः, तस्यानादेयवाक्यत्वात् ।
क्व भिनत्ति ? यत्र भगवान् सन्निहितस्ततः
अन्यत्र,
नहि शास्तुरेव सन्निधौ शक्यो भेत्तुम्; तथागतानां दुष्प्रसहत्वाद्, आदेय-
वाक्यत्वाच्च ।
कान् भिनत्ति !
बालिशान् ।
पृथग्जनानेव, नार्यान् ; प्रत्यक्षधर्मत्वात् ।
तानपि न क्षान्तिलाभिन इत्यपरे ।
कियता भिन्नः सङ्घो भवति !
शास्तृमार्गान्तरक्षान्तौ¹ भिन्नः,
यदा तेभ्यस्तथागतादन्यः शास्ता क्षमते, तदुपदिष्टाच्च मार्गादन्यो मार्ग
इयता भिन्नः सङ्घो वक्तव्यः ।
कियन्तं कालं भिन्न आस्ते ? तामेव रात्रिं
न विवसत्यसौ ॥ १०० ॥
अपर्युषित एव हि सङ्घभेदे सङ्घोऽवश्यं प्रतिसन्धीयते ॥ १०० ॥
योऽयं सङ्घभेद उक्तः
चक्रभेदः स च मतः,
दृष्टिर्वा चरितमस्येति दृष्टिचरितः । स दृढोहापोहसामर्थ्यादन्यं शास्तारं मार्गा-
न्तरञ्च ग्राहयितुं समर्थः । न तृष्णाचरित इति । संक्लेशव्यवदानपक्षयोरस्थि-
राशयत्वात् ।
दुष्प्रसहत्वादिति । दुरभिभवत्वात् ।
प्रत्यक्षधर्मत्वादिति । आगमाधिगमधर्मयोः साक्षात्कारित्वादित्यर्थः ।
न क्षान्तिलाभिन इति । न निर्वेधभागीयक्षान्तिलाभिन इत्यर्थः । दृष्टि-
सत्यकल्पत्वात् ।
“न विवसत्यसौ” । न तां रात्रिं परिवसतीत्यर्थः ॥ १०० ॥
१. ०न्तरक्-शान्तो—स्फु० मू० पाठः ।

७२८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
धर्मचक्रं हि तदा भगवतो भिन्नं भवति; मार्गप्रवृत्तिविष्ठापनात् । अत एव
चक्रभेदश्चोच्यते, सङ्घभेदश्च ।
क्व पुनश्चक्रभेदो भवति ?
जम्बूद्वीपे,
नान्येषु द्वीपेषु ।
कतिभिर्भिक्षुभिः ?
नवादिभिः ।
नवादिं कृत्वा । परेणानियमः । अष्टौ भिक्षवः संघो भवति । नवमो भेत्ता ।
अवश्यं हि संघेन द्वयोः पक्षयोः स्थातव्यम् । एवं भिन्नो भवति ।
अन्यस्तु संघभेदः कर्मभेदाद् भवति । यद्येकसीमायां व्यग्राः कर्माणि¹
कुर्वन्ति । स चैष --
कर्मभेदस्त्रिषु द्वीपेषु,
येष्वेव शासनम् ।
कतिभिर्भिक्षुभिः ?
अष्टाभिरधिकैश्च सः ॥ १०१ ॥
चक्रभेदस्तु षट्सु कालेषु न भवति ॥ १०१ ॥
भिन्नं भवतीति । कथं भिन्नम् ? इत्याह—मार्गप्रवृत्तिविष्ठापनादिति । मार्ग-
प्रवृत्तिविबन्धनादित्यर्थः । यावद्धि सङ्घो न प्रतिसन्धीयते, तावन्मार्गप्रवृत्ति-
विष्ठिता भवति । न कस्यचित् सन्ताने मार्गः सम्मुखीभवतीत्यर्थः ।
चक्रभेदनिमित्तत्वात् सङ्घभेदश्चक्रभेद इत्युच्यते ।
अवश्यं हि सङ्घेन द्वयोः पक्षयोः स्थातव्यमिति । बुद्धपक्षे भेत्तृपक्षे च स्थातव्य-
मित्यर्थः । संघो हि चत्वारो भिक्षवः । संघद्वयेन च भवितव्यमित्यष्टाभिर्भिक्षु-
भिर्भेदैर्भवितव्यम्, नवमेन च भेत्रा ।
अन्यस्तु सङ्घभेद इति । चक्रभेदादन्यः । नात्रानन्तर्यमित्यभिप्रायः । यस्मा-
दसो कर्मभेदाद् भवति । व्यग्रा इति । नानामतयः । कर्माणि । पोषधादीनि
सङ्घकर्माणि ।
“अष्टाभिरधिकैश्च सः” इति । सङ्घद्वयेनात्रापि भवितव्यम् । न भेत्ता
शास्तृमानी भवतीत्यष्टाभिरेव भिक्षुभिर्भवितव्यम्, न नवादिभिरिति ॥१०१॥
१. कर्म—का०।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७२९
कतमेषु ?
आदावन्तेऽर्बुदात् पूर्वं युगाच्चोपरते मुनौ ।
सीमायां चाप्यबद्धायां चक्रभेदो न जायते ॥ १०२ ॥
आदावचिरप्रवर्तिते धर्मचक्रे ।
अन्ते परिनिर्वाणकाले भगवतः । एतयोर्हि द्वयोरवस्थयोः संघ एकरसो
भवति ।
मध्येऽप्यर्बुदात् पूर्वं न भिद्यते, यावच्छासने शीलार्बुदं दृष्ट्यर्बुदं च
नोत्पन्नं भवति ।
युगाच्च पूर्वं न भिद्यते यावच्छावकाग्रयुगं नोत्पन्नं भवति । भिन्नन्याय-
परिवासात् तेन च प्रतिसन्धानीयत्वात् ।
उपरते मुनौ, शास्तरि परिनिर्वृते प्रतिद्वन्द्वाभावात् ।
सीमायामबद्धायाम्, यावत् सीमा न बद्धा भवति । एकसीमायां हि

एकरसो भवतीति । अव्यग्र एकमतिर्भवतीत्यर्थः । पूर्वस्यामवस्थायां प्रीति-
प्रामोद्यजातः, पश्चिमायामतीव मनसि उद्विग्नसंजातसंवेगः ।
अर्बुदात् पूर्वमिति । दोषः = अर्बुदम्, दृष्ट्यर्बुदं शीलार्बुदं वा । अत्र दृष्ट्यर्बुदं
यथोक्तम्- “यथाहं भगवतो भाषितस्यार्थमाजानामि । य इमे भगवता-
ऽऽन्तरायिका धर्मा आख्याताः ते प्रतिषेव्यमाणा नालमन्तराय” इति । तथा
“तदेव चित्तं सन्धावति संसरति” ( ) इत्यादि । शीलार्बुदम् ।
दौःशील्यम् ।
तेन च प्रतिसन्धानीयत्वादिति । तेन च श्रावकयुगेन यस्मात् प्रतिसन्धानीय
इत्यर्थः । अवश्यं च सर्वेषां बुद्धानां श्रावकयुगं भवति । एकः प्रज्ञावतामग्रः,
द्वितीय ऋद्धिमताम् । इह शाक्यमुनेरार्यशारद्वतीपुत्रः प्रज्ञावतामग्रः । आर्यो
महामौद्गल्यायन ऋद्धिमताम् ।
प्रतिद्वन्द्वाभावादिति । यस्मात् परिनिर्वृते भगवति तस्य भेत्तुः प्रतिद्वन्द्व-
भूतो नास्ति ।
सीमायामबद्धायामिति । मण्डलसीमायाम् । एकस्यां हि सीमायां पृथक्कर्म-
करणात् सङ्घद्वैधं भवति । ननु च प्रकृतिसीमास्ति ग्रामनगरादि ? सत्यमस्ति;
ज्ञप्तिसीमायां सत्यां सा प्रकृतिसीमा व्यवस्थाप्यत इति । तस्या अपि बन्धो

७३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
पक्षद्वयावस्थानात् संघभेद इति। एषु कालेषु चक्रभेदो न भवति। न च
पुनः सर्वेषां बुद्धानां चक्रभेदः, कर्माधीनत्वात् ॥ १०२ ॥
कस्मात् मातृवधादिष्वानन्तर्यम् , नान्यत्र ?
उपकारिगुणक्षेत्रनिराकृतिविपादनात् ।
मातापितृवधे तावदुपकारिणो निराकरणात् । कथं तावुपकारिणौ ? आत्म-
भावस्य तत्प्रभवत्वात् । किं तयोर्निराकरणम् ? परित्यागः। गुणक्षेत्रत्वादहं द्वधाद्
आनन्तर्यम् ।
यदि पुनर्मातुर्व्यञ्जनं परिवृत्तं स्यात्, पितुर्वा, तत्रैकस्मिन्नाम्नायो
व्यञ्जनान्तरितोऽपि स्यात्,
अत एवोच्यते—"स्यात् पुरुषं जीविताद् व्यपरोपयेन्न पितरम्,
नार्हन्तम्। आनन्तर्यावधेन च स्पृश्येत। स्यान्मातुर्व्यञ्जनं परिवृत्तं स्यादिति।
स्यात् स्त्रीं जीविताद् व्यपरोपयेन्न मातरम्, नार्हन्तीम्, आनन्तर्यावधेन च
स्पृश्येत। स्यात् पितुर्व्यञ्जनं परिवृत्तं स्यात्" ( ) इति ।
अन्यस्याः स्त्रियाः कललं प्रसृतमन्यया योन्या पीतम् । कतरा तस्य माता
व्यवस्थाप्यत एवेति वेदितव्यम् : कर्माधीनत्वादिति। येन शिष्यसङ्घभेद-संवर्त-
नीयं कर्म कृतं भवति, तस्यैव तद्भेदो भवति, नान्यस्य। शाक्यमुनिना च
किल बोधिसत्त्वावस्थायां पञ्चाभिज्ञस्य ऋषेः पर्षद्भेदः कृत आसीत्। येनास्य
देवदत्तेन सङ्घो भिन्न इति ॥ १०२ ॥
गुणक्षेत्रत्वादिति। गुणानामाश्रयत्वादित्यर्थः। अथवा—गुणैः क्षेत्रं गुणक्षेत्रम्।
गुणयोगाद्धि तत् पुण्यस्य क्षेत्रं भवति। यथा क्षेत्रे बीजमुप्तं महाफलं भवति,
एवं पुण्यबीजमत्रोप्तं महाफलं भवति। नान्यत्रेति। न सामान्यस्त्रीवधादिषु।
उपकारि-गुणक्षेत्रनिराकृति-विपादनाद्" इति। उपकारिक्षेत्रस्य, गुणक्षेत्रस्य
वा निराकृतेः परित्यागान् मातृपितृवधादिष्वानन्तर्यम्। तस्य विपादनाच्च
विक्षोपादानन्तर्यम्। तथागतशरीरे दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनम्। संघस्यापि यद्
भेदनं तदपि तद्विपादनम्। तदेतदुक्तं भवति—उपकारिक्षेत्रत्वात् गुणक्षेत्र-
त्वाच्च। तन्निराकरणविपादनान् मातृवधादिष्वेवानन्तर्यम्, नान्यत्रेति।
यदि पुनर्मातुर्व्यञ्जनपरिवृत्तं स्यात्, पितुर्वेति। व्यञ्जनपरावृत्त्या तन्मातृत्वं
तत्पितृत्वं वा विनष्टमिति।

निर्देश: ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३१
यां घ्नतः स्यादानन्तर्यम् ?
माता यच्छोणितोद्भवः ॥ १०३ ॥
यस्याः शोणितादसावुद्भूतः सत्त्वः, सास्य माता । द्वितीया तु सर्वकृत्ये-
ष्ववलोक्या । सा ह्याप्यायिका १, पोषिका, संवर्धिका च ।
यदि मातरि प्रयोगं कृत्वाऽन्यां मारयेत्, न स्यादानन्तर्यम् । अमातृप्रयोगेण
मारयेत्, तथापि न स्यात् । मञ्चतलावलीनमातृमारणं चात्रोदाहार्यम्, धावकस्य
च पुत्रेण मशकप्रयोगेण पितृमारणं च ।
एकेन प्रहारेण मातरमन्यां च मारयतो द्वे अविज्ञप्ती भवतः । विज्ञप्ति-
स्त्वानन्तर्यमेव; तस्य कर्मणो बलीयस्त्वात् ।
परमाणुसञ्चितत्वाद् विज्ञप्तिरपि द्विधेति भदन्तघोषकः । अनर्हत्संज्ञयाऽपि
अर्हद्घाते भवत्यानन्तर्यम्, 'अहम् हन्मि' इत्याश्रयावधारणात् । यः पितरमर्हन्तं
हिंस्यात्, तस्याप्येकमेव स्यादानन्तर्यम् ; आश्रयैकत्वात् ।
इदमवदानं कथं नीयते—"गच्छ शिखण्डिनं ब्रूहि, द्वे आनन्तर्ये भवता
कृते—यच्च पिता जीविताद् व्यपरोपितः, यच्चार्हन्" ( ) इति ।
मातृमारणाभावात् पितृमारणाभावाद्वा न स्यादानन्तर्यमिति, तदभावा-
शङ्कया पृच्छति । “यच्छोणितोद्भवः” इति । यस्याः शोणितादुद्भवोऽस्येति
यच्छोणितोद्भवः । सर्वकृत्येष्ववलोक्येति । सर्वमातृयोग्येषु कार्येषु द्रष्टव्येत्यभि-
प्रायः; मातृकल्पत्वात् । आपायिका कटाहारिका । पोषिका स्तन्यदायिका ।
संवर्द्धिका औदारिकाहारादिकल्पिका । अपरे व्याचक्षते—आप्यायिका स्तन्य-
धातृकेति योऽर्थः । पोषिका औदारिकाहाराभ्यासतः । संवर्द्धिका स्नानोध्वर्त्त-
विषमपरिहारत इति ।
मञ्चतलावलीनेति । मञ्चोपरि प्रावरणकल्पनेन पुरुषोऽत्र सुप्त इति मन्यमानेन
पुत्रेण तत्र शस्त्रप्रहारेण मञ्चतलावलीना माता मारितेत्युदाहार्यम् । धावकस्य
च रजकस्य पुत्रेण 'मशकं मारयामि' इति मशकप्रयोगेण पितृमारणमिति । द्वे
अविज्ञप्ती । आनन्तर्याविज्ञप्तिः, केवलप्राणातिपाताविज्ञप्तिश्च । विज्ञप्तिस्त्वा-
नन्तर्यमेव । तत्संगृहीतैव, सा नान्येत्यर्थः । तस्याप्येकमेवेति । अर्हद्घातस्यम् ।
गच्छ शिखण्डिनं ब्रूहीति । रौरुके नगरे उद्रायणो नाम राजा शिखण्डिनं
नाम पुत्रमभिषिच्य प्रव्रजितः । प्रव्रज्य अर्हत्त्वमधिगतवान् । स रौरुकाभ्यासमा-
१. ह्यापायिका—क० ।
अभि० को० २ : २३

द्वाभ्यां कारणाभ्यामिति वक्तव्यम् । द्वाभ्यां वा मुखाभ्यां परिभाषितः ॥ १०३ ॥
किमवश्यं तथागतस्यास्ति कुदुष्टचित्तरुधिरोत्पादनादानन्तर्यम् ? वधाभि-
प्रायस्य स्यात् ।
बुद्धे न ताडनेच्छस्य,
यदि ताडनाभिप्राय उत्पादयेत्, न स्यात् ।
यद्यनर्हति प्रहरेत्, स च प्रहारादूर्ध्वमर्हन् स्यात्
प्रहाराज्ञोर्ध्वमर्हति ।
‘स्यादानन्तर्यम्’ इति वर्तते । न हि तेन तत्र प्रयोगः कृतः ।
किमानन्तर्ये प्रयोगं कृत्वा तस्मिन्नव्यावर्तिते वैराग्यम्, फलं वा न
प्राप्नुयात् ?
नानन्तर्यप्रयुक्तस्य वैराग्यफलसम्भवः ॥ १०४ ॥
-अन्यकर्मपथप्रयोगं तु कृत्वाऽर्यमार्गोत्पत्तौ न पुनः कर्मपथोत्पत्तिः, आश्रय-
स्यात्यन्तं तद्विरुद्धत्वात् ॥ १०४ ॥
एषामानन्तर्याणां कतमत् महासाव

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३३
दुश्चरितानां महावद्यतमः । किं कारणम् ? तथागतधर्मशरीरप्रहारित्वात्, लोकानां
च स्वर्गापवर्गमार्गान्तरायकत्वात् । संघे हि भिन्ने लोकस्य नियामावक्रान्तिफल-
प्राप्तिवैराग्यास्त्रवक्षयाः प्रतिबध्यन्ते, ध्यानाध्ययनस्वाध्यायचिन्ताकर्माण्यपि न
प्रवर्तन्ते, सदेवनागमनुष्यं जगच्चाकुलं विमनस्कं वर्तते, यावत् पुनर्न प्रतिसन्धितो
भवति, यस्माच्चावीचौ कल्पं विपाकः ।
शेषाणामानन्तर्याणां यथाक्रमं पञ्चमतृतीयप्रथमानि गुरुतराणि, सर्वलघुः
पितृवधः ।
यत्तर्हि भगवता त्रयाणां दण्डानां मनोदण्डो महासावद्य उक्तः, पुनर्मिथ्या-
दृष्टिः परमवद्यानामित्युक्तम्, आनन्तर्याणि नियमस्य सङ्घभेदो महासावद्य उक्तः ?
त्रीणि कर्माणि नियमय्य मनोदण्डः, दृष्टीर्नियमय्य मिथ्यादृष्टिः । अथ वा विपाक-
विस्तरम्, महाजनव्यापादनम्, कुशलमूलसमुच्छेदं चाधिकृत्य यथाक्रमम् ।
सुचरितानां पुनः कतमत् महाफलतमम् ?
भवाग्रचेतना लोके महाफलतमा शुभे ॥ १०५ ॥
कुशले पुनः कर्मणि भवाग्रचेतना सर्वेषां महाफलतमा । तस्या
अशीतिकल्पसहस्राण्यतिप्रशान्तो विपाकः । विपाकफलं चाधिकृत्यैतदुक्तम् ।
विसंयोगफलं त्वधिकृत्य वज्रोपमसमाधिचेतना सर्वेषां महाफला; सर्वसंयो-
जनप्रहाणफलत्वात् । अत एव लोक इत्युक्तम् ।
पञ्चमतृतीयप्रथमानि गुरुतराणीति । इयमानन्तर्यकर्मपथानुपूर्वी—मातृवधः,
पितृवधः, अर्हद्वधः, संघभेदः, तथागते दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनमिति । पञ्चमं
दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनम्, तत् सङ्घभेदवर्जेभ्योऽवशिष्टेभ्यश्चतुर्भ्यो गुरुतरम् ।
तृतीयमर्हद्वधः, तन्मातृपितृवधाभ्यां गुरुतरम् । प्रथमं मातृवधः, तत् पितृव-
धाद् गुरुतरम् । तेनाह—सर्वलघुः पितृवध इति ।
नियमस्येति । तदेवावधार्येत्यर्थः । विपाकविस्तरमधिकृत्य संघभेदो महा-
सावद्य उक्तः; अन्तरकल्पविपाकदानात् । महाजनव्यापादनमधिकृत्य मनोदण्डः;
दण्डकारण्यादिशून्यकरणात् । न ह्यन्येन कायकर्मणा वाक्कर्मणा वा तावतो
महाजनस्य व्यापादः सम्भवतीति । कुशलमूलसमुच्छेदमधिकृत्य मिथ्यादृष्टिर्महा-
सावद्या । न ह्यन्यदकुशलमूलं कुशलमूलानि समुच्छिनत्ति; समुदाचार-
मात्रविरोधित्वादिति ।

७३४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
किमानन्तर्यैरेवावश्यं नरकेषूपपद्यते ? आनन्तर्यसभागैरप्यवश्यमुपपद्यते । न
त्वनन्तरमेवेत्यपरे ॥ १०५ ॥
कतमानि तानि ? इत्याह—
दूषणं मातुरर्हन्त्या नियतिस्थस्य मारणम् ।
बोधिसत्त्वस्य शैक्षस्य सङ्घायद्वारहारिका ॥ १०६ ॥
आनन्तर्यसभागानि पञ्चमं स्तूपभेदनम् ।
एतानि पञ्च पञ्चानामानन्तर्याणां यथाक्रमं सभागानि—१. यदि मातर-
मर्हन्तीं दूषयत्यब्रह्मचर्यकरणात्, २. नियतिपतितं बोधिसत्त्वं मारयति, ३. शैक्षं
मारयति, ४. संघस्य सुखायद्वारिकं हरति, ५. स्तूपभेदं करोति ।
अन्यदपि तु कर्म सविपाकं त्रिषु कालेष्वत्यर्थं विप्रयति ॥
कतमेषु त्रिषु ?
क्षान्त्यानागामिताऽर्हत्त्वप्राप्तौ कर्मातिविघ्नकृत् ॥ १०७ ॥
मूर्धभ्यः क्षान्तिमाक्रित आपायिकानि कर्माणि विप्रायोपतिष्ठन्ते; तद्विपाक-
भूम्यतिक्रमात् । यथा पुरुषस्य देशत्यागं कुर्वतो धनिका उत्तिष्ठन्ते¹ ।
न त्वनन्तरमेवेति । नरकेऽवश्यमुत्पत्त्या तानि तत्सादृश्यात् सभागान्यु-
च्यन्ते, न तु तत्रानन्तरोत्पत्त्या । अन्यथा ह्यानन्तर्याण्येव स्युरित्यपरेषा-
मभिप्रायः । अनन्तरभावित्वेऽपि न तान्यानन्तर्याण्येव सम्भवन्ति; अतुल्यकाल-
विपाकत्वादिति प्रथमपाक्षिकाणां परिहारः ॥ १०५ ॥
“दूषणं मातुरर्हन्त्याः” । मातृवघानन्तर्यसभागम् ॥ १०६ ॥
नियतिपतितबोधिसत्त्वमारणं पितृवघानन्तर्यसभागम् । शैक्षमरणमर्हद्वघा-
नन्तर्यसभागम् । सङ्घायद्वारहारिका सङ्घभेदानन्तर्यसभागम् । स्तूपभेदनं तथा-
गतदुष्टचित्तरुधिरोत्पादनानन्तर्यसभागम् ।
सङ्घायद्वारहारिका पुनरक्षयनीव्यपहार इत्याचार्यवसुमित्रः । एवं तु
व्याचक्षते—सुखायद्वारहारिकेत । यत् सुखोपयोगिकं येन सङ्घो जीविकां
कल्पयति तस्यापहार इति ।
तद्विपाकभूम्यतिक्रमादिति । क्षान्तिलाभ्यनपायग इत्यपायमुच्यतेऽत्रोत् ।
१. उपतिष्ठन्ते—का० ।

निर्देशः ४ ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३५
अनागामिफलं प्राप्नुवतः कामावचराणि विप्रायेणोपतिष्ठन्ते, तथैव स्थापयित्वा
दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म ।
अर्हत्त्वं प्राप्नुवतो रूपारूप्यावचराणि तथैव ॥ १०६-१०७ ॥
यदुक्तम्—"बोधिसत्त्वस्य मारणम्” इति,
बोधिसत्त्वः कुतो यावत्,
कुत उपादाय बोधिसत्त्वो वक्तव्यः ?
यतो लक्षणकर्मकृत् ।
यतः प्रभृति लक्षणविपाकानि कर्माण्यारभते कर्तुम्, स हि तदानीं नियति-
पतितो भवति । कथं कृत्वा ? स हि तस्मात् कालात् प्रभृति नित्यं भवति ।
सुगतिः कुलजोऽव्यक्षः पुमान् जातिस्मरोऽनिवृत् ॥ १०८ ॥
प्रशस्ता गतिरस्येति सुगतिः; देवमनुष्योपपत्तेः ।
तस्यां च सुगतौ क्षत्रिय-ब्राह्मण-गृहपतिमहाशालकुलजो भवति, नान्यः
कुलीनः ।
विकलान्यक्षाण्यस्येति व्यक्षः, न व्यक्षोऽव्यक्षः । अविकलेन्द्रियः इत्यर्थः ।
पुरुष एव न स्त्री, कुत एव षण्ढादिः । जातिस्मरश्च भवति ।
सर्वस्यां जातौ निवर्तत इति निवृत्, न निवृदनिवृत् । अनिवर्तक
इत्यर्थः । सत्त्वहितार्थं सर्वदुःखप्रकारैः सर्वसत्त्वविप्रतिपत्तिभिश्चाखेदितत्वात् ।
यल्लोक उच्यते—'आपणक्रीतो दासः' इति । बोधिसत्त्वास्ते हि महात्मनः
सर्वसम्पत्प्रकर्षविशेषाप्ता अपि सन्तो निष्कारणकरुणापारतन्त्र्यात् सर्वसत्त्वेषु
चण्डालकुमारकसदृशमात्मानं निर्मानतया व्यवस्थाप्य सत्त्वेभ्यः सर्वकदर्थ-
नानां १ सोढारो भवन्ति, सर्वश्रमयन्त्रणानां चोद्वोढारः । यच्चैतल्लक्षणविपाकं
कर्मेत्युक्तम् ॥ १०८ ॥
तथैवेति । तद्विपाकभूम्यतिक्रमात् । यथा पुरुषस्य देशत्यागं कुर्वन्तो धनिका
उत्तिष्ठन्ते, तथैवेत्यर्थः ॥ १०७ ॥
महाशालकुलज इति । महाप्राकारकुलज इत्यर्थः । क्षत्रियमहाशालकुलजो
यावद् गृहपतिमहाशालकुलज इति । महागृहपतिकुलज इत्यर्थः । कदर्थना ।
महापरिभवपूर्विका विहेठना । ययोः कायवाचोः प्रवृत्त्या परस्य दुःखदौर्मनस्ये
१. सर्वकदर्थनां—का० ।

७३६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
जम्बूद्वीपे पुमानेव सम्मुखं बुद्धचेतनः ।
चिन्तामयं कल्पशते शेष आक्षिपते हि तत् ॥ १०९ ॥
जम्बूद्वीप एव बोधिसत्त्वो लक्षणविपाकं कर्माक्षिपति, नान्यत्र; जाम्बूद्वीप-
कानां तीक्ष्णबुद्धित्वात् ।
पुरुष एव, न स्त्री ।
सम्मुखीभूत एव शास्तरि, बुद्धालम्बनयैव चेतनया ।
चिन्तामयं तत्कर्म; न श्रुतमयम्, न भावनामयम् ।
कल्पशते च शेष आक्षिपति न बहुभवेषु । भगवता तु शाक्यमुनिनोत्त-
प्तवीर्यतया नव कल्पा अपावर्तिता एकनवत्या कल्पैराक्षिप्तम् ।
अत एव चोक्तम्—“इतोऽहं ग्रामणि¹ एकनवतं¹ कल्पमुपादाय न सम-
नुस्मरामि नाभिजानामि यदेककुलमपि पक्षभिक्षाप्रदानहेतोः क्षतं वा स्यादुपहतं
वा” ( ) इति ।
ततः प्रभृति प्रकृतिजातिस्मरत्वात् प्रथमकल्पासंख्येयनिर्यांत एव बोधिसत्त्व
एतांश्चतुरो दोषान् व्यावर्तयति, द्वौ च गुणौ प्रतिलभत इति पूर्वाचार्याः ॥ १०९ ॥
तेषां च लक्षणानाम्
एकैकं पुण्यशतजम्,
किं पुण्यस्य परिमाणम् ?

भवतः, तदपेक्षया तन्निग्रहो यन्त्रणेत्युच्यते ॥ १०८ ॥
एकनवतं कल्पमुपादायेति । एकनवतेः पूरणः कल्प एकनवतः, तदुपादाय ।
असिबद्धकेन ग्रामण्या निर्ग्रन्थश्रावकेण भगवानुक्तः—“किमनर्थयासि भो
गौतम कुलानां प्रतिपन्नो यस्त्वमीदृशे दुर्भिक्ष इयता भिक्षुसंघेन सार्द्धमशनि-
वदुत्सादयंन् भिक्षामटसि” इति । स भगवताभिहितः—“इतोऽहं ग्रामणि
एकनवतं कल्पमुपादाय” ( ) इति विस्तरः ।
एतांश्चतुरो दोषान् व्यावर्तयतीति । दुर्गतिदोषम्, अकुलीनतादोषम्,
विकलेन्द्रियतादोषम्, स्त्रीभावदोषं चेति । द्वौ च गुणौ प्रतिलभते । जाति-
स्मरतागुणम्, अनिवर्तकतागुणं चेति ॥ १०९ ॥
१-१. ग्रामणीरेक०—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३७
सन्निकृष्टं बोधिसत्त्वं स्थापयित्वा यावत् सर्वसत्त्वानां भोगफलमित्येके।
यावत् सर्वसत्त्वानां कर्माधिपत्येन त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोको निर्वर्तत¹
इत्यपरे।
बुद्धा एव च तत्परिमाणज्ञा इत्यपरे।
अन्य बोधिसत्त्वभूतो भगवान् कियतो बुद्धान् पर्युपासयामास ? प्रथमे
कल्पासंख्येये पञ्चसप्ततिसहस्राणि, द्वितीये षट्सप्ततिम्, तृतीये सप्तसप्ततिम्।
अथ कस्य कल्पासंख्येयस्यान्ते कतमो बुद्ध आसीत् ? प्रतिलोमानुक्रमेण
यथाक्रमम्—
सन्निकृष्टं बोधिसत्त्वं स्थापयित्वेति। यो लक्षणविपाककर्मकारी। त्रिसाहस्र-
महासाहस्रो निर्वर्तत इति। येन सर्वसत्त्वकर्माधिपत्येन त्रिसाहस्रमहासाहस्र-
प्रादुर्भावः, तस्य तत् परिमाणमिति। उक्तं पुण्यस्य परिमाणम्।
—तेषामेवं कृतपरिमाणानां शतेनैकं महापुरुषलक्षणं निर्वर्तते। एवं यावद्
द्वात्रिंशत्तममपीति। केचित् तं व्याचक्षते—बुद्धालम्बनमनस्कारसम्मुखीभावात्
पञ्चाशच्चेतना भवन्ति। ‘अहमपीत्थं स्याम्’ इत्यपराः पञ्चाशदित्येवं पुण्यशतं
भवतीति।
अपरे वर्णयन्ति—कामधातुर्विंशतिस्थानानि, रूपधातुः षोडश, आरूप्या-
श्चत्वारः, अष्टौ च शीटनरका इत्यष्टचत्वारिंशद्विकल्पं त्रैधातुकं भवति।
तदालम्बनमस्य बोधिसत्त्वस्य करुणाचित्तमुत्पद्यते। ततस्तत्सम्प्रयुक्ताश्चेतना
अष्टचत्वारिंशद् भवन्ति। अतोऽनन्तरं बुद्धालम्बनचेतनोत्पद्यते। यथानेनास्मात्
त्रैधातुकात् सत्त्वा मोचिता इत्येका चेतना। अतोऽनन्तरं द्वितीया चेतनोत्पद्यते।
‘अहमप्येवं मोचयेयम्’ इत्यात्मालम्बनेति पञ्चाशच्चेतना भवन्ति। तासां
पुनर्द्विःसम्मुखीभावाच्चेतनाशतं भवतीति।
अन्य आहुः—प्राणातिपातविरतिर्बुद्धस्य भगवतः पञ्चभिः कारणैरुपैता
भवति। पञ्च कारणानि—मौलकर्मपथपरिशुद्धिः, सामन्तकपरिशुद्धिः, वित-
र्कानुपघातः, स्मृत्यनुपरिगृहीतत्वम्, निर्वाणपरिणामितत्वं चेति। तदालम्बना
अपि चेतनाः पञ्च भवन्ति। एवं दश कर्मपथालम्बना दश पञ्चकाश्चेतनानां
पञ्चाशच्चेतना भवन्ति। तासां द्विःसम्मुखीभावाच्चेतनाशतं भवतीत्येतत्
पुण्यशतम्। ‘यथा अयमसाधारणदशकुशलकर्मपथनिर्जातो भगवान्, एवमह-
मपि स्याम्’ इति कृत्वा। तदेवं सत्येकैकं पुण्यशतजमित्येतत् सिध्यति।
पर्युपासयामासेति। लिट्ण्याम्-प्रत्ययान्तस्यासेरेतद्रूपम्। पर्युपासितवा-
१. ॰ऽभिनिवर्तत—का०।