अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७२१
किमेकं कर्म एकमेव जन्माक्षिपति ? अथ नैकमपि ? तथा किमेकमपि
कर्मैकं जन्माक्षिपति ? अथानेकम् ? एष हि सिद्धान्तः—
एकं जन्माक्षिपत्येकम्,
एकमेव जन्माक्षिपति एकमेव च कर्म, नानेकम् । जन्मेति निकाय-
सभागस्याख्या । तत्र हि लब्धे जात इत्युच्यते ।
यत्तर्हि स्थविरानिरुद्धेनोक्तम्—“सोऽहं तस्यैकपिण्डपातस्य विपाकेन
सप्तकृत्वस्त्रयस्त्रिंशेषु देवेषूपपन्नो यावदेतर्हि शाक्यकुले जातः” ( )
इति ? तेन असौ समृद्धिं लब्ध्वा जातिस्मरः पुनरन्यत् पुण्यं कृतवान् । तत्
उत्थानं दर्शयति स्म । यथा मनुष्यो दीनारोत्थोऽनेन सहस्रं निर्वर्त्याह¹—
'एकेन दीनारेणाहमेतदैश्वर्यं² प्राप्तः' इति ।
अपरे त्वाहुः—तस्य तं पिण्डपातमधिष्ठानं कृत्वा दानचेतनानां प्रवाहो
महानुत्पन्नः कयाचित् किञ्चित् फलं परिगृहीतमिति । अनेकेनाप्येकमाक्षिप्यते—
मा भूत् खण्डशो निकायसभागस्याक्षेप इति । एकेन तु कर्मणा क्लिष्टस्य
निकायभागस्येष्यते कर्म ।
अनेकं परिपूरकम् ।
यथा चित्रकर एकया वर्त्त्या रूपमालिख्य बह्वीभिः परिपूरयति; तथा हि
तुल्येऽपि मानुष्ये कश्चित् सकलेन्द्रियाङ्गप्रत्यङ्गो भवति वर्णाकृतिप्रमाणबलसम्पदा
विभ्राजमानः, कश्चिदेषां केनचिद् विकलः ।
भयथेति । न योगविहितः, नायोगविहितः । किञ्च तदन्यदव्याकृतं कर्म
विधिभ्रष्टाविधिभ्रष्टाभ्यां चान्यदव्याकृतमिति ॥ ९४ ॥
जन्मेति निकायसभागस्याख्येति । चित्तविप्रयुक्तस्य संस्कारस्य, न तु
जातेरित्यभिप्रायः ।
यत्तर्हीति । यद्येकमेव कर्मैकमेव जन्माक्षिपति । यत् स्थविरानिरुद्धेनोक्तं
सोऽहं तस्येति विस्तरेण । तत् कथं न विरुध्यत इति वाक्यार्थः ।
तेन जन्मान्तरे तगरशिखिने प्रत्येकबुद्धाय पिण्डपातो दत्तः । तेनेवमुक्तम्—
“सोऽहं तस्य” इति विस्तरेण । निर्वर्त्येति । निष्पाद्येत्यर्थः ।
तुल्येऽपि मानुष्ये कश्चित् सकलेन्द्रियो भवति, कश्चिद् विकलेन्द्रियः । परिपूर-
१. निर्विश्याह—का० । २. ०दीश्वर्यं—का० ।