अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७१९
अशैक्षस्य तु कर्मणः ॥ ९१ ॥
धर्माः शैक्षादिका एकं फलं त्रीण्यपि च द्वयम् ।
अशैक्षस्य कर्मणः शैक्षा धर्मा एकमधिपतिफलम् । अशैक्षास्त्रीणि, विपाक-
विसंयोगफले हित्वा । नैवशैक्यानाशैक्षा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले ।
ताभ्यामन्यस्य शैक्षाद्या द्वे द्वे` पञ्च फलानि च ॥ ९२ ॥
शैक्षाशैक्षाभ्यामन्यस्य कर्मणो नैवशैक्यानाशैक्षस्य शैक्षा धर्मा द्वे पुरुष-
काराधिपतिफले । अशैक्षा अप्येवम् । नैवशैक्यानाशैक्षाः पञ्च फलानि ॥ ९१-९२ ॥
त्रीणि चत्वारि चैकं च' दृग्धेयस्य तदादयः ।
दर्शनहेयस्य कर्मणो दर्शनहेया धर्मास्त्रीणि फलानि, विपाकविसंयोगफले
हित्वा । भावनाहेयाश्चत्वारि, विसंयोगफलं हित्वा । अप्रहेया एकमधिपतिफलम् ।
ते द्वे' चत्वार्यथ त्रीणि भावनाहेयकर्मणः ॥ ९३ ॥
भावनाहेयस्य कर्मणो दर्शनहेया धर्मा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले । भावना-
हेयाश्चत्वारि, विसंयोगफलं मुक्त्वा । अप्रहेयास्त्रीणि, विपाकनिःष्यन्दफले
मुक्त्वा ॥ ९३ ॥
फलमपि भवति; शैक्षेण नैवशैक्यानाशैक्षाकृष्टिसम्भवात् । अधिपतिफलं चास्त्येव
इति त्रीणि सम्भवन्ति ।
“अशैक्षस्य तु” इति विस्तरः । अशैक्षस्य शैक्षा धर्मा एकमधिपतिफलम् ।
न निष्यन्दफलम्; न्यूनत्वात् । “समविशिष्टयोः” ( अभि० को० २.५२ ) इति
वचनात् । न पुरुषकारफलम्, सहानन्तरोत्पादाभावात् । न ह्यशैक्षानन्तरं
शैक्षमुत्पद्यते; परिहाणिकालेऽपि क्लेशसमुदाचारव्यवहितत्वात् । विपाकफलं
विसंयोगफलं च नैवशैक्यानाशैक्षस्वभावमिति । न चाशैक्षस्य विपाको भवती-
त्यतो न विपाकफलम् । अशैक्षास्त्रीणीति, पुरुषकाराधिपतिनिष्यन्दफलानि ।
न विपाकविसंयोगफले । तयोर्नैवशैक्यानाशैक्षस्वभावत्वात् । यच्चाशैक्षस्वभावं
तदिह चिन्त्यते । नैवशैक्यानाशैक्षा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले इति । पुरुषकारफलम् ।
तद्यथा—तदाकृष्टा अनन्तरभाविनो धर्माः । अधिपतिफलं पूर्ववत् । यथोक्त-
कारणत्वान्न फलत्रयम् ।
अशैक्षा अप्येवमिति । द्वे पुरुषकाराधिपतिफले इत्यर्थः ॥ ६१-९२ ॥
“तदादयः” इति । दर्शनहेयादयः । “ते” इति । दर्शनहेयादयः ॥ ९३ ॥
१. नैवशैक्षा०—का० । एवमुपर्यपि ।